Að nemendur læri að greina á milli þess sem er raunverulegt og þess sem er skáldskapur, með hjálp mynda og munnlegrar umræðu. Þetta er grunnfærni sem þarf að byggja upp áður en börn fara að leita að upplýsingum á eigin spýtur.

Kennari sýnir nemendum myndir úr ólíkum áttum — til dæmis ljósmynd af hundi og teiknimynd af hundi sem talar. Nemendur ræða saman hvort myndin sýni eitthvað raunverulegt eða eitthvað sem er búið til. Kennarinn notar einfaldan flokkunarleik þar sem nemendur raða myndum í tvo hópa: „Satt“ og „Skáldskapur“. Í lok tímans rifja nemendur upp hvað þeir lærðu og hvers vegna það skiptir máli að vita hvort eitthvað er satt eða ekki.

• Prentaðar myndir eða skjávarpi
• Flokkunarspjöld (Satt / Skáldskapur)

1. Kennari byrjar á að spyrja: „Hvað er satt og hvað er skáldskapur?“ og tekur á móti svörum frá nemendum (5 mín).
2. Kennari sýnir 6-8 myndir á skjávarpa — sumar raunverulegar ljósmyndir (t.d. af dýrum, fólki, stöðum) og sumar skáldskaparmyndir (t.d. teiknimyndapersónur, dreki sem flýgur) (5 mín).
3. Fyrir hverja mynd spyr kennari: „Er þetta satt eða skáldskapur?“ og nemendur svara með handauppréttingu eða svörum í kór (10 mín).
4. Nemendur fá sín eigin sett af litlum myndum og raða þeim í tvo hópa á borðinu: „Satt“ og „Skáldskapur“ (10 mín).
5. Hópur nemenda sýnir flokkun sína og útskýrir hvers vegna þeir settu myndir þar sem þeir gerðu (5 mín).
6. Kennari dregur saman: Hvers vegna skiptir máli að vita hvort eitthvað er satt? Hvað ef einhver segir okkur eitthvað sem er ekki satt? (5 mín).

• Lestur: Nemendur geta ekki lesið; öll vinna fer fram með myndum og munnlegu máli
• Tækni: Engin fyrri tækniþekking krafist; kennari stýrir allri tækni
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta tekið þátt í einfaldri hópumræðu og hlustað á leiðbeiningar

• Sjónrænt nám — Notkun mynda til að kenna hugtök þar sem nemendur geta ekki enn lesið texta
• Samræða og samvinnunám — Nemendur ræða saman í hóp og rökstyðja val sitt munnlega

Að nemendur kynnist því að hægt sé að leita að myndum á tölvu eða spjaldtölvu og læri að lýsa því sem þeir vilja finna, þótt þeir geti ekki enn lesið eða skrifað leitarorð sjálfir.

Kennari sýnir nemendum hvernig hægt er að leita að myndum á netinu. Nemendur velja viðfangsefni (t.d. dýr, bílar, blóm) og segja kennara hvaða mynd þeir vilja sjá. Kennarinn skrifar leitarorðin og sýnir niðurstöðurnar. Nemendur velja mynd sem þeim finnst henta best og útskýra valið. Þetta gefur nemendum fyrstu reynslu af skipulagðri upplýsingaleit í stafrænu umhverfi.

• Google myndaleit
• Skjávarpi eða stór skjár

1. Kennari spyr nemendur: „Ef við viljum finna mynd af einhverju — hvernig gerum við það?“ Safna saman hugmyndum (5 mín).
2. Kennari opnar Google myndaleit á skjávarpa og útskýrir: „Þetta er eins og risastórt myndasafn. Við getum skrifað orð og fengið myndir.“ (3 mín).
3. Kennari biður nemanda að nefna eitthvað sem hann vildi sjá mynd af (t.d. „ísbjörn“). Kennari skrifar leitarorðið og sýnir niðurstöður (5 mín).
4. Nemendur ræða: Hvaða myndir komu upp? Eru þær allar eins? Hver hentar best ef við erum að læra um ísbirni? (5 mín).
5. Fleiri nemendur fá tækifæri til að velja viðfangsefni — kennari leitar og nemendur ræða niðurstöður saman (12 mín).
6. Kennari tekur saman: Við gátum fundið myndir af öllu sem okkur datt í hug! En hvað ef myndin er ekki af raunverulegu dýri — hvernig vitum við það? Tengja við fyrri kennslustund um satt og skáldskap (5 mín).
7. Nemendur teikna uppáhaldsmyndina sína úr leitinni á blað og skrifa nafnið á efninu (með aðstoð kennara) (5 mín).

• Lestur: Nemendur geta ekki lesið; kennari sér um allt sem tengist lestri og ritun
• Tækni: Engin fyrri reynsla af tölvum nauðsynleg; kennari stýrir tæknibúnaðinum
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta tjáð sig munnlega um efni sem þeir hafa áhuga á

• Sýnikennsla (e. modeling) — Kennari sýnir ferlið skref fyrir skref á stórum skjá svo nemendur sjái nákvæmlega hvað gerist
• Leiðsagnarkennsla — Kennari leiðir nemendur í gegnum ferlið og nemendur taka ákvarðanir um efnisval

Að nemendur upplifi einfalda stafræna leit með leiðsögn kennara og skilji að tölvan getur hjálpað okkur að finna svör við spurningum. Nemendur öðlast fyrstu reynslu af því að nota stafrænt verkfæri til upplýsingaleitar undir handleiðslu.

Nemendur vinna með kennara í hóp þar sem þeir spyrja spurninga um efni sem þeir eru að læra um (t.d. dýr á Íslandi). Kennari notar tölvu og skjávarpa til að leita að svörum á netinu, sýnir nemendum ferlið og les niðurstöður upphátt. Nemendur hjálpa til með að ákveða hvað á að leita að og meta hvort svarið hafi fundist. Þetta er fyrsta skrefið í að skilja ferli stafrænnar upplýsingaleitar.

• Google leit
• Skjávarpi eða snjalltafla
• Wikipedia (íslensk útgáfa)

1. Kennari segir: „Í dag ætlum við að nota tölvuna til að finna svör við spurningum. Þið eruð vísindafólk!“ (3 mín).
2. Kennari spyr: „Hvað viljið þið vita um dýr á Íslandi?“ og skrifar spurningar nemenda á töflu (t.d. „Hversu stór er refur?“, „Hvað borða lundar?“) (7 mín).
3. Kennari velur eina spurningu og sýnir hvernig hann skrifar leitarorð í Google (t.d. „Íslandsrefur stærð“). Nemendur horfa á skjáinn (5 mín).
4. Kennari opnar eina niðurstöðu og les upphátt. Spyr nemendur: „Fengum við svar við spurningunni okkar?“ (5 mín).
5. Endurtaka ferlið með 2-3 spurningum til viðbótar — nemendur hjálpa til að velja spurningar og segja kennara hvaða niðurstöðu á að opna (12 mín).
6. Kennari sýnir Wikipedia-grein um eitt dýrið — sýnir mynd og les stutta lýsingu. Spyr: „Var þetta gott svar?“ (5 mín).
7. Samantekt: „Við notuðum tölvuna eins og bókasafn — við spurðum spurningu og fundum svarið. Við getum alltaf beðið um hjálp til að leita!“ (3 mín).

• Lestur: Nemendur geta ekki lesið sjálfir; kennari les allt upphátt og nemendur vinna munnlega
• Tækni: Nemendur hafa kynnst hugmyndinni um leit á netinu í fyrri kennslustund
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta spurt einfalda spurningu og hlustað á svör

• Spurnadrifið nám — Nemendur búa til eigin spurningar og upplifa ferlið við að finna svör
• Heilsbekkjarkennsla með virkri þátttöku — Kennari stýrir en nemendur taka virkan þátt í ákvörðunum og umræðum

Að nemendur læri að greina á milli fræðibóka og ævintýra og skilji að mismunandi bækur innihalda mismunandi gerðir upplýsinga. Þetta leggur grunn að skilningi á heimildum og upplýsingagerðum.

Kennari les úr tveimur bókum — einni fræðibók (t.d. um dýr) og einu ævintýri (t.d. Rauðhettu). Nemendur bera bækurnar saman og ræða hvað er ólíkt: ein segir okkur staðreyndir, hin segir sögu sem er búin til. Nemendur flokka síðan stuttar setningar eða myndir í tvo hópa: „Þetta er staðreynd“ og „Þetta er saga“. Þeir læra að staðreyndir eru upplýsingar sem við getum treyst og notað til að læra.

• Fræðibækur og ævintýrabækur úr skólasafni
• Flokkunarspjöld

1. Kennari sýnir tvo bókakápa — fræðibók um dýr og ævintýrabók. Spyr: „Hvað haldið þið að sé í þessum bókum?“ (5 mín).
2. Kennari les stuttan kafla úr fræðibókinni (t.d. staðreyndir um ketti) og síðan stuttan kafla úr ævintýrinu (t.d. þar sem köttur talar). Nemendur hlusta (8 mín).
3. Kennari spyr: „Hvað var ólíkt? Geta kettir raunverulega talað? Hvaða bókin segir okkur eitthvað sem er satt um ketti?“ Nemendur ræða saman (7 mín).
4. Nemendur fá 8-10 spjöld með einföldum setningum eða myndum (t.d. „Kettir hafa fjóra fætur“ vs. „Kötturinn flaug yfir regnbogann“). Þeir flokka þau í tvo hópa: Staðreyndir og Sögur (10 mín).
5. Pör nemenda sýna sína flokkun og útskýra hvers vegna þeir röðuðu eins og þeir gerðu (5 mín).
6. Kennari dregur saman: „Þegar við viljum læra eitthvað nýtt, er betra að nota fræðibók eða ævintýri? Hvers vegna?“ (5 mín).

• Lestur: Nemendur eru byrjendur í lestri; kennari les flóknari texta en nemendur geta lesið stuttar setningar
• Tækni: Lítil tæknifærni krafist; meginverkefnið er með bókum og spjöldum
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja muninn á sönnu og skálduðu frá fyrri kennslu í 1. bekk

• Samanburðarnám — Nemendur bera saman tvö dæmi til að finna mun og líkindi
• Upplestur og umræður — Kennari les upphátt og nemendur taka þátt í umræðum eftir hvern kafla

Að nemendur fái fyrstu reynslu af því að nota leitarvél á netinu með leiðsögn kennara og læri helstu skrefin í einfaldri stafrænni leit.

Kennari vinnur með nemendum í hóp við að leita á Google. Nemendur koma með hugmyndir um leitarorð og kennari hjálpar þeim að finna rétt orð til að skrifa. Nemendur sjá niðurstöður á stórum skjá og læra að velja niðurstöðu sem lítur út fyrir að svara spurningunni. Ef nemendur hafa aðgang að spjaldtölvum mega þeir reyna að skrifa einfalt leitarorð sjálfir.

• Google
• Skjávarpi eða snjalltafla
• Spjaldtölvur (ef tiltækar)

1. Kennari spyr: „Við erum að læra um [viðfangsefni, t.d. fugla á Íslandi]. Ef við viljum finna upplýsingar — hvar getum við leitað?“ Nemendur svara (3 mín).
2. Kennari opnar Google á skjávarpa og útskýrir hvern hluta skjásins: leitarreit, hnappur, niðurstöður (5 mín).
3. Kennari spyr: „Hvað eigum við að skrifa ef við viljum vita hvaða fuglar búa á Íslandi?“ Nemendur koma með tillögur. Kennari skrifar bestu leitarorðin (5 mín).
4. Leitarniðurstöður birtast. Kennari bendir á fyrirsagnir og útskýrir: „Sjáið — hér eru mörg svör. Við þurfum að velja eitt.“ Kennari smellir á viðeigandi niðurstöðu (5 mín).
5. Kennari les stuttan texta af vefsíðunni upphátt. Nemendur ræða: „Lærðum við eitthvað nýtt? Svarar þetta spurningunni?“ (5 mín).
6. Ef spjaldtölvur eru tiltækar: Nemendur í pörum reyna að skrifa eitt leitarorð (t.d. „lundi“) á spjaldtölvu og sjá hvað kemur upp. Kennari fer á milli og hjálpar (12 mín).
7. Samantekt: Kennari dregur saman skrefin á töflu: 1) Hugsaðu spurningu, 2) Veldu leitarorð, 3) Leitaðu, 4) Veldu niðurstöðu, 5) Lestu svarið (5 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið einföld orð og stuttar setningar; kennari aðstoðar við flóknari texta
• Tækni: Nemendur hafa kynnst tölvu og skjávarpa í fyrri kennslustundum
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja muninn á staðreyndum og skáldskap

• Leiðsagnarkennsla (e. guided instruction) — Kennari sýnir ferlið og leiðir nemendur smám saman til sjálfstæðrar þátttöku
• Gagnvirk sýnikennsla — Nemendur taka ákvarðanir meðan kennari framkvæmir á tölvunni

Að nemendur byrji að hugsa gagnrýnið um upplýsingar sem þeir sjá og heyra, og skilji að ekki allt sem birtist á skjánum er endilega satt.

Kennari sýnir nemendum myndir og stuttar setningar — sumar eru sannar staðreyndir og sumar eru rangar eða villandi. Nemendur ræða hvort þeir trúi setningunni og hvers vegna. Kennari kynnir hugmyndina um að „athuga tvisvar“ — ef eitthvað hljómar skrýtið, getum við spurt einhvern eða leitað áfram. Þetta er fyrsta kynningin á hugtakinu um miðlalæsi og gagnrýna hugsun.

• Prentaðar setningar og myndir
• Skjávarpi

1. Kennari segir: „Ég ætla að segja ykkur nokkra hluti. Þið ákveðið hvort þið trúið mér!“ og segir 3 setningar — tvær sannar og eina ranga (t.d. „Sólin er heit“, „Kettir geta flogið“, „Ísland er eyja“). Nemendur nota þumla-upp/-niður (5 mín).
2. Kennari spyr: „Hvernig vissuð þið að kettirnir geta ekki flogið? Hvað ef einhver segir okkur eitthvað sem við erum ekki viss um?“ (5 mín).
3. Kennari sýnir 4-5 myndir á skjávarpa — sumar raunverulegar, sumar breyttes eða úr teiknimyndum — og spyr: „Er þetta alvöru mynd?“ Nemendur ræða hverja mynd (10 mín).
4. Kennari kynnir „Athuga tvisvar-regluna“: Ef eitthvað hljómar skrýtið, þá: a) spyrjum við einhvern fullorðinn, b) leitum við á öðrum stað. Kennari sýnir dæmi þar sem hann leitar á netinu til að athuga hvort fullyrðing sé sönn (8 mín).
5. Nemendur fá 6 spjöld með setningum og myndum. Þeir raða í þrjá hópa: „Satt“, „Ekki satt“, og „Veit ekki — þarf að athuga!“ (7 mín).
6. Samantekt: Kennari leggur áherslu á að það er allt í lagi að vita ekki — aðalatriðið er að athuga (5 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið stuttar setningar; kennari aðstoðar við lengri texta
• Tækni: Nemendur hafa reynslu af leit á netinu úr fyrri kennslustund
• Aðrar forsendur: Nemendur skilja muninn á staðreyndum og skáldskap

• Sókratísk aðferð (aðlöguð) — Kennari spyr leiðandi spurninga til að fá nemendur til að hugsa sjálfir um hvað er satt
• Þumalatakmark (þumaröðun) — Nemendur nota þumla-upp eða þumla-niður til að gefa álit á hvort setning sé sönn

Að nemendur læri hvað leitarorð eru og hvernig rétt val á leitarorðum hjálpar til við að finna betri upplýsingar á netinu. Þetta er mikilvæg grunnfærni sem nemendur þurfa til að geta leitað sjálfstæðar.

Nemendur læra að leitarorð eru lykilorðin sem lýsa því sem við viljum finna. Kennari sýnir hvernig mismunandi leitarorð gefa mismunandi niðurstöður — til dæmis skilar „dýr“ mjög mörgum niðurstöðum en „íslandsrefur matur“ gefur betri niðurstöður. Nemendur æfa sig í að velja góð leitarorð og prófa þau á tölvu eða spjaldtölvu með aðstoð kennara.

• Google
• Spjaldtölvur eða tölvur

1. Kennari spyr: „Ef við viljum vita um eitthvað — hvernig segir maður tölvunni hvað maður leitar að?“ Nemendur ræða (3 mín).
2. Kennari útskýrir: „Leitarorð eru orðin sem við skrifum í leitina. Góð leitarorð eru styttri og nákvæmari en heilar setningar.“ Sýnir dæmi á töflu (5 mín).
3. Kennari sýnir á skjávarpa: Leitar fyrst að „dýr“ — margir, óskilgreindir niðurstöður. Leitar svo að „íslandsrefur“ — betri niðurstöður. Leitar svo að „íslandsrefur fæða“ — enn nákvæmari niðurstöður (7 mín).
4. Nemendur fá verkefnablað þar sem viðfangsefni er gefið (t.d. „Hvalir á Íslandi“) og þeir skrifa 2-3 leitarorð sem þeir myndu nota (5 mín).
5. Nemendur prófa leitarorðin sín á spjaldtölvu eða tölvu í pörum. Þeir skrifa niður hvort þeir fundu það sem þeir leituðu að (12 mín).
6. Nokkrir nemendur deila reynslu sinni: „Ég leitaði að ___ og fann ___. Leitarorðin mín virkuðu vel/illa.“ (5 mín).
7. Samantekt: Kennari dregur saman reglur um góð leitarorð: stutt, nákvæm, tengd efninu (3 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið einfalda texta og skrifað stutt orð á lyklaborð
• Tækni: Nemendur hafa reynt að leita á netinu með aðstoð kennara
• Aðrar forsendur: Nemendur skilja muninn á staðreyndum og skáldskap

• Sýnikennsla og æfing — Kennari sýnir fyrst, síðan æfa nemendur sjálfir undir leiðsögn
• Tilraunanám — Nemendur prófa mismunandi leitarorð og sjá hvaða áhrif þau hafa á niðurstöður

Að nemendur skilji að upplýsingar koma í mismunandi gerðum — fréttir, sögur, myndbönd, vefsíður — og læri að þekkja muninn á þessum gerðum og hvernig þær eru notaðar.

Kennari sýnir nemendum mismunandi gerðir upplýsinga um sama efni: frétt, ævintýri, mynd af netinu og stuttan texta úr fræðibók. Nemendur bera þessar upplýsingagerðir saman og ræða hvað er ólíkt og hvaða gerð hentar best ef við viljum læra eitthvað. Nemendur læra að fréttir og fræðibækur eru oftast bestar ef við viljum staðreyndir.

• Prentaðar fréttir og sögur
• Skjávarpi til að sýna vefsíður og myndbönd

1. Kennari sýnir fjórar mismunandi „upplýsingar“ um sama efni, t.d. ketti: a) frétt um kött sem bjargaði, b) ævintýri um talandi kött, c) Wikipedia-grein um ketti, d) YouTube-myndband um ketti (5 mín).
2. Kennari spyr: „Hvað er sameiginlegt með þessu öllu? Hvað er ólíkt?“ Nemendur ræða (5 mín).
3. Kennari kynnir hugtök: „Fréttir“, „Sögur/ævintýri“, „Uppsláttarverk/fræðibækur“, „Myndbönd“. Setja spjöld á töflu með hverju nafni (3 mín).
4. Nemendur fá í pörum 8-10 dæmi (stuttar setningar eða myndir) og þurfa að flokka þau undir rétt nafn: Frétt, Saga, Fræðiefni, eða Myndband (10 mín).
5. Kennari spyr: „Ef þú þyrftir að læra um hvali fyrir skólaverkefni — hvaða gerð myndir þú nota og hvers vegna?“ Nemendur ræða í hópum (7 mín).
6. Hóparnir kynna svör sín og kennari dregur saman: Fræðibækur og fréttir henta oft best til að fá staðreyndir, en myndbönd geta líka hjálpað (5 mín).
7. Nemendur teikna sína eigin „upplýsingagerð“ — þeir velja gerð og búa til dæmi (t.d. „frétt“ um eitthvað í bekknum) (5 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið einfalda texta og stuttar fréttir
• Tækni: Nemendur geta leitað á netinu með aðstoð og þekkja leitarorð
• Aðrar forsendur: Nemendur skilja muninn á staðreyndum og skáldskap

• Flokkun og samanburður — Nemendur flokka og bera saman ólíkar gerðir upplýsinga til að sjá mun og eiginleika hverrar gerðar
• Umræðuhópar — Nemendur ræða í litlum hópum um hvað er ólíkt og líkt milli upplýsingagerða

Að nemendur byrji að skilja að sumar upplýsingar eru áreiðanlegri en aðrar og að mikilvægt sé að hugsa um hvaðan upplýsingar koma. Þetta er grunnur að gagnrýnni hugsun í upplýsingaleit.

Kennari sýnir nemendum dæmi um áreiðanlegar og óáreiðanlegar upplýsingar og ræðir hvers vegna sumar eru betri en aðrar. Nemendur læra einfaldar reglur: Hver sagði þetta? Kemur þetta frá einhverjum sem veit mikið? Geta fleiri sagt okkur það sama? Nemendur æfa sig í að leggja mat á einfaldar fullyrðingar.

• Prentaðar setningar og dæmi
• Google

1. Kennari les tvær setningar: a) „Dýralæknir segir að hundar þurfi hreyfingu á hverjum degi“ og b) „Vinur minn segir að hundar þurfi að borða súkkulaði á hverjum degi.“ Spyr: „Hvora setninguna treystið þið meira?“ (5 mín).
2. Nemendur ræða: Hvers vegna treystum við dýralækninum meira? Hvernig vitum við hvort einhver veit mikið um efnið? (5 mín).
3. Kennari kynnir þrjár spurningar sem nemendur geta spurt sig: 1) Hver sagði þetta? 2) Veit sá aðili mikið um þetta? 3) Segja fleiri það sama? Setja á vegg sem plakatspjald (5 mín).
4. Nemendur fá 6 pör af fullyrðingum. Í hverju pari er ein áreiðanlegri. Nemendur velja betri fullyrðinguna og útskýra hvers vegna í pörum (10 mín).
5. Kennari sýnir dæmi á skjávarpa: Leitar á netinu og finnur tvo texta um sama efni — einn frá þekktri vefsíðu og annan frá óþekktum bloggskrifara. Nemendur ræða hvorn þeir myndu treysta (8 mín).
6. Samantekt: Kennari spyr hvort nemendur muni spurningarnar þrjár og æfir þær aftur. Leggur áherslu á: „Það er alltaf gott að spyrja og athuga!“ (7 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið stuttar setningar og einfalda texta
• Tækni: Nemendur geta leitað á netinu og þekkja mismunandi upplýsingagerðir
• Aðrar forsendur: Nemendur geta tekið þátt í umræðum og útskýrt eigin skoðanir

• Gagnrýnin spurningagerð — Nemendur læra að spyrja spurninga eins og „Hver sagði þetta?“ og „Hvernig veit ég?“ til að meta upplýsingar
• Dæmasögur — Kennari notar áþreifanleg dæmi sem nemendur geta tengt við daglegt líf

Að nemendur geti leitað sjálfstætt á netinu með notkun leitarorða og geti metið á grunnstigi hvort leitarniðurstöður séu viðeigandi. Nemendur byggja á reynslu sinni úr 3. bekk og taka stærra skref í átt að sjálfstæði.

Nemendur fá ákveðið viðfangsefni (t.d. „eldfjöll á Íslandi“) og þurfa sjálfir að velja leitarorð, leita á Google og finna a.m.k. þrjár staðreyndir sem tengjast efninu. Kennari leiðbeinir en nemendur vinna sjálfstætt eða í pörum á tölvum eða spjaldtölvum. Eftir leit deila nemendur niðurstöðum sínum og ræða hvaða leitarorð virkuðu best.

• Google
• Tölvur eða spjaldtölvur
• Verkefnablað

1. Kennari kynnir viðfangsefnið: „Eldfjöll á Íslandi“ (eða annað viðeigandi efni úr námskrá). Spyr: „Hvað viljum við vita um þetta?“ og safnar saman 3-4 spurningum á töflu (5 mín).
2. Kennari rifjar upp: „Hvað eru góð leitarorð? Munið — stutt og nákvæm!“ og sýnir stutt dæmi (3 mín).
3. Nemendur fá verkefnablað þar sem þeir skrifa: a) spurninguna sína, b) leitarorðin sín, c) vefsíðuna sem þeir fundu, d) 3 staðreyndir sem þeir lærðu (2 mín).
4. Nemendur vinna sjálfstætt eða í pörum á tölvum/spjaldtölvum. Þeir leita, lesa og fylla út verkefnablaðið. Kennari fer á milli og hjálpar þeim sem þurfa (18 mín).
5. Nemendur deila niðurstöðum í litlum hópum (3-4 saman). Þeir bera saman: Hvaða leitarorð notuðu þeir? Fundu þeir sömu staðreyndir? (7 mín).
6. Samantekt: Nokkrir nemendur deila áhugaverðustu staðreyndunum. Kennari spyr: „Hvaða leitarorð virkuðu best og hvers vegna?“ (5 mín).

• Lestur: Nemendur eru sjálfstæðir lesendur sem geta lesið einfalda fræðitexta
• Tækni: Nemendur hafa reynslu af leitarvélum og vita hvað leitarorð eru
• Aðrar forsendur: Nemendur geta skrifað á lyklaborð og notað spjaldtölvu eða tölvu

• Sjálfstætt nám með leiðsögn — Nemendur vinna sjálfstætt en kennari er til staðar til að hjálpa og leiðbeina þegar þörf krefur
• Endurgjöf jafningja — Nemendur deila niðurstöðum og gefa hver öðrum endurgjöf um leitarorð og niðurstöður

Að nemendur læri að velja stafrænt efni sem hentar verkefninu sem þeir eru að vinna — hvort sem það er texti, mynd eða myndband — og geti útskýrt hvers vegna valið hentar.

Nemendur fá verkefni (t.d. að búa til veggspjald um hreindýr) og þurfa að finna viðeigandi stafrænt efni: texta með staðreyndum, myndir og ef til vill stutt myndband. Þeir læra að meta hvort efnið hentar verkefninu, hvort það sé á réttu tungumáli og á viðeigandi erfiðleikastigi. Kennari hjálpar nemendum að sjá muninn á því að „finna eitthvað“ og „finna eitthvað gott“.

• Google leit og Google myndaleit
• YouTube (leit að stuttum fræðslumyndböndum)
• Wikipedia (íslensk útgáfa)

1. Kennari kynnir verkefnið: „Þið eruð að búa til veggspjald um [hreindýr/annað dýr]. Þið þurfið: a) 3 staðreyndir, b) 1-2 góðar myndir, c) ef mögulegt — stutt myndband.“ (3 mín).
2. Kennari spyr: „Hvar getum við fundið þetta efni?“ Nemendur nefna Google, YouTube, bækur. Kennari ræðir: „En hvernig vitum við hvort efnið er gott eða hentar ekki?“ (5 mín).
3. Kennari sýnir tvær leitarniðurstöður — eina sem hentar (einföld vefsíða um hreindýr á íslensku) og eina sem hentar ekki (vefsíða á erlendu máli eða mjög flókin). Ræðir muninn (5 mín).
4. Nemendur leita sjálfstætt eða í pörum. Þeir fylla út blað: a) Hvaða vefsíðu fann ég? b) Hvers vegna hentar þetta efni? c) Myndir sem ég vel (15 mín).
5. Kennari staldrar við: „Áður en þið haldið áfram — sýnið samnemanda hvað þið funduð. Hentar þetta?“ Pörin ræða val sitt (5 mín).
6. Nemendur ljúka vali sínu og 2-3 nemendur sýna bekknum hvað þeir fundu og hvers vegna þeir völdu þetta efni (7 mín).

• Lestur: Nemendur lesa sjálfstætt og geta lesið einfalda fræðitexta af netinu
• Tækni: Nemendur geta leitað sjálfstætt á netinu og þekkja mismunandi upplýsingagerðir
• Aðrar forsendur: Nemendur hafa unnið veggspjöld eða einföld kynningarverkefni áður

• Verkefnamiðað nám — Nemendur læra í gegnum raunhæft verkefni sem krefst þess að þeir noti leitarfærni sína
• Stöðvakennsla — Kennari staldrar við á lykilstöðum til að ræða og leiðbeina áður en nemendur halda áfram

Að nemendur skilji að myndir á netinu geta verið breyttar eða villandi og læri að skoða myndir með gagnrýnum augum. Þetta er mikilvægur þáttur í miðlalæsi og tengist upplýsingaleit.

Kennari sýnir nemendum dæmi um myndir sem hafa verið breyttar á tölvu — sumar augljóslega og sumar lúmskara. Nemendur ræða hvernig myndir geta verið villandi og hvers vegna fólk breytir myndum. Þeir læra einfaldar aðferðir til að greina breyttar myndir: lítur eitthvað furðulegt út? Er skugginn á réttan stað? Virðast hlutföll rétt? Kennari tengir þetta við upplýsingaleit: þegar við finnum mynd á netinu þurfum við að hugsa um hvort hún sé raunveruleg.

• Skjávarpi eða snjalltafla
• Google myndaleit

1. Kennari sýnir mynd af stórum ketti við hlið manns — augljóslega breytt mynd. Spyr: „Er þetta alvöru mynd?“ Nemendur svara og kennari spyr: „Hvernig vitið þið það?“ (5 mín).
2. Kennari sýnir 5-6 myndir — sumar raunverulegar, sumar breyttar. Fyrir hverja mynd spyrja nemendur sig: „Lítur eitthvað furðulegt út? Eru hlutföllin rétt? Eru skuggarnir á réttu stöðunum?“ (10 mín).
3. Kennari útskýrir hvers vegna fólk breytir myndum: til gamans, til að selja vöru, til að blekkja, á samfélagsmiðlum. Nemendur gefa dæmi sem þeir hafa séð (5 mín).
4. Nemendur fá í pörum blað með 6 myndum og þurfa að flokka þær: „Líklega raunveruleg“ eða „Líklega breytt“ og skrifa ástæðu (10 mín).
5. Pörin bera saman niðurstöður sínar og ræða ef þau eru ósammála (5 mín).
6. Kennari tengir við upplýsingaleit: „Þegar þið leitið á netinu og finnið mynd — munið að athuga. Myndir segja ekki alltaf sannleikann!“ (5 mín).

• Lestur: Nemendur lesa sjálfstætt
• Tækni: Nemendur geta notað leitarvélar og leitað að myndum á netinu
• Aðrar forsendur: Nemendur skilja muninn á sönnu og skálduðu og geta tekið þátt í gagnrýnni umræðu

• Myndgreining (sjónræn gagnrýni) — Nemendur skoða myndir markvisst og leita að vísbendingum um breytingar eða villandi efni
• Hópumræður og rökstuðningur — Nemendur ræða saman og rökstyðja skoðun sína á myndum

Að nemendur læri að nota leitarvélar á markvissari hátt — velja réttu leitarorðin, breyta þeim ef þarf og skilja hvernig leitarvélar birta niðurstöður. Nemendur taka skref frá grunnatriðum til markvissari og árangursríkari notkunar.

Nemendur fá rannsóknarverkefni þar sem þeir þurfa að finna nákvæmar upplýsingar. Kennari fer yfir aðferðir til að velja betri leitarorð: nota nákvæm orð, forðast of almennar leitir, breyta leitarorðum ef niðurstöður henta ekki. Nemendur prófa mismunandi leitarorð fyrir sama efni og bera saman niðurstöður. Þeir læra líka að skoða fleiri en fyrstu niðurstöðuna og að stundum er betra að leita aftur með öðrum orðum.

• Google
• DuckDuckGo
• Tölvur eða spjaldtölvur

1. Kennari kynnir markmiðið: «Í dag lærum við að leita betur — ekki bara leita, heldur leita rétt.» (3 mín).
2. Kennari sýnir dæmi á skjávarpa: Leitar að «veður» — mjög almennar niðurstöður. Leitar svo að «veðurspá Akureyri í dag» — mun betri niðurstöður. Ræðir hvers vegna (7 mín).
3. Kennari fer yfir 3 ráð um betri leit: a) Notaðu 2-4 nákvæm orð, b) Ef niðurstöður henta ekki — breyttu orðunum, c) Skoðaðu fleiri en fyrstu niðurstöðuna (5 mín).
4. Nemendur fá rannsóknarspurningar í pörum (t.d. «Hvenær var Alþingi stofnað?», «Hversu djúp er Þingvallavatn?», «Hvað borða laxar?»). Þeir þurfa að skrifa: a) fyrstu leitarorð, b) niðurstöður, c) endurbættur leit ef þarf, d) svarið (20 mín).
5. Kennari staldrar við og biður nemendur deila reynslu: «Þurfti einhver að breyta leitarorðum sínum? Hvers vegna?» (5 mín).
6. Nemendur fá nýtt verkefni: Leita að sama efni á Google og DuckDuckGo og bera saman niðurstöður. Skrifa hvort leitarvélarnar gáfu sömu eða ólíkar niðurstöður (15 mín).
7. Hópaumræða: Hvers vegna geta leitarvélar gefið ólíkar niðurstöður? Kennari útskýrir í stuttu máli hvernig leitarvélar raða niðurstöðum (10 mín).
8. Nemendur vinna lokaverkefni: Fá eina flókna rannsóknarspurningu og þurfa að nota allt sem þeir lærðu til að finna svarið (10 mín).
9. Samantekt: Nemendur skrifa 3 ráð um «góða leit» á miða og deila (5 mín).

• Lestur: Nemendur lesa sjálfstætt og geta lesið fræðitexta á íslensku og einföldum ensku
• Tækni: Nemendur geta leitað sjálfstætt á netinu og þekkja grunnatriði leitarvéla
• Aðrar forsendur: Nemendur geta unnið sjálfstætt eða í pörum á tölvum

• Rannsóknarmiðað nám — Nemendur vinna að raunhæfum rannsóknarspurningum sem krefjast markvissrar leitar
• Samanburðaraðferð — Nemendur bera saman niðurstöður ólíkra leitarorða og leitarvéla til að sjá áhrif vals

Að nemendur skilji að mismunandi leitarvélar og vefsíður geta gefið ólíkar niðurstöður um sama efni og læri að bera saman og velja á gagnrýninn hátt.

Nemendur leita að sömu upplýsingum á mismunandi leitarvélum (Google, DuckDuckGo) og bera saman hvað kemur efst, hvaða vefsíður birtast og hvort upplýsingarnar séu þær sömu. Þeir læra að skoða fleiri en eina heimild og að ólíkar leitarvélar raða niðurstöðum á mismunandi hátt. Nemendur vinna í hópum og kynna niðurstöður sínar.

• Google
• DuckDuckGo
• Wikipedia

1. Kennari spyr: «Ef þið leitið á tveimur mismunandi leitarvélum — fáið þið sömu niðurstöður?» Nemendur spá í þetta (5 mín).
2. Kennari sýnir á skjávarpa: Leitar að «hvalir á Íslandi» á Google og DuckDuckGo hlið við hlið. Bendir á muninn á niðurstöðum (8 mín).
3. Kennari útskýrir stuttlega: «Leitarvélar nota mismunandi aðferðir til að raða niðurstöðum. Þess vegna er gott að nota fleiri en eina.» (5 mín).
4. Nemendur skipta í hópa (3-4 saman). Hver hópur fær viðfangsefni (t.d. «jöklar á Íslandi», «norðurljós», «lundi», «skjálftar»). Þeir leita á Google og DuckDuckGo og fylla út samanburðartöflu: Hvað kemur efst? Hvaða vefsíður birtast? Segja þær sömu hlutina? (20 mín).
5. Hópar ræða niðurstöður sínar innbyrðis og velja «bestu heimildina» úr öllum niðurstöðum og skrifa hvers vegna (10 mín).
6. Hóparnir kynna niðurstöður fyrir bekknum: Hvað fundu þeir? Var munur? Hvaða heimild völdu þeir og hvers vegna? (15 mín).
7. Kennari dregur saman: Hvað lærðum við? Hvers vegna er gott að bera saman? Hvað þýðir það að vera «gagnrýninn leitandi»? (7 mín).
8. Nemendur skrifa stutta ígrundun: «Eitt sem ég lærði um samanburð á leitarniðurstöðum.» (5 mín).
9. Kennari safnar saman ígrundunarmiðum og fer yfir sem mat (5 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið fræðitexta og borið saman efni úr mismunandi heimildum
• Tækni: Nemendur geta leitað sjálfstætt á netinu og þekkja a.m.k. eina leitarvél
• Aðrar forsendur: Nemendur geta unnið í hópum og kynnt niðurstöður

• Samanburðarrannsókn — Nemendur gera kerfisbundinn samanburð á niðurstöðum og draga ályktanir
• Hópvinna og kynning — Nemendur vinna saman, deila niðurstöðum og kynna fyrir bekknum

Að nemendur kynnist gervigreind (AI) sem verkfæri til upplýsingaleitar og skilji bæði möguleika og takmarkanir þess. Nemendur fá fyrstu reynslu af því að nota AI undir leiðsögn kennara.

Kennari kynnir gervigreind (t.d. Gemini í Google Workspace eða Ragnar frá Kunnáttu) sem nýja tegund af verkfæri sem getur svarað spurningum. Nemendur sjá dæmi um hvernig gervigreind svarar spurningum og bera saman við leitarvél. Þeir læra mikilvæga mun: gervigreind getur búið til svör sem hljóma rétt en eru stundum röng, og hún getur ekki alltaf sagt hvaðan upplýsingarnar koma. Kennari leggur áherslu á ábyrgð, gagnrýni og val á verkfærum sem virða persónuvernd.

• Gemini (Google Workspace, kennarastýrt)
• Google
• Skjávarpi eða snjalltafla

1. Kennari spyr: «Hefur einhver heyrt um gervigreind eða AI?» Nemendur deila hugmyndum og reynslu (5 mín).
2. Kennari útskýrir á einfaldan hátt: «Gervigreind er tölvuforrit sem hefur lært af gífurlegu magni af texta og getur búið til svör. Hún er ekki manneskja — hún «hugsar» ekki eins og við.» (5 mín).
3. Kennari kynnir mikilvægt atriði: «Þegar við notum gervigreind í skólanum er mikilvægt að velja þjónustu sem skólinn hefur samþykkt. Margar algengar gervigreindarþjónustur nota það sem þú skrifar til að þjálfa sig frekar — sérstaklega ókeypis þjónustur, þar sem gögn notenda greiða í raun kostnað þjónustunnar. Í skólanum notum við Gemini í Google Workspace eða Ragnar frá Kunnáttu — þær eru sérstaklega hannaðar þannig að samræður nemenda eru ekki notaðar til þjálfunar.» (5 mín).
4. Kennari sýnir Gemini (Google Workspace) á skjávarpa. Spyr hana spurning sem bekkurinn velur (t.d. «Hversu stór er Vatnajökull?»). Sýnir svarið (5 mín).
5. Kennari leitar á Google um sama efni. Ber saman: Google gefur tengla á vefsíður, Gemini skrifar svar beint. Hvað er ólíkt? Hvad vantar í svar Gemini sem Google gefur? Nemendur ræða (8 mín).
6. Kennari sýnir dæmi þar sem Gemini svarar rangt eða ónákvæmt (kennari hefur undirbúið þetta). Nemendur ræða: «Hvernig vitum við hvort svar gervigreindar er rétt?» (8 mín).
7. Kennari kynnir tvær gullreglur: a) Alltaf athuga svör gervigreindar með öðrum heimildum. b) Gervigreind hjálpar þér að hugsa — en þú þarft að skilja efnið sjálfur. «Ef þú lætur gervigreind gera allt, lærir þú ekki neitt.» (5 mín).
8. Nemendur vinna í pörum: Kennari gefur þeim 3 spurningar um námsefni sem þeir þekkja. Þeir svara fyrst sjálfir, skrifa niður hugmyndir sínar. Kennari sýnir síðan svör Gemini á skjávarpa. Nemendur bera saman: Hvað vissum við? Hvað gleymdum við? Hvað skrifaði Gemini rangt? (15 mín).
9. Hópumræða: Hvar getur gervigreind hjálpað þér að læra? Hvar er hún til óskilings? Hvað verður ef við treystum gervigreind án þess að athuga? (8 mín).
10. Nemendur skrifa stutta ígrundun: «Þrjú atriði sem ég lærði um gervigreind og upplýsingaleit — og hvenær ég nota hana og hvenær ekki.» (8 mín).
11. Samantekt: Kennari dregur saman: Gervigreind er gagnlegt verkfæri þegar við erum meðvituð um takmarkanir hennar — en við notum hana til að læra meira, ekki til að komast hjá námi (3 mín).

• Lestur: Nemendur lesa sjálfstætt og geta metið texta á gagnrýninn hátt
• Tækni: Nemendur geta notað leitarvélar sjálfstætt og borið saman niðurstöður
• Aðrar forsendur: Nemendur hafa grunnþekkingu á gagnrýnni hugsun um upplýsingar

• Sýnikennsla og umræðu — Kennari sýnir gervigreind í notkun og leiðir umræðu um kosti og galla
• Samanburðartilraun — Nemendur bera saman svör frá AI og leitarvél til að sjá muninn í framkvæmd

Að nemendur læri að nota ítarlegri leitaraðferðir, þar á meðal síur (filters) og einfalda leitaroperatora, til að fá nákvæmari niðurstöður. Þetta eykur getu nemenda til að finna réttar upplýsingar hratt og örugglega.

Nemendur kynnast ítarlegri leitaraðferðum á Google og öðrum leitarvélum. Þeir læra að nota gæsalappir til að leita að nákvæmum orðasamböndum, mínus-merki til að útiloka orð, og síur (tímabil, tungumál, tegund efnis). Nemendur æfa þessar aðferðir á raunhæfum verkefnum og bera saman árangur með og án síur.

• Google (ítarleit / Advanced Search)
• DuckDuckGo
• Tölvur

1. Kennari spyr: „Hefur einhver reynt að leita á netinu og fengið allt of margar niðurstöður sem henta ekki?“ Nemendur deila reynslu (5 mín).
2. Kennari kynnir aðferð 1 — Gæsalappir: Sýnir muninn á leit að jarðskjálfti á Íslandi (almennt) og „jarðskjálfti á Íslandi“ (nákvæmt orðasamband). Nemendur sjá muninn á niðurstöðum (8 mín).
3. Nemendur æfa gæsalappir á eigin tölvu: Leita að orðasambandi sem kennari gefur og bera saman niðurstöður með og án gæsalappa (7 mín).
4. Kennari kynnir aðferð 2 — Mínus-merki: Sýnir dæmi: „jökull -vatnajökull“ til að finna upplýsingar um aðra jökla. Nemendur æfa (8 mín).
5. Kennari kynnir aðferð 3 — Síur: Opnar Google ítarleit og sýnir hvernig hægt er að velja tímabil (síðustu 12 mánuðir), tungumál (íslenska), og tegund skjals (PDF, myndband). Nemendur æfa (10 mín).
6. Stærra verkefni: Nemendur fá rannsóknarspurningu (t.d. „Hvaða jarðskjálftar hafa orðið á Íslandi á síðustu 5 árum?“). Þeir þurfa að nota a.m.k. tvær af aðferðunum þremur til að finna svarið. Skrifa niður hvaða aðferðir þeir notuðu og hvernig þær hjálpuðu (20 mín).
7. Nemendur deila í litlum hópum: Hvaða aðferð hjálpaði mest? Hvenær er best að nota gæsalappir? Hvenær síur? (10 mín).
8. Hópar kynna helstu niðurstöður fyrir bekknum (7 mín).
9. Samantekt: Kennari dregur saman á töflu — „Verkfærakista leitarinnar“ — og nemendur skrifa í glósubók (5 mín).

• Lestur: Nemendur lesa fræðitexta sjálfstætt og geta borið saman upplýsingar
• Tækni: Nemendur geta leitað sjálfstætt á leitarvélum og þekkja grunnatriði
• Aðrar forsendur: Nemendur geta unnið sjálfstætt á tölvu og skrifað á lyklaborð

• Sýnikennsla og stýrð æfing — Kennari sýnir hverja aðferð og nemendur æfa strax á eigin tölvu
• Verkefnamiðuð æfing — Nemendur nota aðferðirnar í raunhæfu verkefni til að sjá gildi þeirra í reynd

Að nemendur þrói kerfisbundna aðferð til að meta áreiðanleika heimilda og skilji af hverju sumar heimildir eru traustari en aðrar. Þetta er grunnur að góðum heimilildavinnubrögðum.

Nemendur læra TRAUST-matskerfið (eða sambærilegt einfalda matskerfi): Tilgangur — Hver skrifaði þetta og hvers vegna? Rök — Eru rökin sterk? Aldur — Hvenær var þetta skrifað? Uppspretta — Hvaðan kemur þetta? Samræmi — Segja aðrar heimildir það sama? Þeir nota þetta kerfi til að meta raunverulegar vefsíður og heimildir.

• Vefsíður af ýmsum gerðum (fréttavefir, bloggar, Wikipedia, o.fl.)
• TRAUST-matsblað (prentað)
• Google

1. Kennari spyr: „Ef þið finnið upplýsingar á netinu — hvernig vitið þið hvort þær eru áreiðanlegar?“ Nemendur ræða (5 mín).
2. Kennari kynnir TRAUST-kerfið á stórum skjá og útskýrir hvern lið: T-ilgangur, R-ök, A-ldur, U-ppspretta, S-amræmi, T-raust. Nemendur fá matsblöð (10 mín).
3. Kennari sýnir fyrstu heimild — t.d. frétt af RÚV.is um veðurfar. Bekkurinn metur saman: Hver skrifaði? Hvers vegna? Hvenær? Er þetta traust vefsíða? (10 mín).
4. Kennari sýnir aðra heimild — t.d. bloggfærslu frá óþekktum höfundi um sama efni. Bekkurinn metur saman og ber saman við fyrri heimild (8 mín).
5. Nemendur fá í pörum 3 vefsíður (kennari hefur undirbúið tengla) og fylla út TRAUST-matsblað fyrir hverja. Þeir raða síðan heimildunum frá áreiðanlegust til minnst áreiðanleg (20 mín).
6. Pörin bera saman niðurstöður sínar við annað par. Eru þau sammála um röðunina? Hvers vegna / hvers vegna ekki? (10 mín).
7. Nokkur pör kynna niðurstöður og rökstyðja val sitt (10 mín).
8. Samantekt: Kennari dregur saman helstu atriði. Nemendur skrifa „3 spurningar sem ég spyr mig alltaf þegar ég finn heimild á netinu“ (7 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið fræðitexta og fréttir og borið saman efni
• Tækni: Nemendur geta leitað á netinu og skoðað vefsíður sjálfstætt
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja helstu upplýsingagerðir og geta tekið þátt í gagnrýnni umræðu

• Kerfisbundin greining — Nemendur nota fastmótað matskerfi til að greina heimildir á skipulegan hátt
• Dæmamiðuð kennsla — Kennari notar raunveruleg dæmi um bæði góðar og slæmar heimildir til kennslu

Að nemendur skilji siðferðilega ábyrgð sína þegar þeir leita að og nota upplýsingar á netinu — bæði hvað varðar eigin hegðun og virðingu við önnur fólk og heimildir.

Nemendur ræða og læra um siðferðilega þætti upplýsingaleitar: Að tilgreina heimildir (ekki stela hugmyndum), að virða persónuvernd (ekki leita að persónulegum upplýsingum um aðra), að hugsa um hvað við deilum og hvernig. Nemendur vinna dæmasögur þar sem þeir þurfa að taka siðferðilegar ákvarðanir um notkun upplýsinga.

• Dæmasögur (prentaðar eða á skjá)
• Google

1. Kennari spyr: „Ef þið finnið flotta grein á netinu og viljið nota hana í skólaverkefni — megið þið bara afrita hana?“ Nemendur svara (5 mín).
2. Kennari útskýrir þrjú meginviðfangsefni: a) Heimildanotkun — alltaf segja hvaðan upplýsingarnar koma. b) Persónuvernd — ekki leita að persónulegum upplýsingum um aðra. c) Ábyrgð við miðlun — hugsa áður en þú deilir upplýsingum (10 mín).
3. Dæmasaga 1: „Jón afritar heila grein af Wikipedia og segir að hann hafi skrifað hana sjálfur.“ Hópumræða: Hvað er rangt við þetta? Hvað hefði Jón átt að gera? (8 mín).
4. Dæmasaga 2: „Sara leitar á netinu og finnur símanúmer kennara síns. Hún deilir því með vinum.“ Hópumræða: Er þetta í lagi? Hvers vegna ekki? (8 mín).
5. Dæmasaga 3: „Ólafur finnur myndband af samnemanda sem er vandræðalegt. Hann vill senda það til annarra.“ Hópumræða: Hvað ætti Ólafur að gera? (8 mín).
6. Nemendur vinna í hópum: Búa til sína eigin dæmasögu um siðferðilegt álitamál í upplýsingaleit og leika hana fyrir bekknum (hlutverkaspil) (20 mín).
7. Eftir hvert hlutverkaspil ræðir bekkurinn: Hvað var rétta ákvörðunin og hvers vegna? (10 mín).
8. Nemendur skrifa „Siðareglur mínar um upplýsingaleit“ — 3-5 reglur sem þeir ætla að fylgja (6 mín).
9. Samantekt: Kennari dregur saman og tengir við fyrri kennslustundir: Gagnrýni, áreiðanleiki og ábyrgð hanga saman (5 mín).

• Lestur: Nemendur lesa sjálfstætt og geta rætt um flóknari hugtök
• Tækni: Nemendur geta notað leitarvélar og unnið sjálfstætt á netinu
• Aðrar forsendur: Nemendur hafa grunnþekkingu á heimildum og áreiðanleikamati

• Dæmasögur (e. case studies) — Nemendur lesa og ræða raunhæfar dæmasögur þar sem siðferðileg álitamál koma upp
• Samræðukennsla og hlutverkaspil — Nemendur leika aðstæður þar sem þeir þurfa að taka ákvarðanir um rétta hegðun á netinu

Að nemendur læri að nota gagnabankasvæði og sérhæfðar leitarvélar til viðbótar við almenna leit á Google. Nemendur skilja muninn á almennum leitarvélum og gagnabönkum og vita hvenær hvor hentar betur.

Nemendur kynnast sérhæfðum gagnabönkum og leitarvettvöngum — t.d. Google Scholar, Hvar.is, Landsbókasafnið (gegnum.is), og gagnagrunnar á vegum skóla. Þeir læra hvenær gagnabanki er betri kostur en almenn leit, hvernig á að nota hann, og hvernig á að túlka niðurstöður. Nemendur bera saman niðurstöður frá almennri leit og gagnabankaleit um sama efni.

• Google
• Google Scholar
• Gegnum.is (Landsbókasafn Íslands)
• Wikipedia

1. Kennari spyr: „Þegar þið leitið á netinu — notið þið alltaf Google? Er til eitthvað annað?“ Nemendur ræða (5 mín).
2. Kennari kynnir hugtakið „gagnabanki“: „Gagnabanki er sérhæft safn upplýsinga sem er skipulagt á ákveðinn hátt. Bókasafn er eins og líkamlegur gagnabanki.“ Sýnir dæmi (7 mín).
3. Kennari sýnir Google Scholar á skjávarpa: Leitar að sama efni þar og á venjulegu Google. Bendir á muninn: fræðigreinar, tilvísanir, ritrýndar heimildir (10 mín).
4. Kennari sýnir gegnum.is: Hvernig leit virkar þar, hvaða efni finnst, og hvernig hægt er að finna bækur og efni á bókasöfnum (8 mín).
5. Nemendur fá viðfangsefni (t.d. „Mengunarfótsporið á Íslandi“ eða „Saga íslenskrar tónlistar“) og vinna í pörum. Þeir leita á: a) Google, b) Google Scholar, c) gegnum.is. Fyrir hverja leit skrifa þeir niður: Hvað fann ég? Hvaða gerð efnis? Hversu áreiðanlegt? (25 mín).
6. Pörin fylla út samanburðartöflu: Hvaða verkfæri gaf bestu niðurstöðurnar? Hvenær hentaði Google best? Hvenær gagnabanki? (8 mín).
7. Hópaumræða: Pör deila niðurstöðum og bekkurinn ræðir: Þegar hentar gagnabanki betur? Þegar almenn leit? (10 mín).
8. Samantekt: Kennari skapar „leitarverkfærahjól“ á töflu — Google í miðjunni (almenn leit), gagnabankar utan um (sérhæfð leit), gervigreind sem viðbót. Nemendur skrifa í glósubók (7 mín).

• Lestur: Nemendur lesa fræðitexta vel og geta lesið einfalda ensku fræðitexta
• Tækni: Nemendur geta notað ítarleitaraðferðir í leitarvélum og metið áreiðanleika heimilda
• Aðrar forsendur: Nemendur hafa reynslu af rannsóknarvinnu og heimildamati frá 7. bekk

• Samanburðarkennsla — Nemendur bera saman ólík verkfæri til að sjá kosti og galla hvers eins
• Stýrt uppgötvunarnám — Nemendur kanna ný verkfæri sjálfir með leiðsögn kennara og uppgötva eiginleika þeirra

Að nemendur skilji hvernig leitarvélar virka á bak við tjöldin — hvernig þær safna, raða og birta niðurstöður — og hvers vegna þessi þekking skiptir máli þegar við metum leitarniðurstöður.

Nemendur læra grunnatriði um hvernig leitarvélar virka: Vefköngulær (web crawlers) safna vefsíðum, skrásetjari (indexer) skipuleggur þær, og röðunaralgrím (ranking algorithm) ákvarðar hvaða niðurstöður birtast efst. Nemendur skoða hvers vegna auglýsingar birtast efst, hvernig persónuleg leit virkar, og hvers vegna tveir einstaklingar geta fengið ólíkar niðurstöður fyrir sömu leit.

• Google
• DuckDuckGo
• Skjávarpi eða snjalltafla

1. Kennari spyr: „Þegar þið leitið á Google — hvernig veit Google hvað á að sýna ykkur efst?“ Nemendur spá í þetta (5 mín).
2. Kennari útskýrir með samlíkingu: „Ímyndið ykkur risastórt bókasafn. Vefköngulóin (web crawler) fer á milli hillna og skráir allar bækurnar. Skrásetjarinn raðar þeim eftir efni. Röðunaralgrímið ákveður hvaða bók á að sýna þér fyrst.“ Sýnir skýringarmynd (10 mín).
3. Kennari útskýrir röðunarþætti: a) Vinsældir — margar vefsíður vísa á þessa síðu, b) Viðeigni — orðin á síðunni passa við leitina, c) Nýlegt — nýrra efni kemur oftar efst, d) Auglýsingar — fyrirtæki borga til að vera efst (merkt sem „Ad/Auglýsing“) (10 mín).
4. Kennari sýnir á skjávarpa: Leitar á Google og bendir á auglýsingar efst (merktar „Ad“). Spyr: „Eru auglýsingar bestu niðurstöðurnar?“ Nemendur ræða (5 mín).
5. Kennari útskýrir persónulega leit: Google mun sýna ólíkar niðurstöður eftir leitarsögu, staðsetningu og stillingum. Þess vegna gefa DuckDuckGo og Google ólíkar niðurstöður (5 mín).
6. Tilraun: Nemendur í pörum leita á Google og DuckDuckGo um sama efni. Einnig prófa nemendur í huliðsham (incognito mode) á Google. Bera saman niðurstöður og skrifa um muninn (18 mín).
7. Hópumræða: Hvað lærðum við? Hvers vegna skiptir máli að vita hvernig leitarvélar virka? Hvernig hefur þetta áhrif á hvaða upplýsingar við sjáum? (10 mín).
8. Nemendur skrifa stutta ígrundun: „Þrjú atriði sem ég vissi ekki um leitarvélar og hvernig þau breyta hvernig ég leita.“ (7 mín).
9. Kennari dregur saman og tengir við gagnrýna hugsun: „Nú vitum við að niðurstöðurnar eru ekki tilviljun — þær eru valdar af tölvu. Þess vegna þurfum við að hugsa sjálf.“ (5 mín).
10. Lausleg umræða og spurningar (5 mín).

• Lestur: Nemendur lesa vel og geta skilið tæknilega hugtök þegar þau eru útskýrð
• Tækni: Nemendur hafa góða reynslu af leitarvélum og geta notað þær sjálfstætt
• Aðrar forsendur: Nemendur hafa skilning á gagnrýnni upplýsingaleit og heimilmati

• Líkanagerð (e. modeling / analogy) — Kennarinn notar samlíkingar og myndrænar útskýringar til að gera flókin hugtök skiljanleg
• Rannsóknartilraun — Nemendur gera tilraunir með leit á mismunandi tækjum/vöfrum til að sjá persónulega leit í verki

Að nemendur dýpki skilning sinn á siðferðilegri ábyrgð í upplýsingaöflun — bæði sem leitendur og sem miðlarar upplýsinga — og geti tekist á við flóknari siðferðileg álitamál á stafrænum tíma.

Nemendur skoða flóknari siðferðileg álitamál: höfundarrétt á netinu, afleiðingar rangra upplýsinga (misinformation og disinformation), ábyrgð á miðlun upplýsinga á samfélagsmiðlum, og persónuvernd í upplýsingaleit. Þeir vinna dæmarannsóknir á raunverulegum tilvikum og þróa dýpri skilning á sinni eigin ábyrgð.

• Raunveruleg dæmi af fréttavefum og samfélagsmiðlum (undirbúin af kennara)
• Google og samfélagsmiðlar (sýnt á skjávarpa)

1. Kennari kynnir tvö hugtök: Misinformation (rangar upplýsingar sem dreifast af vangá) og Disinformation (vísvitandi rangar upplýsingar). Sýnir dæmi um hvort tveggja (8 mín).
2. Kennari sýnir raunverulegt dæmi: Frétt sem reyndist röng og dreifðist mikið á samfélagsmiðlum. Ræðir: Hvað gerðist? Hvers vegna trúðu svo margir þessu? Hvaða skaða olli þetta? (10 mín).
3. Kennari kynnir höfundarrétt á stafrænum tíma: a) Ef þú notar mynd af netinu — áttu rétt á henni? b) Ef þú afritar texta — hvað þarf? c) Hvernig tilvitnað rétt? Kennari sýnir dæmi um rétta og ranga tilhögun (10 mín).
4. Nemendur skiptast í 4 hópa og fá hvert sitt dæmatilvik: a) Nemandi afritar texta úr gervigreind og segist hafa skrifað sjálfur — hvað er siðferðilega rangt við þetta? Myndi skipta máli ef hann hefði notað þjónustu sem geymir samræðurnar og notar þær til þjálfunar? b) Einhver deilir falskri frétt á samfélagsmiðli, c) Vefsíða notar myndir án leyfis, d) Upplýsingar um einstakling birtast við leit á Google (12 mín).
5. Hóparnir greina tilvik sitt: Hvað gerðist? Hvað er siðferðilega rangt? Hvað hefði átt að gera? Hvaða afleiðingar geta orðið? (10 mín).
6. Hópar kynna og bekkurinn ræðir hvert tilvik (15 mín).
7. Rökræða: Kennari setur upp rökræðu: „Er fólk ábyrgt fyrir því að deila rangra upplýsingum ef það vissi ekki að þær voru rangar?“ Nemendur skiptast í tvær hliðar og rökstyðja (10 mín).
8. Samantekt: Nemendur skrifa stutta ígrundun: „Mín ábyrgð í upplýsingaleit og miðlun — hvað ætla ég að gera öðruvísi?“ (5 mín).

• Lestur: Nemendur lesa vel og geta greint flókin efni
• Tækni: Nemendur hafa gott vald á leitarvélum, gagnabönkum og gervigreind
• Aðrar forsendur: Nemendur hafa unnið með siðferðileg álitamál í 6. og 7. bekk og geta rætt á dýpri vísu

• Raunhæfar dæmarannsóknir (e. case-based learning) — Nemendur skoða raunveruleg tilvik og greina siðferðileg álitamál í þeim
• Rökræðuaðferð (e. debate) — Nemendur taka afstöðu og rökstyðja sjónarmið sín í skipulagðri rökræðu

Að nemendur geti farið í gegnum heilt rannsóknarferli — frá skilgreiningu rannsóknarspurningar til söfnunar áreiðanlegra gagna — á sjálfstæðan og kerfisbundinn hátt. Þetta er lokaverkefni í uppbyggingu rannsóknarfærni í grunnskóla.

Nemendur velja eigið rannsóknarviðfangsefni, skilgreina rannsóknarspurningu, gera leitaráætlun, finna og meta heimildir úr mörgum áttum (leitarvélar, gagnabankar, gervigreind, bókasöfn), skipuleggja niðurstöður og skrifa rannsóknarskýrslu með formlegri heimildaskrá. Verkefnið sameinar alla þá færni sem nemendur hafa byggt upp í gegnum árin: leitaraðferðir, heimildamat, gagnrýna hugsun, siðferðilega ábyrgð og ritun.

• Google (ítarleit og Boolean)
• Google Scholar
• Gegnum.is / bókasöfn
• Gemini (Google Workspace, sem hjálparverkfæri — ekki aðalheimild)
• Google Docs / Word

1. Kennari kynnir lokaverkefnið: „Þetta er ykkar rannsókn. Þið velið efnið, þið leitið, þið metið, þið skrifið.“ Útskýrir kröfur: rannsóknarspurning, leitaráætlun, 5+ heimildir, 500+ orða skýrsla, heimildaskrá (5 mín).
2. Nemendur velja viðfangsefni og skrifa rannsóknarspurningu. Kennari samþykkir eða hjálpar nemendum að betrumbæta hana (8 mín).
3. Nemendur gera leitaráætlun: Hvar ætla ég að leita? Hvaða leitarorð og aðferðir? Hvaða verkfæri (Google, Google Scholar, gegnum.is, Gemini eða Ragnar)? ATH: Notum þjónustur sem skólinn hefur samþykkt — Gemini (Google Workspace) eða Ragnar (Kunnátta ehf.). Margar algengar gervigreindarþjónustur nota samræður notenda til þjálfunar; skoðaðu alltaf skilmála áður en þú slærð inn persónulegar eða viðkvæmar upplýsingar. (7 mín).
4. Nemendur hefja sjálfstæða leit. Þeir safna heimildum, meta þær með SIFT-aðferð eða stigveldi, og skrá allt í skipulagðri töflu (30 mín).
5. Kennari staldrar við: Nemendur sýna heimildir sínar og fá endurgjöf. Eru þær nógu fjölbreyttar? Nógu áreiðanlegar? Vantar eitthvað? (8 mín).
6. Nemendur byrja að skrifa rannsóknarskýrslu: Inngangur (rannsóknarspurning), meginmál (niðurstöður úr heimildum), umræða (eigin ályktanir), heimildaskrá (15 mín).
7. Samantekt: Kennari ræðir við bekkinn um ferlið: Hvað var erfitt? Hvað lærðuð þið? Nemendur skila verkefni á næstu kennslustund eða rafrænt (7 mín).

ATH: Þetta verkefni getur þurft viðbótartíma utan tímans til að ljúka skýrslunni.

• Lestur: Nemendur lesa fræðitexta á íslensku og ensku á háu stigi
• Tækni: Nemendur geta notað Boolean-operatora, gagnabanka, gervigreind og ítarleitaraðferðir
• Aðrar forsendur: Nemendur hafa reynslu af rannsóknarvinnu, heimildamati, SIFT-aðferð og gervigreindarnotkun

• Sjálfstæð rannsóknarvinna (e. independent research) — Nemendur stýra eigin rannsókn frá byrjun til enda með leiðsögn kennara
• Leiðsagnarmat í gegnum ferlið — Kennari gefur endurgjöf á mismunandi stigum rannsóknarinnar til að tryggja gæði

Að nemendur öðlist dýpri skilning á reikniritunum sem liggja að baki leitarvélum og samfélagsmiðlum — hvernig þau móta hvaða upplýsingar við sjáum — og geti metið áhrif þeirra á upplýsingaöflun og skoðanamyndun.

Nemendur kanna hvernig reiknirit (algorithms) og síubóla (filter bubble) hafa áhrif á hvaða upplýsingar birtast þeim. Þeir læra um hvernig samfélagsmiðlar nota reiknirit til að velja efni, hvernig leitarvélar persónusníða niðurstöður, og hvernig þetta getur búið til „upplýsingabólu“ þar sem fólk sér aðeins upplýsingar sem styðja eigin skoðanir. Nemendur gera tilraunir og rannsaka hvernig þeir geta rofið út úr bólunni.

• Google
• DuckDuckGo
• YouTube
• Samfélagsmiðlar (umræða um Instagram, TikTok o.fl. — ekki notkun í tíma)

1. Kennari sýnir mynd: „Tveir nemendur opna YouTube á sama tíma — þeir sjá allt önnur myndbönd á forsíðunni.“ Spyr: „Hvers vegna?“ Nemendur ræða (5 mín).
2. Kennari útskýrir hvað reiknirit eru á einfaldan hátt: „Reiknirit er sett af reglum sem tölva notar til að velja. YouTube, Google, Instagram, TikTok — öll nota þau reiknirit til að velja hvað þú sérð.“ (8 mín).
3. Kennari kynnir hugtakið „síubóla“ (filter bubble): „Ef þú lest alltaf um fótbolta, þá sýna reikniritið þér meira um fótbolta. Þú færð að sjá meira af því sem þú þekkir nú þegar og minna af nýju eða öðru.“ Sýnir skýringarmynd (8 mín).
4. Kennari kynnir „bergmálsklefann“ (echo chamber): „Ef reikniritið sýnir þér alltaf eitt sjónarhorn, getur þú farið að halda að allir séu sammála þér.“ (5 mín).
5. Tilraun 1: Nemendur í pörum leita á Google í huliðsham (enginn leitarferill) og venjulegum ham um sama efni. Bera saman niðurstöður. Er munur? (12 mín).
6. Tilraun 2: Nemendur skoða forsíðu YouTube á tveimur mismunandi tækjum (eða í mismunandi prófílum). Bera saman hvað birtist. Ræða hvers vegna (10 mín).
7. Hópumræða: Hvaða áhrif hafa síubólur á samfélagið? Hvernig getum við fengið fjölbreyttari upplýsingar? Nemendur koma með tillögur: nota fleiri leitarvélar, lesa fjölbreytt efni, vera meðvitaðir um reikniritið (12 mín).
8. Nemendur skrifa stutta ígrundun (200-250 orð): „Hvernig hafa reiknirit áhrif á mína upplýsingaöflun og hvað ætla ég að gera til að fá fjölbreyttari upplýsingar?“ (12 mín).
9. Nokkrir nemendur deila og bekkurinn ræðir (5 mín).
10. Samantekt: Kennari tengir við heildarsamhengið — „Að skilja hvað liggur að baki eru mikilvæg skref í átt að upplýstu lífi.“ (3 mín).

• Lestur: Nemendur lesa vel og geta skilið flókin samfélagsleg og tæknileg hugtök
• Tækni: Nemendur hafa dýpri þekkingu á leitarvélum, þar á meðal hvernig þær raða niðurstöðum
• Aðrar forsendur: Nemendur hafa grunnþekkingu á hvernig leitarvélar virka frá 8. bekk

• Hugtakakennsla með tilraunum — Nemendur læra hugtök (reiknirit, síubóla, persónusníðing) og staðfesta skilning sinn með tilraunum
• Gagnrýnin umræða — Nemendur ræða samfélagsleg áhrif reiknirit og taka afstöðu í umræðu

Að nemendur geti tekið upplýstar og siðferðilega ábyrgar ákvarðanir um hvernig þeir nota, miðla og eiga samskipti við upplýsingar á stafrænum tíma. Þetta er lokaverkefni í siðferðilegri ábyrgð og upplýsingalæsi í grunnskóla.

Nemendur skoða heildarmyndina: Þeir eru bæði neytendur og framleiðendur upplýsinga. Þeir taka ákvarðanir á hverjum degi um hvað þeir lesa, trúa, deila og búa til. Verkefnið snýst um að nemendur greini eigin stafræna hegðun, meti hvernig þeir eiga samskipti við upplýsingar, og búi til persónulega „upplýsingastefnu“ sem lýsir hvernig þeir ætla að haga sér sem ábyrgir stafrænir borgarar.

• Sjálfsmatsblað (prentað eða stafrænt)
• Google Docs eða Word
• Skjávarpi

1. Kennari byrjar á hugleiðingu: „Hugsið um síðustu viku. Hvaða upplýsingar leitið þið? Hvað deilduð þið? Athugið þið heimildir áður en þið deila?“ Nemendur hugsa í 2 mínútur og skrifa niður (5 mín).
2. Nemendur fylla út sjálfsmatsblað um stafræna hegðun sína: a) Hversu oft leita ég á netinu? b) Athuga ég heimildir? c) Deili ég upplýsingum án þess að athuga? d) Nota ég gervigreind? Hvernig? e) Veit ég hvaðan upplýsingarnar mínar koma? (8 mín).
3. Kennari kynnir hugtakið „stafrænir borgarar“ — fólk sem notar tæknina á ábyrgan hátt, virðir aðra, athugar upplýsingar og tekur upplýstar ákvarðanir (5 mín).
4. Hópumræða: Nemendur ræða í litlum hópum: Hvað gerir góðan stafrænan borgara? Hvar eigum við enn að bæta okkur? (10 mín).
5. Kennari setur upp þrjár aðstæður og nemendur taka ákvörðun:
a) Þú sérð frétt sem virðist ótrúleg en margir vinir hafa deilt henni — deilir þú?
b) Þú notar gervigreind til að skrifa skólaverkefni — segir þú frá? Og skiptir það máli hvaða þjónustu þú notar — ein sem er sérstaklega hönnuð fyrir skólanotkun og geymir ekki samræður, eða almenn þjónusta sem notar gögn þín?
c) Þú finnur myndir af kennara á samfélagsmiðli — sýnir þú vinum?
Nemendur velja ákvörðun, skrifa rökstuðning og ræða saman (15 mín).
6. Nemendur skrifa persónulega „upplýsingastefnu“ — skjal (300-400 orð) þar sem þeir skilgreina: a) Hvernig ég leita (aðferðir og verkfæri), b) Hvernig ég met upplýsingar (gátlisti), c) Hvernig ég nota gervigreind (reglur), d) Hvernig ég deili upplýsingum (siðferðilegar reglur), e) Hvað ég geri ef ég er í vafa (20 mín).
7. Nokkrir nemendur deila upplýsingastefnu sinni og bekkurinn ræðir: Hvað er sameiginlegt? Hvað er ólíkt? (10 mín).
8. Samantekt: Kennari dregur saman allt námsferlið frá 1. til 10. bekk: „Þið fóruð frá því að geta ekki leitað sjálf, til þess að vera gagnrýnir, ábyrgir og sjálfstæðir upplýsingaleitendur. Þetta er færni sem þið munuð nota alla ævina.“ (7 mín).

• Lestur: Nemendur lesa vel og geta rætt flókin samfélagsleg og siðferðileg málefni
• Tækni: Nemendur hafa haldgóð vinnubrögð í upplýsingaleit og gagnrýnni hugsun
• Aðrar forsendur: Nemendur hafa byggt upp siðferðilegan skilning á stafrænum málefnum í gegnum árin

• Sjálfsígrundun (e. self-reflection) — Nemendur greina eigin hegðun og venjur og meta hvort þær samræmast gildum þeirra
• Stefnumótun (e. policy creation) — Nemendur búa til eigin reglur og stefnu sem sameinar allt sem þeir hafa lært