Að kenna nemendum á einfaldan hátt að þeir skilja eftir sig spor á netinu, rétt eins og fótspor í snjó.

Nemendur læra hugtakið stafrænt fótspor með hliðstæðu við raunveruleg fótspor. Þeir skilja að allt sem þeir gera á netinu skilur eftir sig spor.

• Pappírsfótspor (klippt úr pappír)
• SAFT.is – kennsluefni um stafrænt fótspor

Kennarinn útskýrir: ‚Þegar þú gengur í snjó skilur þú eftir fótspor. Á netinu gerist það sama – þú skilur eftir ‚stafræn fótspor'.' Nemendur fá pappírsfótspor og hvert sinn sem kennarinn nefnir netvirkni (t.d. horfa á myndband, deila mynd, leika leik) leggja þeir fótspor á gólfið. Í lokin sjá þeir hversu mörg fótspor safnuðust og ræða: ‚Allt sem þú gerir á netinu skilur eftir sig spor!'

• Lestur: Engra lestrarfærni krafist; myndir og munnleg kennsla
• Tækni: Engin tæknileg færni krafist
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta tekið þátt í hópleik

• Hliðstæðukennsla — Kennarinn notar raunveruleg fótspor sem hliðstæðu við stafrænt fótspor
• Leikræn tjáning — Nemendur ‚ganga' um skólastofuna og skilja eftir pappírsfótspor við hverja ‚netvirkni'

Að nemendur hugsi um hvað þeir gera á netinu og skilji að aðrir geta séð það.

Nemendur ræða um hvað þeir gera á netinu heima og í skóla. Þeir læra að aðrir geta séð hluti sem eru deildir og hugsa um hvað er gott að deila.

• Stórt veggspjald og miðar

Nemendur sitja í hring og kennarinn spyr: ‚Hvað gerðir þú á netinu í gær?' Nemendur deila og kennarinn skrifar niðurstöður á miða. Þeir líma miðana á veggspjald og ræða: ‚Gæti einhver annar séð þetta?' Kennarinn útskýrir einfaldlega: ‚Ef þú deilir mynd eða skilaboðum á netinu getur einhver annar séð þau.'

• Lestur: Engra lestrarfærni krafist
• Tækni: Engin sérstök tæknifærni krafist
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnreynslu af netvirkni

• Hringumræða — Nemendur sitja í hring og deila reynslu sinni af netinu
• Hugmyndasöfnun (Brainstorming) — Bekkurinn safnar hugmyndum um hvað er deilt á netinu

Að nemendur skilji að sérhver virkni á netinu skilur eftir sig stafrænt fótspor og geti nefnt dæmi úr eigin lífi.

Nemendur rifja upp hugtakið stafrænt fótspor og tengja það við eigin reynslu af forritum, leikjum og myndböndum á netinu. Þeir raða myndum af netvirkni í rétta röð til að sjá hvernig fótspor byggjast upp.

• Myndakort af netvirkni (prentað)
• SAFT.is – kennsluefni

Kennarinn byrjar á að rifja upp hvað stafrænt fótspor þýðir: ‚Manst þú eftir fótsporunum í snjónum? Netið er eins.' Nemendur fá myndakort sem sýna ólíka netvirkni (horfa á YouTube, spila leik, senda skilaboð). Í pörum raða þeir kortunum í röð og setja ‚fótspor' undir hvert kort. Í lokin deilir hver hópur einni uppgötvun: ‚Ég vissi ekki að þetta væri fótspor!'

• Lestur: Engra lestrarfærni krafist; myndir og munnleg kennsla
• Tækni: Grunnþekking á snertiskjám eða mús
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að hafa reynslu af einhverri netvirkni

• Myndraðun (Picture sorting) — Nemendur raða myndum af netvirkni í tímaröð og sjá hvernig fótspor byggjast upp
• Parhugmyndarýni — Nemendur vinna tveir og tveir saman að því að hugsa um sín eigin fótspor

Að nemendur skilji muninn á jákvæðum og neikvæðum stafrænum fótsporum og læri að velja skynsamlega.

Nemendur flokka dæmi um netvirkni í ‚góð fótspor' og ‚slæm fótspor' og ræða af hverju sum fótspor eru betri en önnur.

• Flokkunarborð (prentað) — broskarl og reiðikarl
• Myndakort af netvirkni

Kennarinn sýnir tvö veggspjöld: eitt með broskarli (‚Góð fótspor') og annað með reiðikarli (‚Slæm fótspor'). Nemendur fá myndakort (t.d. ‚deila fallegri mynd af hundi', ‚segja ljótt um félaga', ‚búa til skemmtilegt myndband', ‚ýta á takka án leyfis'). Þeir vinna í litlum hópum, ræða hvert kort og líma á rétt spjald. Í lokin fer bekkurinn yfir öll kort saman og ræðir: ‚Hvers konar fótspor viljum VIÐ skilja eftir?'

• Lestur: Engra lestrarfærni krafist; myndir notaðar
• Tækni: Engin tæknifærni krafist
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja hugtakið stafrænt fótspor

• Flokkunarleikur — Nemendur flokka myndakort á borð með broskarli (gott) og reiðikarli (slæmt)
• Samræður í hóp — Bekkurinn ræðir saman um flokkunina og rökstyður val sitt

Að nemendur skilji að þeir geta valið hvað þeir deila á netinu og að sum atriði eigi að vera einkamál.

Nemendur læra að greina á milli þess sem er í lagi að deila og þess sem á að vera einkamál. Þeir æfa sig í gegnum leik þar sem þeir ákveða hvað má deila og hvað ekki.

• ‚Deila / Ekki deila' kort (prentað)
• Skápur og gluggi (leikrænt)

Kennarinn sýnir skáp og glugga (eða myndir af þeim): ‚Skápurinn geymir einkamálin þín — enginn sér inn. Glugginn er eins og netið — allir sjá!' Kennarinn les upp dæmi (nafnið mitt, heimilisfangið mitt, uppáhaldsliturinn minn, lykilorðið mitt, myndin mín af hundinum) og nemendur standa upp (einkamál/skápur) eða sitja (má deila/gluggi). Eftir hvern lið ræðir bekkurinn saman: ‚Af hverju á heimilisfangið að vera í skápnum?'

• Lestur: Engra lestrarfærni krafist; myndir og munnleg kennsla
• Tækni: Engin tæknifærni krafist
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja hugtakið stafrænt fótspor

• Leikræn hliðstæða — Kennarinn notar skáp (lokað/einkamál) og glugga (opið/deilt) til að útskýra hugtökin
• Þátttökuleikur — Nemendur standa upp ef þeir telja upplýsingarnar eigi að vera einkamál, sitja ef má deila

Að nemendur skilji að stafrænt fótspor safnast upp með tímanum og að eldri fótspor hverfa ekki.

Nemendur læra að stafrænt fótspor er varanlegt og stækkar eftir því sem þeir nota netið meira. Þeir búa til sjónræna tímalínu af netvirkni sem sýnir hvernig fótspor safnast saman.

• Tímalínusnið (prentað A3)
• Litlar límmiðar og litir

Kennarinn byrjar á umræðu: ‚Hvað var fyrsta tækið sem þú notaðir?' Nemendur rifja upp og kennarinn hjálpar: ‚Notaðir þú spjaldtölvu? Horfðir þú á YouTube?' Nemendur fá tímalínusnið og merkja á það: ‚Þegar ég var 5 ára horfði ég á YouTube, þegar ég var 6 ára lék ég leiki á spjaldtölvu, þegar ég var 7 ára byrjaði ég í Nesma.' Nemendur teikna eða líma við hvert fótspor. Í lokin skoða þeir tímalínuna og sjá: ‚Vá, fótsporin eru orðin mörg!'

• Lestur: Byrjendur í lestri; einföld orð og myndir notaðar saman
• Tækni: Grunnfærni í notkun snertiskjás eða músar
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja hugtakið stafrænt fótspor

• Tímalínusmíði — Nemendur búa til tímalínu af sinni eigin stafrænu virkni frá því þeir voru yngri
• Leiðsögn kennara (Scaffolding) — Kennarinn hjálpar nemendum skref fyrir skref að rifja upp sína netvirkni

Að nemendur skilji að ólíkt fólk getur séð stafræn fótspor þeirra og að þeir geti ekki alltaf stjórnað því.

Nemendur læra að foreldrar, kennarar, vinir og jafnvel ókunnugt fólk getur hugsanlega séð það sem þeir gera á netinu. Þeir æfa sig í að hugsa um áhorfendur áður en þeir deila.

• ‚Hver sér?' veggspjald með hringum
• Persónukort (fjölskylda, vinir, kennarar, ókunnugir)

Kennarinn teiknar á töflu: lítinn hring (ÉG), meðalhring (FJÖLSKYLDA OG VINIR), stóran hring (ALLIR Á NETINU). Kennarinn segir: ‚Þegar þú hugsar eitthvað er það í litla hringnum — bara þú veist. Þegar þú segir vini er það í meðalhringnum. En þegar þú setur á netið gæti það farið í stóra hringinn!' Nemendur fá dæmi og ráða hvaða hring það lendir í. Nemendur leika síðan hlutverkaleik: einn ‚deilir' og hinir leika ólíka áhorfendur og segja hvað þeir sáu.

• Lestur: Byrjendur í lestri; einföld orð og myndir
• Tækni: Engin sérstök tæknifærni krafist
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja muninn á góðum og slæmum fótsporum

• Sammiðjahringur (áhorfendahugmynd) — Kennarinn teiknar sammiðjahringa á töflu: ég, fjölskyldan, vinir, allir á netinu
• Hlutverkaleikur — Nemendur leika ólíka áhorfendur og bregðast við ‚deildri' upplýsingu

Að nemendur skilji hvað stafrænt auðkenni er og hvernig notendanöfn og prófílmyndir tákna þá á netinu.

Nemendur læra um stafrænt auðkenni: notendanöfn og prófílmyndir. Þeir æfa sig í að búa til öruggt notendanafn sem deilir ekki persónulegum upplýsingum.

• Vinnublað: ‚Notendanafnið mitt' (prentað)
• Litir og blýantar

Kennarinn útskýrir: ‚Á netinu þekkja aðrir þig eftir notendanafninu þínu og prófílmyndinni. Þetta er stafræna auðkennið þitt.' Kennarinn sýnir dæmi: ‚SuperAri2017' – ‚Hvað getum við séð? Nafnið er Ari og hann er fæddur 2017.' vs. ‚BláiDrekinn42' – ‚Hvað vitum við? Ekki neitt!' Nemendur búa til sitt eigið örugga notendanafn á vinnublaði og kanna með gátlista: sýnir það nafn? aldur? staðsetningu? Ef já, þarf að breyta. Nemendur teikna einnig prófílmynd sem táknar þá (uppáhaldsdjúr, litur, o.s.frv.) án þess að sýna andlitið.

• Lestur: Byrjendur í lestri; einföld orð
• Tækni: Geta skrifað nafn og einföld orð á lyklaborði
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja hugtakið stafrænt fótspor

• Skapandi verkefni — Nemendur hanna eigin öruggt notendanafn og prófílmynd
• Gátlistaaðferð — Kennarinn fer yfir gátlista: Er nafnið mitt í notendanafninu? Er aldurinn minn? Er heimilisfangið?

Að nemendur skilji muninn á virkum fótsporum (sem þeir búa til viljandi) og óvirkum fótsporum (sem verða til sjálfkrafa).

Nemendur læra að stafræn fótspor eru ekki bara það sem þeir deila heldur einnig gögn sem safnast sjálfkrafa, eins og leitarsaga og staðsetning. Þeir rannsaka dæmi um hvort tveggja.

• Vinnublað: ‚Virk og óvirk fótspor'
• SAFT.is kennsluefni

Kennarinn byrjar á umræðu: ‚Þú veist að þú skilur eftir fótspor þegar þú deilir mynd. En vissi þú að netið skráir líka hluti sem þú gerðir EKKI viljandi?' Kennarinn sýnir dæmi: ‚Þegar þú leitar á Google — það er skráð. Þegar forrit veit hvar þú ert — það er skráð.' Nemendur fá vinnublað með tveimur dálkum: VIRKT (ég gerði viljandi) og ÓVIRKT (gerðist sjálfkrafa). Þeir fá 12 dæmi og flokka í rétta dálka. Í lokin ræðir bekkurinn niðurstöðurnar saman og nemendur deila því sem kom þeim á óvart.

• Lestur: Nemendur geta lesið einfaldar setningar
• Tækni: Grunnfærni í notkun vefsíðna og forrita
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja hugtakið stafrænt fótspor

• Uppgötvunarnám — Nemendur uppgötva sjálfir óvirk fótspor með leiðsögn kennara
• Flokkunarverkefni — Nemendur flokka dæmi um netvirkni í virk og óvirk fótspor

Að nemendur skilji mikilvægi öruggra lykilorða og geti búið til sterk lykilorð til að vernda stafrænt auðkenni sitt.

Nemendur læra um lykilorð sem fyrstu vörnina til að vernda stafrænt auðkenni. Þeir æfa sig í að búa til sterk lykilorð og skilja af hverju veik lykilorð eru hættuleg.

• Vinnublað: ‚Sterkt lykilorð'
• passwordmonster.com (sýnikennsla)

Kennarinn sýnir tvo ‚skápa': einn með veikum lás (‚1234') og annan með sterkum lás (‚BláiHestur#Borðar7Epli!'). Kennarinn reynir að ‚brjótast inn' — veiki lásinn opnast strax, sterki lásinn heldur. Nemendur læra reglurnar: langt, blanda af stöfum/tölum/táknum, ekki nafnið þitt eða afmælisdagur. Nemendur búa til sitt eigið sterka lykilorð á pappír og prófa á passwordmonster.com (kennarinn sýnir á skjávarpa). Bekkurinn kýs ‚sterkasta lykilorðið'. Í lokin ræðir bekkurinn: ‚Aldrei deila lykilorðinu — ekki einu sinni með vinum!'

• Lestur: Nemendur geta lesið einfaldar setningar
• Tækni: Geta skrifað á lyklaborði
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja hugtakið stafrænt auðkenni

• Hliðstæðukennsla — Lykilorð er eins og lás á skáp — ef lásinn er veikur getur einhver opnað
• Skapandi áskorun — Nemendur keppast í að búa til sterkasta lykilorðið (á pappír, ekki á tölvu)

Að nemendur hugsi gagnrýnið um hvaða upplýsingar prófíll á netinu sýnir og læri að hanna öruggan prófíl.

Nemendur skoða dæmi um prófíla og greina hvaða upplýsingar eru sýnilegar. Þeir hanna síðan eigin öruggan prófíl á pappír þar sem þeir velja meðvitað hvað þeir deila.

• Prófílsniðmát (prentað)
• Dæmi um prófíla (kennarabúið)

Kennarinn sýnir þrjá tilbúna prófíla á skjávarpa: einn sem deilir of miklu (nafn, aldur, skóli, heimili), einn sem deilir engu og einn sem er vel gerður (gælunafn, áhugamál, prófílmynd af dýri). Nemendur vinna í pörum og merkja á blaði: grænt (öruggt), rautt (hættulegt). Eftir umræðu fá nemendur prófílsniðmát og fylla út: notendanafn, prófílmynd (teiknuð), áhugamál, uppáhalds. Í lokin sýna nokkrir nemendur sinn prófíl og bekkurinn metur hvort hann er öruggur.

• Lestur: Nemendur geta lesið einfaldar setningar og skrifað nokkur orð
• Tækni: Grunnfærni í notkun tölvu eða spjaldtölvu
• Aðrar forsendur: Nemendur hafa búið til notendanafn og þekkja virk/óvirk fótspor

• Greiningarverkefni — Nemendur greina tilbúna prófíla og finna hvaða upplýsingar eru öruggar/óöruggar
• Hönnunarverkefni — Nemendur hanna sinn eigin örugga prófíl á pappír

Að nemendur skilji að fyrirtæki safna gögnum um notendur og geti nefnt dæmi um hvernig gögn eru notuð.

Nemendur rannsaka hvernig stór tæknifyrirtæki safna gögnum um notendur í gegnum forrit og vefsíður. Þeir skoða dæmi um auglýsingar sem byggjast á gögnum og ræða um hvernig þetta tengist stafrænu fótspori.

• Google My Activity (sýnikennsla)
• Vinnublað: ‚Gögnin mín'

Kennarinn byrjar á sýnikennslu: hann opnar Google My Activity (með eigin prófaðgangi) og sýnir hversu mikið Google veit. Nemendur verða hissa! Kennarinn útskýrir: ‚Öll forrit safna gögnum — leitarsaga, staðsetning, hvað þú smellir á.' Nemendur vinna í hópum (3-4) og fá eitt forrit hver (YouTube, TikTok, Snapchat, Roblox). Þeir svara spurningum á vinnublaði: Hvaða gögn safnar forritið? Hvernig notar það gögnin? Af hverju fær þú ákveðnar auglýsingar? Hópar kynna niðurstöður fyrir bekknum. Í lokin ræðir bekkurinn: ‚Er þetta í lagi? Hvað getum við gert?'

• Lestur: Nemendur geta lesið stuttar greinar
• Tækni: Grunnfærni í leit á netinu og notkun vafra
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja virk og óvirk fótspor

• Rannsóknarverkefni — Nemendur rannsaka hvaða gögn vinsæl forrit safna og skrá niðurstöður
• Samvinnunám í hópum — Nemendur vinna í litlum hópum að rannsókninni og deila niðurstöðum

Að nemendur læri að finna og nota persónuverndarstillingar í algengum forritum og skilji hvers vegna þær skipta máli.

Nemendur skoða persónuverndarstillingar í forritum sem þeir nota og læra að loka á óæskilega gagnaöflun. Þeir æfa sig í að stilla stillingar á öruggari hátt.

• Spjaldtölvur eða tölvur
• Gátlisti: ‚Persónuverndareftirlitið mitt'

Kennarinn byrjar á umræðu: ‚Viljið þið að ókunnugir geti séð allt sem þið gerið á netinu? Nei? Þá þurfum við að skoða stillingarnar!' Kennarinn sýnir á skjávarpa hvernig á að finna persónuverndarstillingar í vafra (t.d. Chrome). Nemendur fylgja eftir á eigin tækjum. Þeir nota gátlista til að fara yfir: Er staðsetning slökkt? Er leitarsaga sjálfvirkt eytt? Eru vefkökur takmarkaðar? Nemendur merkja við hvern lið sem þeir klára. Í lokin ræðir bekkurinn: ‚Hvað komst þú að? Hvað viltu breyta heima?' Nemendur fá gátlistann heim til að fara yfir stillingar með foreldrum.

• Lestur: Nemendur geta lesið leiðbeiningar og vallistaorð
• Tækni: Geta notað vafra og forrit sjálfstætt
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja gagnaöflun fyrirtækja

• Verklegt nám (Hands-on learning) — Nemendur fara sjálfir í persónuverndarstillingar og breyta þeim
• Leiðsagnarganga (Guided walkthrough) — Kennarinn sýnir skref fyrir skref á skjávarpa og nemendur fylgja eftir

Að nemendur hugsi um stafrænt fótspor sem hluta af ímynd sinni og skilji að aðrir meta þá eftir netvirkni.

Nemendur setja sig í spor annarra og hugsa um hvað kennarinn, foreldrar eða væntanlegur vinnuveitandi myndi sjá ef þeir leituðu að þeim á netinu. Þeir búa til ‚stafrænt sjálfsmyndarblað' sem sýnir hvernig þeir vilja birtast á netinu.

• Sniðmát: ‚Stafrænt sjálfsmyndarblað'
• Litir, límmiðar og prentari

Kennarinn byrjar á hugleiðingu: ‚Lokaðu augunum. Ímyndaðu þér að kennarinn þinn leitar af þér á netinu. Hvað sér hann? Ert þú ánægður?' Kennarinn ræðir saman við bekkinn og sýnir dæmi: tveir tilbúnir prófílar — annar jákvæður (áhugamál, góð framkoma) og hinn neikvæður (dónalegar athugasemdir, óviðeigandi efni). Bekkurinn ræðir hvorn prófíl þeir myndu vilja vera. Nemendur fá sniðmát og búa til sitt eigið ‚stafrænt sjálfsmyndarblað': Notendanafnið mitt, áhugamálin mín, hvað ég vil sýna á netinu, hvað ég vil EKKI sýna. Þeir skreyta og deila í litlum hópum.

• Lestur: Nemendur geta lesið og skrifað stuttar málsgreinar
• Tækni: Grunnfærni í notkun stafrænna tækja
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja virk/óvirk fótspor og persónuverndarstillingar

• Sjónarhornsbreyting (Perspective taking) — Nemendur setja sig í spor annarra og meta eigin stafræna ímynd
• Skapandi hönnunarverkefni — Nemendur hanna stafrænt sjálfsmyndarblað sem sýnir jákvæða ímynd

Að nemendur skilji hvað vefkökur eru, hvernig þær virka og hvernig þær tengjast stafrænu fótspori.

Nemendur rannsaka vefkökur (cookies) og rakningu á netinu. Þeir skoða hvaða vefkökur eru vistaðar í vafra sínum, læra hvernig auglýsendur nota þær og finna leiðir til að stjórna þeim.

• Vafri (Chrome eða Safari)
• Vinnublað: ‚Vefkökurannsóknin'

Kennarinn byrjar á tilraun: hann opnar vefsíðu og sýnir vefkökutilkynninguna. ‚Hvað er þetta? Hvers vegna spyr vefsíðan?' Nemendur ræða. Kennarinn útskýrir vefkökur með hliðstæðu: ‚Hugsa sér að þú færir í búð og afgreiðslumaðurinn man allt sem þú keyptir áður og mælir með vörum — vefkökur gera svipað.' Nemendur fá verkefni: (1) Opna stillingar í vafra, (2) finna vefkökur, (3) telja hversu margar eru, (4) skoða hvaðan þær koma, (5) eyða þeim. Þeir skrá niðurstöður á vinnublaði. Í lokin deila hópar niðurstöðum: ‚Ég átti 347 vefkökur og vissi ekki!'

• Lestur: Nemendur geta lesið styttri texta og leiðbeiningar
• Tækni: Grunnfærni í notkun vafra og stillinga
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja virk og óvirk fótspor og gagnaöflun fyrirtækja

• Rannsóknarmiðað nám — Nemendur rannsaka vefkökur í eigin vafra og skrá niðurstöður
• Verklegt nám — Nemendur eyða vefkökum og bera saman reynsluna fyrir og eftir

Að nemendur skilji hvernig samfélagsmiðlar móta stafræna ímynd og læri að vera meðvitaðir um hvað þeir birta.

Nemendur skoða hvernig ólík birting á samfélagsmiðlum mótar ímynd fólks. Þeir greina tilbúin dæmi um samfélagsmiðlaprófíla og ræða hvað skapar jákvæða og neikvæða ímynd.

• Tilbúin prófíldæmi (kennarabúin)
• Veggspjald og miðar

Kennarinn sýnir þrjú tilbúin prófíl á skjávarpa — öll tilheyra ‚sömu manneskju' en sýna ólíka hegðun: (A) deilir aðeins jákvæðu, (B) deilir of mörgu og persónulegu, (C) skrifar neikvæðar athugasemdir. Nemendur vinna í hópum og svara: Hvað myndir þú halda um þennan einstakling? Myndir þú vilja vera vinur hans? Myndir þú ráða hann í vinnu? Hópar kynna niðurstöður. Síðan vinna hópar saman að því að búa til ‚Bekkjarreglur um samfélagsmiðla' — 5-7 ráðleggingar um góða birtingarhætti. Reglurnar eru hengdar upp í stofunni.

• Lestur: Nemendur geta lesið styttri texta sjálfstætt
• Tækni: Þekking á helstu samfélagsmiðlum (þótt þeir noti þá ekki sjálfir)
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja hugtökin stafrænt fótspor og stafrænt auðkenni

• Dæmisögur (Case studies) — Nemendur greina tilbúnar dæmisögur um samfélagsmiðlanotkun og afleiðingar
• Samstarfsverkefni — Hópar búa til leiðbeiningar (‚bekkjarreglur') um góða hegðun á samfélagsmiðlum

Að nemendur skilji að stafræn fótspor eru nánast varanleg og læri um réttinn til að eyða gögnum.

Nemendur rannsaka hvort hægt sé að eyða stafrænum fótsporum og læra um ‚réttinn til að gleymast' (GDPR). Þeir skoða dæmi um fólk sem reyndi að eyða gögnum af netinu og ræða afleiðingarnar.

• Wayback Machine (web.archive.org)
• Vinnublað: ‚Er hægt að eyða?'

Kennarinn opnar Wayback Machine og leitar af gömlu útliti þekktra vefsíðna (t.d. visir.is eða mbl.is). Nemendur sjá að allt er vistað! Kennarinn spyr: ‚Ef vefsíður eru vistaðar — hvað þá um myndir og skilaboð?' Nemendur vinna í pörum og svara á vinnublaði: Hvað gerist þegar þú eyðir mynd af Instagram? Er hún alveg horfin? Hvað er ‚rétturinn til að gleymast'? Kennarinn útskýrir GDPR á einfaldan hátt. Í lokin heldur bekkurinn umræðu: ‚Ef þú getur ekki eytt fótsporum alveg — hvað þýðir það um hvernig þú hegðar þér á netinu?'

• Lestur: Nemendur geta lesið styttri fréttir og greinar
• Tækni: Geta leitað á netinu sjálfstætt
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja vefkökur, samfélagsmiðla og gagnaöflun

• Umræðunám (Socratic method) — Kennarinn notar spurningar til að leiða nemendur að skilningi á varanleika fótspora
• Tilraunasýning — Kennarinn sýnir á Wayback Machine hvernig gamlar vefsíður eru enn aðgengilegar

Að nemendur skilji á ítarlegri hátt hvernig algrím og gagnaöflun móta upplifun þeirra á netinu.

Nemendur rannsaka hvernig algrím á samfélagsmiðlum og leitarvélum nota stafræn fótspor til að sérsníða efni. Þeir gera tilraunir til að sjá hvernig leit og skoðanir hafa áhrif á þær niðurstöður sem þeir fá.

• Tölvur með interneti
• DuckDuckGo vs. Google
• Rannsóknarblað: ‚Algrímið og ég'

Kennarinn byrjar á umræðu: ‚Hvers vegna sér þú öðruvísi efni en vinur þinn á TikTok eða YouTube?' Nemendur giska og kennarinn kynnir hugtakið algrím. Nemendur framkvæma tilraun í pörum: (1) Leita að sama orði á Google og DuckDuckGo, (2) bera saman niðurstöðurnar, (3) leita aftur eftir að hafa skoðað ólíkar vefsíður og sjá hvort niðurstöðurnar breytist. Þeir skrá allt á rannsóknarblaðið. Hópar kynna niðurstöður og bekkurinn ræðir: ‚Er þetta gott eða slæmt? Hvað þýðir ‚filterbubbla'?' Kennarinn útskýrir hugtakið og nemendur ræða hvernig algrím geta takmarkað sjóndeildarhringinn.

• Lestur: Nemendur geta lesið lengri texta og greinar
• Tækni: Sjálfstæð notkun vafra, leitarvéla og forrita
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja vefkökur, gagnaöflun og persónuverndarstillingar

• Tilraunamiðað nám — Nemendur framkvæma tilraunir á leitarvélum og bera saman niðurstöður
• Samanburðargreining — Nemendur bera saman niðurstöður Google og DuckDuckGo

Að nemendur hugsi gagnrýnið um mismunandi stafræn auðkenni sem þeir nota á ólíkum vettvangi og skilji áhrif þess.

Nemendur skoða hvernig þeir sýna ólíkar hliðar á sjálfum sér á mismunandi stafrænum vettvangi. Þeir greina eigin notkun og ræða um samræmi og heiðarleika í stafrænu auðkenni.

• Vinnublað: ‚Auðkennin mín'
• Sjálfsmatseyðublað

Kennarinn byrjar á spurningu: ‚Eruð þið sama manneskjan á Snapchat, í Roblox, í tölvupósti og í skólanum?' Nemendur ræða í pörum. Kennarinn útskýrir: ‚Við sýnum ólíkar hliðar á okkur á ólíkum stöðum — en auðkennin mín á netinu mynda stafræna mynd af mér.' Nemendur fylla út vinnublað: Hvaða vettvang nota ég? Hvaða notendanafn? Hvað deili ég þar? Hvernig hegða ég mér? Nemendur bera saman og sjá mynstur. Bekkurinn heldur Fishbowl-umræðu: ‚Er í lagi að vera öðruvísi á ólíkum stöðum? Hvar liggja mörkin? Hvað ef einhver sameinar öll auðkennin mín?'

• Lestur: Nemendur geta lesið lengri texta og greinar
• Tækni: Reynsla af notkun fleiri en eins stafræns vettvangs
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja stafrænt auðkenni og ímynd

• Sjálfsígrundun (Self-reflection) — Nemendur ígrunda eigin stafræn auðkenni á ólíkum vettvangi
• Umræður í hóp (Fishbowl) — Innri hringur ræðir á meðan ytri hringur hlustar og tekur síðan við

Að nemendur nýti þekkingu sína á stafrænu fótspori og auðkenni til að búa til persónuverndaráætlun.

Nemendur búa til eigin persónuverndaráætlun þar sem þeir meta stafrænt fótspor sitt, greina áhættur og setja sér markmið um bætta persónuvernd.

• Tölvur með interneti
• Sniðmát: ‚Persónuverndaráætlunin mín'

Nemendur fá sniðmát með fjórum hlutum: (1) Greining: Hvaða stafræn fótspor á ég? Hvaða prófíla? Hvaða forrit safna gögnum? (2) Áhættur: Hvað gæti farið úrskeiðis? Hvaða upplýsingar eru of aðgengilegar? (3) Aðgerðir: Hvað ætla ég að gera? (t.d. breyta stillingum, eyða gömlum prófílum, nota sterkari lykilorð) (4) Markmið: Hvernig vil ég að stafræna ímyndin mín líti út eftir einn mánuð? Nemendur vinna sjálfstætt, ráðfæra sig við samnemendur og skila áætlun. Í lokin skipta nemendur á áætlunum og gefa endurgjöf.

• Lestur: Nemendur geta lesið og skrifað lengri texta
• Tækni: Sjálfstæð notkun tölvu, vafra og forrita
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja algrím, vefkökur, persónuverndarstillingar og stafræn auðkenni

• Verkefnamiðað nám (PBL) — Nemendur vinna sjálfstætt að raunhæfu verkefni — persónuverndaráætlun
• Jafningjamat — Nemendur meta og gefa endurgjöf á áætlun samnemenda

Að nemendur þekki helstu ákvæði persónuverndarlaga (GDPR) og skilji réttindi sín sem stafrænn borgari.

Nemendur kynna sér helstu ákvæði evrópsku persónuverndarlöggjafar (GDPR) og íslensku persónuverndarlöggjafar. Þeir skoða hvernig lögin vernda stafrænt fótspor og réttindi einstaklinga.

• Persónuvernd.is
• GDPR-yfirlitsblað (kennarabúið)
• Tölvur með interneti

Kennarinn byrjar á dæmisögu: ‚Ásgeir er 14 ára og uppgötvar að leikjaforrit safnaði staðsetningu hans í 2 ár. Hvað getur hann gert?' Nemendur ræða og kennarinn kynnir GDPR. Hópar fá eitt réttindi hver (réttur til aðgangs, réttur til leiðréttingar, réttur til eyðingar, réttur til flutnings, samþykkisréttur) og verða ‚sérfræðingar'. Þeir rannsaka réttindið á Persónuvernd.is og undirbúa stutta kynningu. Hópar kenna síðan hver öðrum (Jigsaw). Í lokin leysa nemendur dæmisöguna um Ásgeir: Hvaða réttindi á hann? Hvað ætti hann að gera?

• Lestur: Nemendur geta lesið lengri lagalega texta með stuðningi
• Tækni: Sjálfstæð notkun vafra og leitarvéla
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja stafrænt fótspor, gagnaöflun og vefkökur

• Jigsaw-aðferð — Hver hópur verður sérfræðingur í einu réttindi og kennir öðrum
• Gagnvirk fyrirlesturskennsla — Kennarinn kynnir lögin og nemendur spyrja og ræða jafnóðum

Að nemendur skilji hvernig stafrænt fótspor og auðkenni getur haft áhrif á framtíðarmöguleika þeirra.

Nemendur rannsaka hvernig vinnuveitendur, háskólar og aðrir nota stafrænt fótspor til að meta fólk. Þeir greina eigin stafræna ímynd og gera áætlun um hvernig þeir vilja móta hana.

• Tölvur með interneti
• Sniðmát: ‚Stafræna ferilskráin mín'

Kennarinn byrjar á frétt: ‚Unglingur missti sumarstarf vegna gamallar færslu á samfélagsmiðli.' Nemendur ræða: ‚Er þetta sanngjarnt? Hvað hefði hann getað gert öðruvísi?' Kennarinn sýnir rannsóknir sem sýna að stór hluti vinnuveitenda leitar af umsækjendum á netinu. Nemendur gera eigin ‚stafræna leit' — leita að eigin nafni á Google og skrá niðurstöður (ef ekkert finnst er það líka merkt). Nemendur hanna síðan ‚stafræna ferilskrá' á sniðmáti: Hvernig vil ég birtast á netinu eftir 5 ár? Hvaða færni og áhugamál vil ég sýna? Hvaða fótspor þarf ég að búa til NÚ? Nemendur deila í hópum og fá endurgjöf.

• Lestur: Nemendur geta lesið fréttir og greinar sjálfstætt
• Tækni: Sjálfstæð notkun leitarvéla og samfélagsmiðla
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja GDPR, persónuverndarstillingar og stafrænt auðkenni

• Dæmisögur og greining — Nemendur lesa raunverulegar fréttir um fólk sem missti tækifæri vegna stafrænna fótspora
• Framtíðarverkefni — Nemendur hanna stafræna ferilskrá og sjá sjálfa sig í framtíðinni

Að nemendur skilji hvernig auðkennisþjófnaður gerist á netinu og geti varið sig.

Nemendur rannsaka auðkennisþjófnað (identity theft), vefveiðar (phishing) og félagslega árásartækni (social engineering). Þeir læra að þekkja hættuleg skilaboð og búa til öryggisáætlun.

• Tilbúin phishing-skilaboð (kennarabúin)
• Tölvur með interneti
• Sniðmát: ‚Öryggisáætlunin mín'

Kennarinn byrjar á sögu: ‚Sigrún fékk tölvupóst frá bankanum sínum sem bað hana um lykilorðið. Hún sendi — og þá var búið.' Nemendur ræða: ‚Hvað gerðist? Hvað hefði hún átt að gera?' Kennarinn útskýrir vefveiðar og félagslega árásartækni. Nemendur fá 5 tilbúin skilaboð (tölvupóst, SMS, skilaboð á samfélagsmiðlum) og vinna í pörum: Hvert er alvöru og hvert er svik? Þeir nota gátlista: Lénið rétt? Óeðlileg brýnt? Beiðni um persónuupplýsingar? Stafsetningarvillur? Eftir greininguna leika nemendur hlutverkaleik þar sem einn reynir social engineering og hinn á að bregðast rétt við. Nemendur búa til ‚Öryggisáætlun' á sniðmáti.

• Lestur: Nemendur geta lesið fréttir og tæknilega texta
• Tækni: Sjálfstæð notkun tölvupósts, vafra og forrita
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja stafrænt auðkenni, lykilorð og persónuvernd

• Greiningarverkefni — Nemendur greina tilbúin phishing-skilaboð og finna vísbendingar um svik
• Hlutverkaleikur — Nemendur leika aðstæður þar sem einhver reynir að fá persónuupplýsingar (social engineering)

Að nemendur öðlist dýpri skilning á umfangi stafræns fótspors síns og læri að greina á milli virks og óvirks fótspors. Nemendur skoða hvernig gögn safnast saman frá ólíkum stafrænum þjónustum og hvað fyrirtæki geta lesið úr þessum gögnum.

Kennslustundin hefst á kynningu á hugtökunum virkt fótspor (efni sem notandi deilir meðvitað) og óvirkt fótspor (gögn sem safnast sjálfkrafa, eins og IP-tölur, vafrakökur og staðsetningargögn). Nemendur fá verkefnablað þar sem þeir kortleggja sína eigin stafrænu virkni síðustu viku — hvaða forrit notuðu þeir, hvaða vefsíður heimsóttu þeir, hvað deildu þeir á samfélagsmiðlum. Síðan greina þeir hvaða gögn hvert forrit safnar um þau. Nemendur skoða persónuverndarskilmála eins algengrar þjónustu og draga saman helstu atriði. Að lokum ræða nemendur í hóp um jafnvægið milli þæginda og friðhelgi einkalífs.

• Google My Activity
• Verkefnablað — Stafræn virkni mín

1) Kennari kynnir virkt vs óvirkt fótspor með dæmum (15 mín). 2) Nemendur fylla út verkefnablað um sína stafrænu virkni (15 mín). 3) Nemendur skoða persónuverndarskilmála valinnar þjónustu og draga saman (20 mín). 4) Hópumræða um niðurstöður og siðfræðileg álitamál (20 mín). 5) Samantekt og ígrundun (10 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið og greint flókna texta á íslensku og ensku
• Tækni: Nemendur nota snjalltæki og samfélagsmiðla daglega og þekkja algengar stafrænar þjónustur
• Aðrar forsendur: Nemendur hafa undirstöðuþekkingu á stafrænu fótspori frá fyrri árgöngum

• Rannsóknarmiðað nám — Nemendur rannsaka sína eigin stafrænu virkni og draga ályktanir um gagnaöflun og fótspor út frá eigin reynslu
• Hópumræða — Nemendur ræða siðfræðileg álitamál um gagnaöflun og friðhelgi einkalífs í litlum hópum

Að nemendur skilji hvernig stafræn ímynd þeirra getur haft áhrif á framtíðarmöguleika og læri að stýra ímynd sinni á netinu á ábyrgan hátt.

Nemendur skoða raunveruleg dæmi um hvernig stafræn ímynd hefur haft áhrif á fólk — bæði jákvætt og neikvætt. Þeir læra að atvinnurekendur og háskólar leita að umsækjendum á netinu. Nemendur framkvæma sjálfsskoðun á eigin stafrænu ímynd og búa til áætlun um hvernig þeir vilja að ímynd þeirra líti út.

• Google leitarvél
• Kynningarglærur kennara

1) Kennari kynnir dæmi um áhrif stafrænnar ímyndar (15 mín). 2) Nemendur leita að eigin nafni á Google og skrá niðurstöður (10 mín). 3) Nemendur greina tilvik í pörum og ræða hvað hefði mátt gera öðruvísi (20 mín). 4) Nemendur búa til persónulega áætlun um jákvæða stafræna ímynd (25 mín). 5) Nokkrir nemendur deila áætlunum sínum og sameiginleg umræða (10 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið greinar og fréttir á íslensku og ensku
• Tækni: Nemendur nota samfélagsmiðla og hafa reynslu af leit á netinu
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja hugtakið stafrænt fótspor og hvernig gögn safnast saman

• Tilviksrannsókn — Nemendur greina raunveruleg tilvik þar sem stafræn ímynd hafði áhrif — bæði jákvæð og neikvæð dæmi
• Sjálfsskoðun og markmiðasetning — Nemendur meta eigin stafræna ímynd og setja sér markmið um framtíðina

Að nemendur læri um persónuverndarréttindi sín samkvæmt GDPR og geti nýtt sér réttindi sín í reynd. Nemendur skilja hvernig gagnavernd virkar og hvaða réttindi þeir hafa gagnvart fyrirtækjum sem safna gögnum um þá.

Nemendur læra um helstu réttindi samkvæmt GDPR: rétt til upplýsinga, rétt til leiðréttingar, rétt til eyðingar og rétt til gagnaflutnings. Þeir skoða hvernig hægt er að nýta þessi réttindi í reynd, t.d. með því að biðja um afrit af gögnum frá þjónustu sem þeir nota. Nemendur búa til leiðbeiningar fyrir ungt fólk um persónuverndarréttindi.

• Persónuvernd.is
• Google Docs

1) Kennari kynnir GDPR og helstu réttindi (20 mín). 2) Nemendur skoða Persónuvernd.is og finna svör við spurningum á verkefnablaði (15 mín). 3) Nemendur skipta sér í hópa og vinna að leiðbeiningum fyrir jafnaldra — hver hópur tekur eitt réttindi (30 mín). 4) Hópar kynna leiðbeiningar sínar og fá endurgjöf (15 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið lagalegan texta á einföldu máli
• Tækni: Nemendur hafa reynslu af notkun ýmissa stafrænna þjónusta
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja til gagnaöflunar og stafrænna fótspors

• Verkefnamiðað nám — Nemendur vinna að raunverulegu verkefni — búa til leiðbeiningar fyrir ungt fólk um persónuverndarréttindi
• Samvinnunám — Nemendur vinna saman í hópum þar sem hver og einn ber ábyrgð á ákveðnum hluta verkefnisins

Að nemendur skilji hvernig gagnamiðlarar (data brokers) safna, selja og nota persónuupplýsingar og hvernig viðskiptalíkan flestra ókeypis netþjónusta byggist á söfnun gagna. Nemendur þróa gagnrýna sýn á eigið hlutverk í stafrænu hagkerfi.

Nemendur kanna viðskiptalíkan helstu tæknifyrirtækja og hvernig persónuupplýsingar hafa orðið ein verðmætasta varan í heimshagkerfinu. Þeir læra um gagnamiðlara, markvissar auglýsingar og hvernig reiknirit nota stafrænt fótspor til að spá fyrir um hegðun. Nemendur framkvæma rannsókn á eigin auglýsingasnið og greina hvaða forsendur liggja að baki.

• Google Ad Settings
• Google Docs

1) Kennari kynnir viðskiptalíkan netsins — 'Ef þjónustan er ókeypis, ertu varan' (15 mín). 2) Nemendur skoða Google Ad Settings og skrá niðurstöður (10 mín). 3) Nemendur rannsaka gagnamiðlara og skrifa stutta greiningu í pörum (25 mín). 4) Hópumræða um siðfræðileg álitamál — er þetta ásættanlegt? (20 mín). 5) Ígrundun og samantekt (10 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið og greint flókna fræðilega texta
• Tækni: Nemendur hafa víðtæka reynslu af stafrænni tækni og samfélagsmiðlum
• Aðrar forsendur: Nemendur hafa þekkingu á stafrænu fótspori, GDPR og persónuvernd

• Rannsóknarmiðað nám — Nemendur rannsaka viðskiptalíkan tæknifyrirtækja og gagnamiðlara og draga ályktanir
• Gagnrýnin greining — Nemendur skoða eigið auglýsingasnið með gagnrýnum augum og meta forsendur

Að nemendur skoði hvernig stafræn auðkenni mótast og hvernig mismunandi hlutverk og ímyndir á netinu tengjast sjálfsmynd. Nemendur ígrunda samband á milli netveru og raunverulegs sjálfs og þróa meðvitund um áhrif stafrænna auðkenna á daglegt líf.

Nemendur kanna hvernig stafræn auðkenni mótast — frá notendanöfnum og prófílmyndum til efnis sem þeir deila og samfélagsmiðla sem þeir nota. Þeir skoða hvernig reiknirit móta upplifun þeirra og hvernig stafræn sjálfsmynd getur verið ólík raunverulegu sjálfi. Nemendur búa til greiningarverk þar sem þeir bera saman stafræn auðkenni og raunverulega sjálfsmynd.

• Greiningarvinnublað
• Canva

1) Kennari kynnir hugtakið stafræn auðkenni og dæmi (15 mín). 2) Nemendur fylla út greiningarvinnublað — stafræn ég vs raunverulega ég (20 mín). 3) Nemendur ræða í pörum um niðurstöður og bera saman reynslu (15 mín). 4) Nemendur búa til sjónræna kynningu á niðurstöðum sínum í Canva (20 mín). 5) Sameiginleg umræða og ígrundun (10 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið fræðilega texta og greint flókin hugtök
• Tækni: Nemendur hafa víðtæka reynslu af samfélagsmiðlum og stafrænni tjáningu
• Aðrar forsendur: Nemendur hafa áður skoðað stafrænt fótspor og stafræna ímynd

• Ígrundun og sjálfsskoðun — Nemendur ígrunda eigin stafræn auðkenni og hvernig þau endurspegla — eða endurspegla ekki — raunverulega sjálfsmynd
• Samanburðargreining — Nemendur bera saman ólík stafræn auðkenni (á Instagram vs LinkedIn vs leikaauðkenni) og greina mun

Að nemendur skoði framtíðaráskoranir persónuverndar í ljósi gervigreindar, andlitsgreiningar og aukinna eftirlitsmöguleika. Nemendur þróa eigin afstöðu til jafnvægis á milli öryggis og frelsis í stafrænu samfélagi.

Nemendur skoða hvernig gervigreind og ný tækni breyta landslagi persónuverndar. Þeir kanna tilvik eins og andlitsgreiningu, lögreglueftirlit, samfélagseinkunnakerfi og gervigreindardrifna auglýsinga. Nemendur halda rökræðu um hvort aukið eftirlit sé ásættanlegt í nafni öryggis og búa til afstöðuskjal þar sem þeir rökstyðja eigin skoðun.

• Fréttaheimildir og greinar
• Google Docs

1) Kennari kynnir framtíðaráskoranir persónuverndar — gervigreind, andlitsgreining, eftirlitskerfi (15 mín). 2) Nemendur lesa og greina fréttir/greinar í pörum (15 mín). 3) Skipulögð rökræða í bekknum — eftirlit vs frelsi (20 mín). 4) Nemendur skrifa afstöðuskjal þar sem þeir rökstyðja eigin skoðun (20 mín). 5) Samantekt og ígrundun (10 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið og greint flókna fræðilega texta og fréttir
• Tækni: Nemendur hafa víðtæka þekkingu á stafrænni tækni og gagnasöfnun
• Aðrar forsendur: Nemendur hafa þekkingu á GDPR, persónuvernd og stafrænu fótspori

• Rökræða — Nemendur skipta sér í tvær hliðar og rökræða hvort aukið stafrænt eftirlit sé réttlætanlegt
• Greining fjölmiðlaefnis — Nemendur greina fréttir og greinar um gervigreind og persónuvernd og meta áreiðanleika