Að kynna nemendum skólasafnið sem aðlaðandi og öruggan stað þar sem þau geta fundið bækur, sögur og ævintýri. Nemendur kynnast grunnreglum safnsins og læra hvernig eigi að haga sér þar. Markmiðið er að skapa jákvæða fyrstu reynslu sem hvetur til frekari heimsókna og vekur áhuga á bókum og lestri frá unga aldri.

Kennari leiðir nemendur í skipulagðri heimsókn á skólasafnið. Heimsóknin byrjar á því að nemendur safnast saman á þægilegu svæði á safninu (t.d. á gúlfi með púðum eða á teppi). Kennari les upp stutta og skemmtilega sögu um safnið eða les úr myndasögu sem tengist bókaheiminum. Eftir lesturinn fá nemendur að skoða safnið með leiðsögn — þau sjá hillurnar, bókasöfnunarsvæðið, lestrarsvæðið og tölvurnar ef þær eru til staðar. Kennari útskýrir einfaldar reglur á myndrænan hátt: notað er plakat eða stórt ljósmyndasett sem sýnir rétta hegðun (hljóðlátt, fara vel með bækur, setja bækur til baka). Nemendur æfa sig í að tala hljóðlátt og ganga rólega um safnið. Að lokum fá öll nemendur að velja sér eina bók til að skoða og blaða í á staðnum. Kennari hvetur til þess að nemendur segist vel frá upplifun sinni.

• Myndasögubók um bókasöfn
• Regluplakat með myndum
• Litaðir merkimiðar á hillum

1. Undirbúningur (5 mín): Kennari safnar nemendum saman í kennslustofu og útskýrir stuttlega að þau séu að fara á skólasafnið. Kennari spyr: 'Hefur einhver farið á bókasafn áður? Hvað var þar?' Stutt samtal til að vekja forvitni.

2. Koma á safnið (5 mín): Nemendur ganga rólega á safnið og setjast niður á tilsettum stað (teppi eða púðar). Kennari kynnir safnið: 'Þetta er skólasafnið okkar. Hér eru fullt af bókum og sögum sem bíða ykkar!'

3. Upplestur (10 mín): Kennari les stutta myndasögu upphátt, t.d. sögu um barn sem heimsækir bókasafn í fyrsta sinn. Kennari sýnir myndirnar og spyr spurninga á meðan: 'Hvað gerir stelpan á myndinni?' 'Hvers vegna er hún ánægð?'

4. Reglur safnsins (5 mín): Kennari sýnir regluplakat með myndum og fer yfir hverja reglu. Reglur: (a) Við göngum rólega, (b) Við tölum hljóðlátt, (c) Við förum vel með bækur, (d) Við setjum bækur til baka. Nemendur endurtaka hverja reglu saman.

5. Gönguferð um safnið (10 mín): Kennari leiðir nemendur um safnið og bendir á: hillurnar með myndasögum, hillurnar með fræðibókum (sýnir myndir af dýrum, bílum o.fl.), lestrarsvæðið, bókaafgreiðsluna. Nemendur fá að snerta bækur og blaða í þeim á leiðinni.

6. Frjáls skoðun og brottför (5 mín): Nemendur fá 3-4 mínútur til að velja sér eina bók og skoða hana. Kennari gengur á milli og spyr: 'Hvaða bók valdir þú? Af hverju?' Nemendur setja bækur til baka áður en þau fara.

• Lestur: Nemendur geta ekki lesið; allt efni er munnlegt og myndrænt. Kennari les allt upphátt og notar myndir til stuðnings.
• Tækni: Engin tæknikunnátta er krafist. Nemendur þurfa aðeins að geta hlustað og fylgst með.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta verið hluti af hóp og fylgt einföldum fyrirmælum. Gott er að ræða við nemendur fyrirfram um hvað safn er.

• Upplestur og samtal — Kennari les sögu upphátt og opnar fyrir samræður við nemendur um innihaldið, t.d. með spurningum eins og 'Hvað sáuð þið á myndinni?' og 'Hvað haldið þið að gerist næst?'
• Leiðsöguferð — Nemendur ganga um safnið í litlum hópi með kennara sem bendir á og útskýrir helstu svæði og hluti á safninu. Kennari spyr nemendur hvað þau sjái og hvað þau haldi að ákveðnir hlutir séu fyrir.
• Leikræn æfing — Nemendur æfa reglurnar með því að leika þær — t.d. sýna hvernig á að ganga hljóðlátt, taka bók af hillu og setja til baka. Kennari sýnir fyrst og nemendur herma eftir.

Að vekja gleði og áhuga nemenda á bókum með því að hlusta á vel valda sögu og ræða hana saman. Nemendur læra að bækur geta verið skemmtilegar, fræðandi og spennandi. Þau æfa sig í að velja sér bók eftir myndum á forsíðu og efnistökum sem höfða til þeirra, og þróa þannig fyrstu skrefin í sjálfstæðu bókavali.

Kennslan fer fram á skólasafninu. Kennari hefur valið tvær til þrjár myndasögur fyrirfram sem eru fjölbreyttar að efni (t.d. eina fyndna sögu, eina sögu um dýr og eina ævintýrasögu). Kennari les eina sögu upphátt af innlifun og sýnir myndirnar vel. Eftir upplesturinn eiga nemendur í stuttu samtali um söguna — hvað gerðist, hverjir voru í sögunni, hvað fannst þeim skemmtilegast. Síðan sýnir kennari forsíður hinna bókanna og nemendur velja sér bók til að skoða. Nemendur fá tíma til að sitja og blaða í bókinni, skoða myndirnar og 'lesa' söguna út frá myndunum. Kennari gengur á milli og hvetur nemendur til að segja frá myndunum sem þau sjá.

• Tvær til þrjár myndasögur
• Stór sætapúðar eða teppi
• Tilfinningaspjöld (glaður, hissa, hræddur, reiður)

1. Samkoma og undirbúningur (5 mín): Nemendur setjast á lestrarsvæðið á safninu. Kennari minnir á reglur safnsins með stuttri endurtekningu: 'Munið þið reglurnar okkar?' Kennari sýnir reglumyndina og nemendur endurtaka saman.

2. Upplestur sögu (10 mín): Kennari les valda myndasögu upphátt með innlifun — breytir röddinni fyrir ólíkar persónur, sýnir myndirnar vel, staldrar við til að spyrja spurninga. Dæmi: 'Sjáið þið hvað hundurinn er glaður? Af hverju er hann glaður?' og 'Hvað mynduð þið gera ef þið væruð þarna?' Nemendur fá tilfinningaspjöld og geta haldið upp spjaldi sem sýnir hvernig sögunni fékk þeim að líða.

3. Samræður um söguna (5 mín): Kennari leiðir stutta umræðu. 'Hvað munuð þið best úr sögunni?' 'Hvað var fyndnast?' 'Viljið þið heyra fleiri sögur eins og þessa?' Allir fá tækifæri til að segja eitthvað.

4. Kynning á bókavali (5 mín): Kennari sýnir 5-6 bækur sem eru á lestrarsvæðinu. Heldur þær upp, sýnir forsíðuna og segir eina setningu um hverja: 'Þessi bók er um litla köttu sem villist.' 'Þessi bók er um stóran dreka.' Nemendur fá að velja eina bók.

5. Frjáls bókaskoðun og myndalestur (12 mín): Nemendur setjast á þægilegan stað og skoða bókina sína. Kennari gengur á milli og spyr hvern nemanda: 'Segðu mér frá bókinni þinni. Hvað sérðu á myndinni?' Kennari hvetur nemendur til að blaða varlega og skoða myndirnar vandlega.

6. Saman aftur og brottför (3 mín): Nemendur setja bækur til baka á réttan stað (kennari hjálpar). Kennari spyr: 'Fannst ykkur gaman? Viljið þið koma aftur á safnið?'

• Lestur: Nemendur geta ekki lesið sjálfir. Kennari les allt upphátt. Nemendur 'lesa' myndir og segja frá á eigin forsendum.
• Tækni: Engin tæknikunnátta krafist. Aðeins notuð hefðbundin prentgögn.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta hlustað á sögu í 8-10 mínútur. Gott er að nemendur hafi þegar kynnst safninu (sjá kennslustund 1).

• Gagnvirkt upplestur (Dialogic Reading) — Kennari les sögu upphátt og staldrar reglulega við til að spyrja opinna spurninga, t.d. 'Hvað haldið þið að kötturinn ætli að gera?' og 'Hefur einhver upplifað eitthvað svipað?' Nemendur svara og kennari útvíkkar svörin.
• Myndalestur — Nemendur 'lesa' bók með því að skoða myndirnar og segja frá á eigin forsendum. Kennari hvetur þau til að lýsa því sem þau sjá og búa til sögu út frá myndunum.
• Val og sjálfræði — Nemendur velja sér bók úr fyrirfram völdum safni. Kennari sýnir forsíður og segir stuttlega frá hverri bók áður en nemendur velja.

Að kenna nemendum hvernig eigi að fara vel með bækur og annað efni á skólasafninu. Nemendur læra raunhæfar aðferðir við meðhöndlun bóka: hvernig á að blaða, hvernig á að bera bók, hvernig á að setja bók til baka á réttan stað og hvernig á að skila bók sem hefur verið lánaðar heim. Áhersla er á virðingu fyrir sameiginlegum eigum og ábyrgð.

Kennslan fer fram á skólasafninu og í kennslustofu. Kennari byrjar á að sýna nemendum 'gamlar og slitnar' bækur samanborið við 'nýjar og falleg' bækur og spyr nemendur hvers vegna sumar bækur líti svona út. Þetta opnar umræðu um mikilvægi þess að fara vel með bækur. Kennari sýnir síðan rétta tækni í leikrænu formi: hvernig á að halda á bók, hvernig á að blaða með tveimur fingrum, hvernig á að forðast að brjóta kjöl, og hvernig á að setja bók til baka á réttan stað á hillunni. Nemendur æfa sig í hverri aðferð. Að lokum fá nemendur að 'lána' sína fyrstu bók og æfa ferlið frá byrjun til enda: velja bók, fara með til afgreiðslu, fá bókina stimpluð og ganga rólega út. Kennslan endar á einfalda söng eða rím um bókaumönnun.

• Slitin bók og ný bók til samanburðar
• Leikfangabók eða stór gervigerð bókar
• Bókaumönnunarplakat með myndum
• Bókamerki sem nemendur fá með heim

1. Kynning og samanburður (7 mín): Kennari sýnir nemendum tvær bækur — eina sem er slitin og skemmd og aðra sem er í góðu standi. 'Hvað er öðruvísi við þessar tvær bækur?' Nemendur svara. 'Hvers vegna er þessi bók svona slitin?' Kennari útskýrir á einfaldan hátt: 'Þegar við förum vel með bækur halda þær sér fallegar og aðrir geta líka notað þær.'

2. Sýnikennsla — rétt blaðsíðusnúningur (5 mín): Kennari sýnir á stórri bók hvernig á að blaða. Fyrst sýnir kennari 'rangt' — grípur í blöð, blaðar of hratt. Nemendur hrópa 'Nei!' Síðan sýnir kennari rétta aðferð: taka í efra horn blaðsíðunnar með tveimur fingrum og blaða rólega. Allir nemendur æfa á eigin bók.

3. Sýnikennsla — að bera bók (3 mín): Kennari sýnir hvernig á að bera bók rétt: halda henni fyrir framan sig með báðum höndum, ekki sveifla henni eða kasta. Nemendur æfa sig í að ganga með bók um herbergið.

4. Sýnikennsla — setja bók til baka (5 mín): Kennari sýnir hvernig bók er sett til baka á hillu: kjarni snýr út, bókin stendur uppi. Nemendur æfa sig á merktri hillu. Litakóðar á hillunum hjálpa nemendum að finna réttan stað.

5. Lánaferlið (10 mín): Kennari útskýrir að nemendur megi nú 'lána' bók heim. Ferlið er: (a) velja bók, (b) fara með hana til kennara/safnavarðar, (c) bókin er skráð út, (d) nemandi fer varlega með bókina. Allir nemendur fara í gegnum ferlið og fá sína fyrstu lánsbók.

6. Söngur og samantekt (5 mín): Kennari kennir nemendum einfalt rím: 'Bókin mín, bókin mín, ég fer vel með þig. Blaða hægt og setja heim — þá ertu ánægð við mig!' Nemendur syngja saman tvisvar. Kennari dreifir bókamerkjum sem minna á reglurnar. Kennari spyr: 'Hvað á að gera þegar við erum búin að lesa bók heima?' Nemendur svara: 'Skila henni!'

• Lestur: Nemendur geta ekki lesið. Allar leiðbeiningar eru sjónrænar og munnlegar. Kennari sýnir og nemendur herma eftir.
• Tækni: Engin tæknikunnátta krafist. Einungis unnið með áþreifanleg efni.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að hafa kynnst safninu áður (sjá kennslustundir 1 og 2). Fínhreyfifærni þarf að vera næg til að blaða í bók.

• Sýnikennsla (Modelling) — Kennari sýnir rétta aðferð við bókameðhöndlun skref fyrir skref. Fyrst er sýnt rangt (varlega og á grínlegan hátt) og nemendur segja hvað sé rangt, síðan er sýnt rétt og nemendur herma eftir.
• Æfingamiðuð nálgun — Nemendur fá tækifæri til að æfa hverja aðferð sjálfir undir leiðsögn kennara. Allir nemendur fá bók til að æfa á.
• Söngur og rím — Kennari kennir einfalt rím eða söng um bókaumönnun, t.d. 'Blaða, blaða, varlega, bókin okkar fagra er enn eins og ný.' Nemendur syngja saman.

Að kenna nemendum að rata um skólasafnið og finna bækur eftir flokkum. Nemendur læra að skólasafnið er skipulagt á ákveðinn hátt og að bækur eru flokkaðar saman — myndasögur saman, sögubækur saman og fræðibækur saman. Þau æfa sig í að finna rétta hillu og velja bók úr ákveðnum flokki. Þetta leggur grunn að sjálfstæðri notkun safnsins.

Kennslan fer fram á skólasafninu. Kennari byrjar á að rifja upp fyrri reynslu nemenda af safninu og útskýrir síðan að bækurnar eru flokkaðar á hillurnar — eins og vörur í búð eru í mismunandi deildum. Kennari notar litakóða og einföld tákn (mynd af dreka fyrir skáldsögur, mynd af stækkunargleri fyrir fræðibækur, mynd af mynd fyrir myndasögur) til að merkja hillurnar. Nemendur fá 'leitarverkefni' þar sem þau þurfa að finna bók af ákveðnu svæði og koma með til baka. Þetta er leikrænt og skemmtilegt — nemendur eru 'bókakönnuðir' á ferðalagi um safnið.

• Litakóðaðar hillumerkingarnar
• Leitarspjöld með myndum
• Kort af safninu (einfalt)

1. Upprifjun og kynning (5 mín): Nemendur setjast á lestrarsvæðinu. Kennari spyr: 'Munið þið þegar við komum hingað í fyrsta sinn? Hvað er á safninu?' Nemendur nefna það sem þau muna. Kennari segir: 'Í dag ætlum við að læra hvar allar bækurnar eru og hvernig þær eru flokkaðar — eins og í búð!'

2. Kynning á flokkum (8 mín): Kennari fer með nemendur að þremur svæðum á safninu. Við hvert svæði staldrar kennari við og útskýrir:
- Myndasögur (blár litur/mynd af mynd): 'Hér eru bækur með mörgum myndum og litlum texta.'
- Sögubækur/skáldsögur (rauður litur/mynd af dreka): 'Hér eru bækur með sögum — ævintýri, dýrasögur og fleira.'
- Fræðibækur (grænn litur/mynd af stækkunargleri): 'Hér eru bækur sem segja okkur frá raunverulegum hlutum — dýrum, löndum, vélum.'
Kennari sýnir dæmi úr hverjum flokki og nemendur skoða þau.

3. Kortagerð (5 mín): Kennari sýnir einfalt kort af safninu þar sem svæðin eru merkt með litum. Nemendur fá sitt eigið kort og lita svæðin réttum litum (blár, rauður, grænn). Þetta festir skipulagið í minni.

4. Bókaleitarleikur (15 mín): Nemendur eru skipt í pör. Hvert par fær þrjú leitarspjöld með myndum:
- Spjald 1: 'Finndu bók um dýr' (vísar á fræðibókasvæðið)
- Spjald 2: 'Finndu myndasögu' (vísar á myndasögusvæðið)
- Spjald 3: 'Finndu sögubók með dreka á forsíðunni' (vísar á skáldsögusvæðið)
Pörin vinna saman og finna eina bók af hverju spjaldi. Kennari gengur á milli og hjálpar. Þegar par finnur bók koma þau til kennara og sýna hana — kennari spyr: 'Á hvaða svæði fandstu þessa bók? Af hverju passar hún þar?'

5. Saman aftur og umræða (5 mín): Nemendur setjast saman og nokkur pör deila upplifun sinni. 'Hvað var auðveldast að finna? Hvað var erfiðast?' Kennari dregur saman: 'Nú vitum við hvar myndasögurnar eru, hvar sögubækurnar eru og hvar fræðibækurnar eru. Næst þegar við komum hingað getum við fundið bækurnar okkar sjálf!'

6. Val og brottför (2 mín): Nemendur fá að velja eina bók til láns áður en þau fara.

• Lestur: Nemendur eru á byrjunarstigi í lestri. Þau geta þekkt nokkur orð en treysta enn mikið á myndir og tákn. Allar merkingar á hillum nota bæði myndir og orð.
• Tækni: Engin tæknikunnátta er nauðsynleg. Verkefnið byggir á staðbundinni leit á safninu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að hafa heimsótt safnið áður og þekkja grunnreglur (sjá kennsluáætlanir 1. bekkjar). Grunnfærni í að vinna í litlum hópi er nauðsynleg.

• Leiðsagnarkennsla (Guided Discovery) — Kennari leiðbeinir nemendum í gegnum safnið en lætur þau uppgötva skipulagið sjálf með hjálp vísbendinga og spurninga: 'Hvers vegna haldið þið að þessar bækur séu allar saman?' Nemendur komast að niðurstöðu með leiðsögn.
• Leikrænt nám (Learning through Play) — Nemendur eru 'bókakönnuðir' sem þurfa að finna falda fjársjóði (bækur) á safninu. Þau fá vísbendingar á spjöldum og vinna í pörum.
• Samvinnunám í pörum — Nemendur vinna saman í pörum á leitarverkefninu. Þau ræða saman og hjálpa hvort öðru að finna réttar bækur.

Að kenna nemendum hugtökin höfundur og titill og hvernig þau birtast á bókum. Nemendur læra að sérhver bók hefur höfund — manneskju sem skrifaði söguna — og titil sem er nafn bókarinnar. Þau æfa sig í að finna höfund og titil á forsíðu og kili bókar. Þetta er undirstaða í upplýsingalæsi og heimildanotkun.

Kennslan fer fram á skólasafninu. Kennari byrjar á umræðu: 'Hver gerir bækur? Hvaðan koma sögurnar?' Nemendur ræða og kennari útskýrir hugtökin höfundur og myndskreytir. Kennari sýnir nokkrar bækur og bendir á nöfn höfundar og titil á forsíðu, kili og titilsíðu. Nemendur fá síðan verkefni þar sem þau skoða bækur og finna höfund og titil. Kennari tengir þetta við þekkta íslenska barnabókahöfunda og sýnir að sami höfundur getur skrifað margar bækur.

• 6-8 barnabækur af þekktum íslenskum höfundum
• Stórt plakat af forsíðu bókar með merktum hlutum
• Vinnublað — 'Finndu höfund og titil'

1. Kynning og umræður (7 mín): Kennari sýnir nemendum eina bók og spyr: 'Hvað heitir þessi bók?' og 'Hver skrifaði hana?' Kennari útskýrir: 'Nafn bókarinnar er kallað titill og sá sem skrifaði söguna er höfundurinn.' Kennari sýnir á stóru plakati hvar titillinn stendur (efst á forsíðu, stórum stöfum) og hvar höfundurinn stendur (neðar á forsíðu). Kennari spyr: 'Af hverju er mikilvægt að vita hver skrifaði bókina?' og ræðir stuttlega.

2. Myndskreytir (3 mín): Kennari útskýrir að margar bækur hafa líka myndskreyti — manneskju sem teiknaði myndirnar. 'Stundum er höfundur og myndskreytir sami maðurinn, stundum ekki.' Kennari sýnir dæmi um hvort tveggja.

3. Dæmi um þekkta höfunda (8 mín): Kennari sýnir 3-4 bækur eftir þekkta íslenska barnabókahöfunda og nefnir höfundinn hverju sinni. T.d.: 'Þessa bók skrifaði Guðrún Helgadóttir — hún skrifaði líka þessa bók hérna!' Kennari raðar bókum sama höfundar saman á borð til að sýna að einn höfundur getur skrifað margar bækur. Nemendur fá að koma og snerta bækurnar og finna höfundarnafnið.

4. Æfing í pörum (12 mín): Nemendur eru skipt í pör og fá 3 bækur á sitt borð. Þau fá einfalt vinnublað þar sem þau eiga að:
- Bók 1: Skrifa (eða reyna að skrifa) titilinn. Ef nemandi getur ekki skrifað, teiknar hann forsíðuna.
- Bók 2: Finna höfundarnafnið og segja það upphátt hvert öðru.
- Bók 3: Benda á hvar titill og höfundur eru á forsíðu og á kili bókarinnar.
Kennari gengur á milli og hjálpar pörunum.

5. Leikur — 'Hver skrifaði?' (5 mín): Kennari heldur upp bók og nemendur reyna að finna höfundarnafnið eins fljótt og hægt er. Fyrsta parið sem svarar rétt fær punkt. Leikurinn endurtekur þekkinguna á skemmtilegan hátt.

6. Samantekt (5 mín): Kennari spyr: 'Hvað er titill?' 'Hvað er höfundur?' 'Hvar finnum við höfundinn á bókinni?' Nemendur svara. Kennari hvetur nemendur til að skoða höfund og titil næst þegar þau velja sér bók.

• Lestur: Nemendur eru á byrjunarstigi í lestri og geta þekkt og lesið stutt orð og nöfn. Þau þurfa stuðning við lengri texta en geta fundið og lesið höfundarnafn og titil á forsíðu.
• Tækni: Engin tæknikunnátta krafist. Unnið er með prentaðar bækur.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að þekkja safnið og hafa lært um flokka bóka (sjá kennslustund 1 í þessum bekk). Grunnfærni í samvinnu í pörum.

• Beint kennsla (Direct Instruction) — Kennari útskýrir hugtökin höfundur og titill skýrt og afdráttarlaust, sýnir mörg dæmi og spyr spurninga til að tryggja skilning áður en nemendur vinna sjálfstætt.
• Dæmisögur og tengsl (Connecting to Known) — Kennari notar þekktar bækur og höfunda sem nemendur hafa þegar heyrt um eða séð til að tengja nýju hugtökin við fyrri reynslu.
• Æfingarmiðuð vinna í pörum — Nemendur vinna saman í pörum að því að finna höfund og titil á nokkrum bókum og fylla út einfalt verkefnablað.

Að tengja reynslu nemenda á skólasafninu við skapandi verkefni þar sem þau vinna út frá sögu sem lesin er upphátt. Nemendur hlusta á sögu á safninu, ræða hana saman og vinna síðan einfalt skapandi verkefni sem byggir á sögunni — t.d. teikna uppáhalds persónu, búa til nýjan endi eða leika atriði úr sögunni. Þetta tengir safnaupplifunina við virka þátttöku og tjáningu.

Kennslan byrjar á skólasafninu þar sem kennari les sögu upphátt. Eftir upplesturinn eiga nemendur í samtali um söguna og velja síðan eitt skapandi verkefni til að vinna: teikna mynd af persónu úr sögunni, búa til nýjan endi á sögunni, eða leika atriði úr sögunni í litlum hópi. Verkefnið er valkvætt til að hvetja sjálfræði og skapandi hugsun. Nemendur vinna verkefnið á safninu eða í kennslustofunni og kynna síðan niðurstöðuna í stuttri sýningu. Áhersla er á að sýna nemendum að bækur eru uppspretta hugmynda og innblásturs — ekki bara eitthvað sem á að lesa.

• Vel valin barnabók til upplestrar
• Teikniáhöld (litapennar, blýantar, pappír)
• Einföld búningaáhöld (húfur, sjöl, grímur)

1. Koma á safnið og undirbúningur (3 mín): Nemendur setjast á lestrarsvæðið á safninu. Kennari sýnir bókina sem verður lesin og nemendur spá í hvað sagan gæti fjallað um eftir forsíðunni: 'Hvað sjáið þið á myndinni? Hvað haldið þið að sagan fjalli um?'

2. Upplestur sögu (10 mín): Kennari les söguna upphátt af innlifun. Á 3-4 stöðum staldrar kennari við og spyr:
- 'Hvað haldið þið að gerist næst?'
- 'Hvers vegna gerði persónan þetta?'
- 'Hvað mynduð þið gera?'
Nemendur svara og kennari heldur áfram.

3. Samræður um söguna (5 mín): Kennari spyr: 'Hvað finnst ykkur best við söguna?' 'Hvað fannst ykkur ekki eins gott?' 'Hefðuð þið viljað annan enda á sögunni?' Kennari tekur nokkur svör og opnar fyrir stutta umræðu.

4. Kynning á verkefnavali (3 mín): Kennari útskýrir þrjá valkosti:
- Valkostur A — Teikning: 'Teiknaðu uppáhaldspersónuna þína úr sögunni eða uppáhaldsatriðið.'
- Valkostur B — Nýr endi: 'Segðu okkur (eða teiknaðu) nýjan endi á sögunni — hvað hefði getað gerst öðruvísi?'
- Valkostur C — Leikræn tjáning: 'Veljið ykkur atriði úr sögunni og leikið það fyrir hópinn.' (Vinna í hópum 3-4 nemenda.)
Nemendur velja og kennari skipar þau í vinnusvæði.

5. Skapandi vinna (14 mín): Nemendur vinna að sínu verkefni. Kennari gengur á milli og hjálpar:
- Teiknihópnum: 'Segðu mér frá myndinni þinni. Hvað er persónan þín að gera?'
- Nýr-endi hópnum: 'Hvað gerist í þínum enda? Hvers vegna valdir þú þetta?'
- Leikræna hópnum: 'Hverjir eruð þið í sögunni? Hvað segið þið?'

6. Kynning og saman aftur (5 mín): Nokkrir nemendur eða hópar kynna verkefni sín. Teiknendur sýna myndirnar og segja frá, nýr-endi hópurinn segir sína sögu og leikræni hópurinn sýnir stutt atriði. Kennari hrósar allri vinnu og tengir aftur við bókina: 'Sjáið þið — ein bók gat gefið okkur svona mörg verkefni og hugmyndir! Bækur eru frábærar!'

• Lestur: Nemendur eru á byrjunarstigi í lestri. Kennari les söguna upphátt. Nemendur geta þekkt nokkur orð og nöfn persóna.
• Tækni: Engin sérstök tæknikunnátta krafist. Nemendur þurfa að geta notað teikniáhöld (litapennar, blýantar).
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að hafa reynslu af hlustun á sögur og geta tjáð sig munnlega um efni sögunnar. Reynsla af safninu frá fyrri kennslustundum er nauðsynleg.

• Gagnvirkt upplestur (Interactive Read-Aloud) — Kennari les sögu upphátt og staldrar við á lykilstöðum til að spyrja spurninga og vekja umræðu. Nemendur spá í hvað gerist næst og tengja við eigin reynslu.
• Valverkefni (Choice-Based Learning) — Nemendur velja sjálfir hvaða skapandi verkefni þau vilja vinna úr þremur valkostum. Þetta eykur innri hvatning og tryggir að nemendur vinni á sínu styrkleikasvæði.
• Skapandi tjáning í fjölbreyttum formum — Nemendur tjá skilning sinn á sögunni í gegnum teikningu, munnlega frásögn eða leikræna tjáningu, sem allir eru gildir tjáningarmátar.

Að kenna nemendum hvernig flokkunarkerfi skólasafnsins virkar fyrir skáldverk (fiction). Nemendur læra að skáldsögur eru raðaðar í stafrófsröð eftir eftirnafni höfundar og að hægt er að nota þessa þekkingu til að finna bækur sjálfstætt. Þau æfa sig í að leita að tilteknum bókum á hillum safnsins og skilja hvernig skipulagið hjálpar þeim að finna það sem þau leita að.

Kennslan fer fram á skólasafninu. Kennari byrjar á að spyrja nemendur hvernig þau haldi að bækurnar séu raðaðar á hillurnar og hvort þau sjái einhvert mynstur. Nemendur rannsaka hillurnar í nokkrar mínútur og reyna að finna svarið. Kennari leiðir síðan umræðu og útskýrir að skáldsögur eru raðaðar í stafrófsröð eftir eftirnafni höfundar. Nemendur fá æfingaverkefni þar sem þau þurfa að finna tilteknar bækur á hillunum og raða bókum í rétta röð. Að lokum fá nemendur tækifæri til að nota nýja þekkingu sína til að finna bók sem þau vilja lesa sjálf.

• Hillur skólasafnsins með skáldsögum
• Stafrófsröðunarspjöld
• Leitarverkefnablað

1. Rannsókn og uppgötvun (7 mín): Kennari segir nemendum: 'Í dag ætlum við að læra hvernig bækurnar á safninu eru raðaðar. En fyrst vil ég að þið rannsókið þetta sjálf.' Nemendur fá 4 mínútur til að skoða hillurnar með skáldsögum. Kennari hvetur þau til að lesa á kjölum bókanna og sjá hvort þau finni mynstur. Eftir 4 mínútur safnast nemendur saman og deila hugmyndum: 'Hvað tókuð þið eftir? Hvernig er bókunum raðað?' Kennari leiðir nemendur að réttri niðurstöðu.

2. Útskýring á stafrófsröðun (5 mín): Kennari útskýrir formlega: 'Skáldsögur eru raðaðar í stafrófsröð eftir eftirnafni höfundar. Til dæmis: bók eftir Guðrún Helgadóttur er undir H, bók eftir Yrsu Sigurðardóttur er undir S.' Kennari sýnir þetta á hillunni og nemendur fylgjast með. Kennari sýnir líka hvað gerist þegar tveir höfundar hafa sama upphafsstaf — þá horfa við á annan stafinn.

3. Sameiginleg æfing (5 mín): Kennari heldur upp þremur bókum og segir höfundanöfnin. Allir nemendur vinna saman: 'Í hvaða röð ættu þessar þrjár bækur að vera?' Nemendur ráðast á hendur og rökstyðja. Kennari sýnir rétta röð og setur bækurnar á rétta hillu.

4. Stafrófsröðunarspjöld í pörum (5 mín): Pör nemenda fá 6 spjöld, hvert með höfundarnafni. Þau raða spjöldunum í stafrófsröð eins fljótt og þau geta. Kennari gengur á milli og athugar.

5. Bókaleit á hillum (13 mín): Nemendur fá leitarverkefnablað með þremur verkefnum:
- Verkefni 1: 'Finndu bók eftir [höfundur sem byrjar á B]. Skráðu titil bókarinnar.'
- Verkefni 2: 'Finndu bók eftir [höfundur sem byrjar á L]. Á hvaða hillu var bókin?'
- Verkefni 3: 'Veldu þér bók sem þig langar að lesa. Skráðu höfund og titil.'
Nemendur vinna sjálfstætt eða í pörum og leita á hillunum. Kennari hjálpar þeim sem þurfa stuðning.

6. Samantekt og umræða (5 mín): Nemendur setjast saman. Kennari spyr: 'Hvað lærðuð þið í dag? Hvernig finnur maður bók á safninu ef maður veit hver höfundurinn er?' Nokkrir nemendur segja frá bókinni sem þau völdu í verkefni 3. Kennari dregur saman: 'Nú getið þið fundið hvaða skáldsögu sem er á safninu — þið þurfið bara að vita eftirnafn höfundarins og finna réttan staf á hillunni!'

• Lestur: Nemendur geta lesið einfalda texta og þekkja stafrófið. Þau geta lesið nöfn höfunda og titla á bókarkjölum.
• Tækni: Engin sérstök tæknikunnátta krafist. Ef safnið hefur stafrænt leitarkerfi geta nemendur byrjað að kynnast því en megináherslan er á handvirka leit.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að kunna stafrófið vel og geta raðað orðum í stafrófsröð eftir fyrsta staf. Þekking á hugtökunum höfundur og titill frá 2. bekk.

• Rannsóknarmiðað nám (Inquiry-Based Learning) — Nemendur byrja á að rannsaka hillurnar sjálfir og reyna að finna mynstrið áður en kennari útskýrir. Þetta hvetur til gagnrýnnar hugsunar og virkrar þátttöku.
• Skipulögð æfing (Scaffolded Practice) — Kennari byrjar á leiðsagnarverkefni þar sem allir vinna saman, síðan vinna nemendur í pörum og loks sjálfstætt. Þetta byggir smám saman upp sjálfstæði.
• Raunverulegt samhengi (Authentic Context) — Kennslan fer fram á raunverulegum stað (safninu) með raunverulegum verkefnum (finna bók) sem nemendur munu nota í daglegu lífi.

Að kenna nemendum muninn á fræðibókum (non-fiction) og skáldsögum (fiction) og hvernig hægt er að greina á milli þessara tveggja flokka bæði af útliti og innihaldi. Nemendur þróa gagnrýna hugsun um mismunandi tegundir bóka og læra að velja rétta tegund bókar eftir þörf sinni — skáldsögu til skemmtunar, fræðibók til upplýsingaöflunar.

Kennslan fer fram á skólasafninu. Kennari hefur valið 8-10 bækur fyrirfram — blandað af fræðibókum og skáldsögum. Kennari byrjar á að sýna tvær bækur og biður nemendur að bera þær saman: útlit, myndir, texta, efni. Nemendur komast í gegnum leiðsagnarsamtal að þeirri niðurstöðu að sumar bækur segja frá raunveruleikanum (fræðibækur) og aðrar segja frá uppdiktaðri sögu (skáldsögur). Nemendur fá síðan hópaverkefni þar sem þau flokka bækur í rétta flokka og rökstyðja val sitt. Kennslan endar á umræðu um hvenær maður velur fræðibók og hvenær skáldsögu.

• 8-10 bækur (blönduð fræðibókum og skáldsögum)
• Samanburðarplakat (fræðibók vs. skáldsaga)
• Flokkunarborð með tveimur dálkum

1. Kynning og samanburður (8 mín): Kennari heldur upp tveimur bókum — annarri fræðibók (t.d. bók um dýr Íslands með ljósmyndum) og hinni skáldsögu (t.d. barnasaga um ævintýri). 'Hér eru tvær bækur. Þær eru mjög ólíkar. Sjáum hvað er öðruvísi.' Kennari opnar báðar og sýnir:
- Forsíðu: Fræðibókin hefur ljósmynd, skáldsagan hefur teikningu.
- Innsíður: Fræðibókin hefur ljósmyndir, fyrirsagnir, staðreyndir. Skáldsagan hefur samfelld sögu og teiknaðar myndir.
- Efnisyfirlit: Fræðibókin er skipulögð eftir efni, skáldsagan eftir köflum sögunnar.
Nemendur segja hvað þau taka eftir og kennari skráir á töflu.

2. Hugtökin kynnt (5 mín): Kennari útskýrir: 'Bækur sem segja frá raunveruleikanum — staðreyndum, dýrum, löndum, fólki — kallast fræðibækur. Bækur sem segja uppdiktaðar sögur — ævintýri, vinskaparsögur, skrímslasögur — kallast skáldsögur.' Kennari sýnir plakat með einkennum beggja tegunda:
- Fræðibók: Ljósmyndir, fyrirsagnir, staðreyndir, efnisyfirlit eftir efni, sagt frá raunveruleikanum.
- Skáldsaga: Myndskreytingar eða engar myndir, söguþráður, persónur, kaflar, uppdiktað.

3. Flokkunarverkefni í hópum (15 mín): Nemendur eru skipt í hópa (3-4 í hverjum). Hver hópur fær 4 bækur og flokkunarborð með tveimur dálkum: 'Fræðibók' og 'Skáldsaga'. Nemendur skoða hverja bók saman og ákveða í hvaða dálk hún á heima. Þau fylla út flokkunarborðið og skrifa:
- Titil bókarinnar
- Höfund
- Af hverju þau flokka hana þannig (eitt einkenni)
Kennari gengur á milli hópa og spyr spurninga: 'Af hverju teljið þið þetta vera fræðibók?' 'Hvað bendir til þess?' Ef hópurinn er ósammála hvetur kennari til umræðu.

4. Hópar deila niðurstöðum (5 mín): Hver hópur velur eina bók og útskýrir flokkun sína fyrir bekknum. Kennari spyr eftirfylgjandi spurninga og leiðréttir ef þörf er á.

5. Umræða — hvenær velur maður hvað? (5 mín): Kennari spyr: 'Ef þú vilt vita hversu stórir bláhvalir eru, sækir þú fræðibók eða skáldsögu?' 'Ef þú vilt lesa skemmtilega sögu fyrir svefninn?' Nemendur svara og kennari dregur saman: 'Fræðibækur gefa okkur upplýsingar. Skáldsögur gefa okkur sögur. Bæði eru frábær og það er mikilvægt að vita muninn!'

6. Frjáls bókaval (2 mín): Nemendur fá að velja eina bók — annaðhvort fræðibók eða skáldsögu — og lána heim.

• Lestur: Nemendur geta lesið einfalda texta og kaflatitla. Þau geta skoðað efnisyfirlit og litið yfir blaðsíður til að greina tegund efnis.
• Tækni: Engin sérstök tæknikunnátta krafist. Unnið er eingöngu með prentaðar bækur.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að þekkja hugtökin höfundur og titill og hafa reynslu af safninu. Þau þurfa að geta unnið í litlum hópum.

• Samanburðarnám (Comparative Analysis) — Nemendur bera saman tvær bækur hlið við hlið — skoða forsíðu, innihald, myndir, texta og byggingu. Þau greina hvað er eins og hvað er ólíkt.
• Flokkunarverkefni í hópum — Nemendur vinna saman í litlum hópum að því að flokka bækur og rökstyðja flokkun sína. Hópurinn verður að ná samstöðu.
• Hugtakamyndun (Concept Formation) — Nemendur byggja upp skilning á hugtökunum fræðibók og skáldsaga í gegnum dæmi og gagnmeiningu frekar en skilgreiningu.

Að kenna nemendum undirstöðu heimildavinnu með því að vinna einfalt rannsóknarverkefni þar sem þau nota EINA fræðibók af skólasafninu til að finna upplýsingar um ákveðið efni. Nemendur læra hvernig á að velja viðeigandi bók, finna upplýsingar í henni og skrá niðurstöður á einfaldan og skipulagðan hátt. Þetta er undanfari formlegri heimildavinnu sem kemur síðar.

Kennslan er tvískipt. Í fyrri hlutanum fara nemendur á safnið og velja fræðibók um efni sem þau hafa áhuga á (kennari hefur undirbúið 4-5 efnisflokka til að velja úr, t.d. dýr, geimurinn, Íslandsfjöll, vélar, hafið). Í seinni hlutanum vinna nemendur sjálfstætt eða í pörum að því að finna þrjár staðreyndir úr bókinni og skrá þær á verkefnablað ásamt nafni bókar og höfundar. Þetta er fyrsta skrefið í heimildavinnu — nemendur læra að upplýsingar koma úr heimildum og að þeir þurfa alltaf að skrá hvaðan upplýsingarnar komu.

• Safn fræðibóka um 4-5 efnisflokka
• Heimildaverkefnablað
• Forsíðuplakat — 'Hvernig finnum við upplýsingar í fræðibók'

1. Kynning á heimildavinnu (5 mín): Kennari útskýrir: 'Í dag ætlum við að gera eitthvað nýtt — við ætlum að rannsaka efni eins og raunverulegir fræðimenn! Við ætlum að finna staðreyndir í fræðibókum og skrifa þær niður.' Kennari útskýrir hugtakið heimild: 'Heimild er staður þar sem við finnum upplýsingar — eins og bók. Þegar við segjum einhverju frá þurfum við alltaf að vita hvaðan upplýsingarnar komu.'

2. Sýnikennsla (8 mín): Kennari tekur fræðibók (t.d. um fuglalíf á Íslandi) og sýnir ferlið:
- Skref 1: Skoða forsíðu og efnisyfirlit. 'Ég vil vita um lunda. Ég skoða efnisyfirlitið... hér! Lundar eru á blaðsíðu 24.'
- Skref 2: Finna rétta blaðsíðu og lesa. 'Hér er kafli um lunda. Ég les og leita að áhugaverðum staðreyndum.'
- Skref 3: Skrá staðreynd. Kennari skrifar á töflu: 'Lundar geta borið 10-12 fiska í goggnum í einu.' og skráir heildina: 'Úr bókinni Fuglar Íslands eftir [höfundur].'
Kennari endurtekir með aðra staðreynd til að sýna ferlið tvisvar.

3. Efnisval og bókaleit (7 mín): Kennari kynnir efnisflokkana (t.d. dýr, geimurinn, Íslandsfjöll, vélar, hafið). Nemendur velja efni og fara á safnið til að finna fræðibók um valið efni. Kennari og aðstoðarkennari hjálpa nemendum að finna réttar hillur og velja bók á viðeigandi lestrarstigí.

4. Sjálfstæð rannsóknarvinna (15 mín): Nemendur setjast niður með bókina sína og verkefnablaðið. Þau vinna sjálfstætt eða í pörum:
- Skrifa nafn bókar og höfund á verkefnablaðið.
- Nota efnisyfirlit eða fyrirsagnir til að finna áhugavert efni.
- Finna og skrifa þrjár staðreyndir á verkefnablaðið.
- Teikna mynd af einu sem þau lærðu.
Kennari gengur á milli og hjálpar. 'Hvaða staðreynd fundirðu? Hvar í bókinni var hún? Myndirðu segja mér hana með eigin orðum?'

5. Deiling og umræða (5 mín): 3-4 nemendur deila einni staðreynd með bekknum. Kennari spyr alltaf: 'Og hvaðan fékkstu þessa upplýsingu?' til að æfa heimildaritunina. Kennari dregur saman: 'Í dag gerðuð þið ykkar fyrsta heimildaverkefni! Þið funduð upplýsingar í fræðibók og skráðuð hvaðan þær komu. Þetta er mjög mikilvæg færni sem þið munuð nota alla ævi!'

• Lestur: Nemendur geta lesið einfalda fræðitexta og fundið upplýsingar í stuttum málsgreinum. Þau geta notað efnisyfirlit og fyrirsagnir til að finna rétta blaðsíðu.
• Tækni: Engin tæknikunnátta krafist. Unnið er eingöngu með prentaðar bækur og pappír.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að kunna muninn á fræðibók og skáldsögu (sjá kennslustund 2). Þeir þurfa að geta skrifað einfaldar setningar og unnið sjálfstætt í 10-15 mínútur.

• Sýnikennsla og leiðsögn (Modelling and Scaffolding) — Kennari sýnir heilt ferlið — frá bókavali til upplýsingaöflunar til skráningar — áður en nemendur reyna sjálfir. Þetta gefur nemendum skýra mynd af væntingum.
• Uppgötvunarnám með stuðningi (Supported Inquiry) — Nemendur rannsaka efni sitt sjálfir en hafa skýran ramma (verkefnablaðið) og aðgang að aðstoð kennara. Þau velja efni eftir áhuga.
• Leiðsagnarlestur (Guided Reading for Information) — Kennari leiðbeinir nemendum um hvernig á að nota efnisyfirlit, fyrirsagnir og myndir til að finna réttar upplýsingar í fræðibók án þess að lesa alla bókina.

Að kenna nemendum flokkunarkerfi skólasafnsins á heildstæðan hátt — bæði fyrir skáldsögur (stafrófsröðun eftir höfundi) og fræðibækur (efnisflokkar). Nemendur læra hvernig fræðibækur eru skipulagðar í efnisflokka (t.d. náttúra, saga, listir, tækni) og hvernig hægt er að nota þetta kerfi til að finna allar tegundir bóka sjálfstætt. Markmiðið er að nemendur verði sjálfstæðir notendur safnsins sem geta fundið efni án aðstoðar.

Kennslan fer fram á skólasafninu. Kennari byrjar á upprifjun á stafrófsröðun skáldsagna (kennt í 3. bekk) og tengir síðan við fræðibækur sem eru skipulagðar öðruvísi — eftir efni. Kennari kynnir efnisflokkana sem safnið notar og útskýrir merkingar á hillum (númer, litir eða tákn). Nemendur fá kortlagningu-verkefni þar sem þau ganga um safnið og kortleggja alla efnisflokkana. Síðan fá þau leitarverkefni sem krefst þess að þau noti bæði stafrófsröðun og efnisflokka til að finna tilgreindar bækur. Kennslan lýkur á umræðu um hvers vegna skipulag er mikilvægt.

• Kort af safninu (tómt til útfyllingar)
• Efnisflokkaspjöld
• Leitarverkefnablað — tvöfalt
• Stafrænt leitarkerfi safnsins (ef til staðar)

1. Upprifjun og inngangur (5 mín): Kennari spyr: 'Munið þið hvernig skáldsögur eru raðaðar á safninu?' Nemendur svara (stafrófsröð eftir eftirnafni höfundar). Kennari segir: 'Gott! En hvað um fræðibækur? Eru þær líka í stafrófsröð?' Nemendur velta fyrir sér. Kennari segir: 'Í dag ætlum við að uppgötva heildarskipulagið á safninu okkar.'

2. Kynning á efnisflokkum fræðibóka (8 mín): Kennari fer með nemendur að fræðibókahlutanum og sýnir hillurnar. 'Fræðibækur eru flokkaðar eftir efni — allar bækur um sömu efnið eru saman.' Kennari sýnir helstu efnisflokkana:
- Náttúra og dýr
- Saga og samfélag
- Vísindi og tækni
- Listir og tónlist
- Heimsálfur og lönd
- Íþróttir og útivist
Kennari sýnir hvernig hillurnar eru merktar og hvaða tákn eða númer eru notuð. Nemendur fá að skoða hverja hillu stuttlega.

3. Kortlagning safnsins (10 mín): Nemendur fá tómt kort af safninu sem sýnir gróft útlit herbergisins (veggi, hurð, hillur sem box). Þau ganga um safnið í pörum og fylla út kortið:
- Merkja skáldsögusvæðið og skrifa 'Stafrófsröð'.
- Merkja hvert fræðibókasvæði með réttum flokki.
- Merkja lestrarsvæðið, tölvurnar og bókaafgreiðsluna.
Kennari gengur á milli og hjálpar. Þegar flestir eru búnir fer kennari yfir rétt kort á töflunni.

4. Tvöfalt leitarverkefni (12 mín): Nemendur vinna sjálfstætt eða í pörum að leitarverkefnablaði:
- Hluti A — Skáldsagaleit: 'Finndu skáldsögu eftir höfund sem byrjar á M. Skráðu titil og höfund.'
- Hluti A.2: 'Finndu skáldsögu eftir [ákveðinn höfundur]. Á hvaða hillu var hún?'
- Hluti B — Fræðibókaleit: 'Finndu fræðibók um dýr. Skráðu titil, höfund og efnisflokk.'
- Hluti B.2: 'Finndu fræðibók um sögu Íslands. Í hvaða efnisflokki var hún?'
- Aukaverkefni: 'Ef safnið hefur tölvuleitarkerfi, reyndu að leita að bók á tölvunni.'
Kennari hjálpar þeim sem þurfa stuðning.

5. Samantekt og umræða (5 mín): Nemendur setjast saman. Kennari spyr: 'Hvers vegna er mikilvægt að safnið sé skipulagt?' 'Hvað myndi gerast ef bækurnar væru bara settar á hillur af handahófi?' Nemendur ræða. Kennari dregur saman: 'Skipulagið hjálpar okkur að finna allt sem við leitum að — eins og heimilisfang hjálpar okkur að finna hús. Nú eruð þið orðin sérfræðingar á skólasafninu okkar!'

• Lestur: Nemendur geta lesið texta á miðstigi og skilið fyrirsagnir, merkingar og stuttar lýsingar. Þau geta lesið og skilið efnisyfirlit bóka.
• Tækni: Ef safnið hefur stafrænt leitarkerfi (t.d. tölvu með bókaskrá) geta nemendur byrjað að nota það undir leiðsögn. Annars er unnið handvirkt.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að hafa lært stafrófsröðun skáldsagna (3. bekkur) og þekkja muninn á fræðibók og skáldsögu (3. bekkur). Geta unnið sjálfstætt og í pörum.

• Upprifjun og tengsl (Activating Prior Knowledge) — Kennari byrjar á að rifja upp þekkingu frá 3. bekk og tengja nýtt efni við það sem nemendur kunna. Þetta skapar brú milli eldri þekkingar og nýrra hugtaka.
• Virk kortlagning (Active Mapping) — Nemendur ganga um safnið og kortleggja skipulagið sjálfir á tómt kort. Þetta krefst virkrar hugsunar og tengir staðbundna reynslu við hugrænt skipulag.
• Áskoranamiðuð leit (Challenge-Based Search) — Nemendur fá leitarverkefni sem krefst þess að þau beiti flokkunarkerfinu á raunhæfan hátt — ekki bara skilji það fræðilega heldur noti það.

Að efla sjálfstætt bókaval og ígrundandi lestur hjá nemendum. Nemendur læra að velja sér bók meðvitað eftir eigin áhugasviði og lestrargetu, nota bókina á safninu í yndislestri og skrifa stutta ígrundun um valið og lestrarreynslu sína. Markmiðið er að nemendur verði ígrundandi lesendur sem vita hvers vegna þau velja ákveðnar bækur og geta orðað hvað þeim finnst.

Kennslan fer fram á skólasafninu og er hugsuð sem rólegt og ígrundandi tímabil þar sem nemendur fá tækifæri til að velja sér bók, lesa hana í ró og skrifa stutta ígrundun um reynslu sína. Kennari byrjar á stuttri umræðu um hvernig á að velja bók — notar 'fimm-fingra regluna' og ræðir mismunandi tegundir bóka. Nemendur fá rúman tíma til að velja bók af safninu og setjast síðan í yndislestur. Eftir lesturinn skrifa nemendur stutta bókadagbókarfærslu þar sem þau skrá titil, höfund, hvers vegna þau völdu bókina og fyrstu tilfinningar sínar gagnvart henni.

• Bókasafn skólasafnsins
• Bókadagbókarblað
• 'Fimm-fingra reglan' plakat

1. Umræða um bókaval (7 mín): Kennari byrjar á að ræða við nemendur um hvernig þau velja bækur. 'Hvernig ákveðið þið hvaða bók á að lesa? Horfið þið á forsíðuna? Lesið bakhlið? Horfið þið á hvað vinir ykkar lesa?' Nokkrir nemendur deila. Kennari kynnir síðan 'fimm-fingra regluna' og sýnir á plakati:
- 0-1 fingur: Bókin er auðveld — fín til afslöppunar.
- 2-3 fingrar: Bókin er hentug — nóg áskorun en ekki of erfið.
- 4-5 fingrar: Bókin er of erfið núna — prófaðu aftur seinna.
Kennari sýnir í verki: tekur bók, les blaðsíðu, heldur upp fingrum og velur.

2. Bókaval á safninu (8 mín): Nemendur fá tíma til að velja sér bók á safninu. Kennari hvetur þau til að:
- Nota flokkunarkerfið til að finna efni sem þau hafa áhuga á.
- Skoða forsíðu og lesa bakhlið eða fyrstu málsgrein.
- Nota fimm-fingra regluna til að meta lestrarstigi.
- Velja bók sem þau vilja raunverulega lesa — ekki bara þá fyrstu sem þau sjá.
Kennari gengur á milli og ræðir við nemendur: 'Af hverju valdir þú þessa bók? Prófaðir þú fimm-fingra regluna?'

3. Yndislestur (15 mín): Nemendur setjast á þægilegan stað á safninu og lesa bókina sína í ró. Kennari les líka. Enginn truflar. Ef nemandi klárar bók (ólíklegt á 15 mín) má hann velja aðra. Ef nemandi á erfitt með einbeitingu gengur kennari rólega til hans og hvetur hann áfram.

4. Bókadagbók (8 mín): Nemendur fylla út bókadagbókarblað:
- Titill bókarinnar
- Höfundur
- Tegund (skáldsaga eða fræðibók)
- 'Af hverju valdi ég þessa bók?' (1-2 setningar)
- 'Hvað finnst mér hingað til?' (1-2 setningar)
- 'Vil ég lesa áfram?' (Já/nei og af hverju)
Kennari gengur á milli og hjálpar nemendum sem eiga í erfiðleikum með skrif.

5. Deiling í pörum og samantekt (2 mín): Nemendur snúa sér að nágranna og segja frá bókinni sinni í 30 sekúndur hvor. Kennari dregur saman: 'Í dag tókuð þið meðvitaða ákvörðun um hvað á að lesa og ígrunduðuð reynslu ykkar. Þetta er mikilvæg leshæfni!'

• Lestur: Nemendur geta lesið sjálfstætt á viðeigandi lestrarstigi. Þau geta lesið kafla úr bók og tjáð sig um efnið bæði munnlega og skriflega.
• Tækni: Engin sérstök tæknikunnátta krafist. Nemendur þurfa að geta skrifað nokkrar setningar sjálfstætt.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að þekkja skipulag safnsins (sjá kennslustund 1) og geta unnið rólega og sjálfstætt í lengri tíma (15 mínútur). Grunnfærni í sjálfsmati og ígrundun.

• Fimm-fingra reglan (Five Finger Rule) — Nemandi opnar bók á handahófi og les eina blaðsíðu. Fyrir hvert orð sem nemandinn skilur ekki eða getur ekki lesið heldur hann upp einum fingri. 0-1 fingur = bókin er auðveld, 2-3 fingrar = bókin er hentug, 4-5 fingrar = bókin er of erfið.
• Yndislestur (Sustained Silent Reading) — Nemendur fá ótruflaðan lestratíma þar sem allir — þar á meðal kennari — lesa rólega. Enginn talar og enginn truflar.
• Lestrarígrundun (Reading Reflection) — Nemendur skrifa stutta ígrundun eftir lestur þar sem þau velta fyrir sér hvers vegna þau völdu bókina, hvað þeim fannst og hvort þau vilji lesa áfram.

Að kenna nemendum formlegri heimildavinnu þar sem þau nota bæði fræðibók af skólasafninu og einfaldan vefrænan aðgang til að rannsaka efni og búa til stutta kynningu. Nemendur læra að bera saman upplýsingar úr tveimur mismunandi heimildum, skrá heimildir á réttan hátt og kynna niðurstöður sínar á skipulagðan hátt. Þetta er mikilvægt skref í þróun upplýsingalæsis og gagnrýninnar hugsunar.

Kennslan er stærra verkefni sem fer fram bæði á skólasafninu og í kennslustofu. Nemendur velja rannsóknarefni úr lista sem kennari hefur undirbúið (efni sem tengist yfirstandandi námsefni). Þau finna fyrst fræðibók á safninu og draga út helstu upplýsingar. Síðan nota þau einfalt og öruggt vefleitarkerfi (t.d. barnasíðu eða safnasíðu) til að finna viðbótarupplýsingar. Nemendur skrá allar upplýsingar á heimildaverkefnablað, bera saman upplýsingarnar úr báðum heimildum og búa til stutta kynningu (plakat eða stafræna glæru) sem þau kynna fyrir bekknum.

• Fræðibækur á skólasafninu
• Tölva eða spjaldtölva með aðgangi að öruggum vefsíðum
• Heimildaverkefnablað (tvöfaldt)
• Plakatpappír eða kynningarforrit

1. Kynning og efnisval (5 mín): Kennari útskýrir verkefnið: 'Í dag verðið þið rannsóknarfólk! Þið ætlið að rannsaka efni með tveimur heimildum — bók af safninu og vefupplýsingum — og kynna niðurstöðurnar.' Kennari kynnir efnislistann (t.d. lundi, Hekla, norðurljós, Leifur heppni, hvítabjörninn). Nemendur velja efni — helst eitt sem tengist yfirstandandi námsefni í öðru fagi.

2. Bókaheimild — leit og skráning (10 mín): Nemendur fara á safnið og finna fræðibók um sitt efni. Þau nota efnisflokkana sem þau lærðu í kennslustund 1. Þegar þau hafa fundið bók setjast þau niður og vinna á heimildaverkefnablaðinu:
- Skrá titil bókar, höfund og útgáfuár.
- Finna og skrifa þrjár helstu staðreyndir úr bókinni með eigin orðum.
- Teikna eða skrifa hvað þau lærðu nýtt.
Kennari gengur á milli og hjálpar: 'Notaðu efnisyfirlitið til að finna rétta blaðsíðu. Lestu kaflaheildina og finndu mikilvægustu upplýsingarnar.'

3. Vefheimild — leit og skráning (10 mín): Nemendur fara á tölvu eða spjaldtölvu. Kennari sýnir fyrst á skjávarpa hvernig á að fara á örugga vefsíðu (t.d. barnasíðu Landsbókasafnsins, Wikipedia á íslensku fyrir börn, eða aðra samþykkta síðu). Nemendur leita að sínu efni og fylla út hægri dálk heimildaverkefnablaðsins:
- Skrá nafn vefsíðunnar og vefslóðina.
- Finna og skrifa tvær til þrjár staðreyndir sem bætast við bókaupplýsingarnar.
- Merkja hvort einhverjar upplýsingar voru þær sömu og í bókinni.
Kennari hjálpar nemendum sem eiga í erfiðleikum og tryggir að þau séu á réttum vefsíðum.

4. Samanburður og kynningargerð (10 mín): Nemendur skoða heimildaverkefnablaðið sitt og bera saman:
- 'Hvað sagði bókin sem vefsíðan sagði ekki?'
- 'Hvað sagði vefsíðan sem bókin sagði ekki?'
- 'Var eitthvað ólíkt í upplýsingunum?'
Nemendur búa síðan til stutta kynningu — annaðhvort plakat á pappír eða einfalda stafræna glæru (1-2 glærur). Kynningin á að innihalda:
- Titil efnisins
- 3-5 lykilstaðreyndir
- Mynd eða teikningu
- Heimildaskrá (bók og vefsíða)

5. Kynningar og samantekt (5 mín): Ef tíminn leyfir fá 3-4 nemendur að kynna verkefnið sitt í eina mínútu. Kennari spyr alltaf: 'Hvaðan fékkstu þessar upplýsingar?' Ef tíminn leyfir ekki kynningar fá nemendur að ljúka þeim í næsta tíma. Kennari dregur saman: 'Í dag notuðuð þið tvær ólíkar heimildir til að rannsaka efni. Þið borðuð saman og skráðuð hvaðan upplýsingarnar komu. Þetta er grundvöllurin að allri heimildavinnu — og þið getið það!'

• Lestur: Nemendur geta lesið fræðitexta á viðeigandi stigi og dregið út lykilupplýsingar. Þau geta lesið einfaldan veftexta og skilið fyrirsagnir og kaflauppbyggingu.
• Tækni: Nemendur þurfa að geta notað vafra til einfaldrar leitarvinnu undir leiðsögn. Grunnfærni í að slá inn vefföng eða notast við leitarvél. Ef þau búa til stafræna glæru þurfa þau grunnfærni í kynningarforriti.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að hafa unnið einfalt heimildaverkefni í 3. bekk (sjá 3. bekkur, kennslustund 3). Þau þurfa að geta unnið sjálfstætt, skipulagt tíma sinn og skrifað nokkrar setningar um efni.

• Rannsóknarmiðað nám (Research-Based Learning) — Nemendur framkvæma eigin rannsókn á efni sem þau hafa áhuga á, nota margar heimildir og draga saman niðurstöður. Þau taka ákvarðanir um hvaða upplýsingar eru mikilvægar.
• Fjölheimlildanálgun (Multi-Source Approach) — Nemendur nota tvær ólíkar heimildir (bók og vef) og bera saman. Þetta kennir þeim að upplýsingar geta verið á mörgum stöðum og að samanburður er mikilvægur.
• Kynningarmiðað nám (Presentation-Based Learning) — Nemendur vita frá upphafi að þau munu kynna niðurstöður sínar, sem gefur þeim skýrt markmið og hvetur til vandaðrar vinnu.

Nemendur læra að þekkja og nota flokkunarkerfi skólasafnsins til að finna bækur og efni á skipulegan hátt. Þeir öðlast sjálfstæði í því að leita uppi efni eftir flokkum, höfundum og efnisheitum og skilja hvernig safnið er skipulagt til þess að auðvelda þekkingaröflun.

Kennslustundin hefst á stuttri kynningu þar sem kennari og bókavörður safnsins fara yfir helstu flokka safnsins, bæði skáldverk og fræðibækur. Nemendur fá kynningu á Dewey-flokkunarkerfinu og hvernig það er nýtt á safninu. Þar á eftir vinna nemendur í litlum hópum að leitarverkefni þar sem þeir fá lista yfir bækur sem þeir þurfa að finna í safninu með hjálp flokkunarkerfisins. Nemendur skrá niður hvar þeir fundu bækurnar og í hvaða flokki þær eru. Að lokinni leit kynna hóparnir niðurstöður sínar og bera saman reynslu sína. Kennslustundin lýkur á umræðu um hvernig flokkunarkerfið hjálpar okkur að finna upplýsingar á skjótan og skipulegan hátt.

• Skólasafnið
• Verkefnablöð með leitarverkefnum
• Dewey-flokkunaryfirlit (plakat eða handrit)

1. Kynning (15 mín): Kennari og bókavörður kynna flokkunarkerfi safnsins. Farið er yfir helstu flokka — skáldverk raðað eftir höfundanafni og fræðibækur eftir Dewey-flokkun. Nemendur fá útprentað yfirlit yfir Dewey-flokkana.

2. Sýnikennsla (10 mín): Kennari sýnir hvernig á að finna bók á safninu — fyrst velja flokk, finna réttu hilluna og loks finna bókina sjálfa. Einn nemandi reynir undir leiðsögn.

3. Leitarverkefni í hópum (35 mín): Nemendur skiptast í hópa (3-4 í hverjum). Hver hópur fær verkefnablað með 5-6 bókum sem finna þarf á safninu. Bækurnar eru úr mismunandi flokkum. Nemendur skrá niður: (a) titil bókar, (b) höfund, (c) flokkanúmer, (d) hvar á safninu þeir fundu hana. Kennarinn og bókavörður ganga á milli og aðstoða.

4. Kynning og umræða (15 mín): Hópar kynna hvernig þeim gekk. Rætt er um hvað var auðvelt og hvað var erfitt. Nemendur deila ráðum um hvernig best er að nota flokkunarkerfið.

5. Samantekt (5 mín): Kennari dregur saman helstu atriði og nemendur fá tækifæri til að spyrja spurninga.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið stuttar leiðbeiningar og efnisheiti á íslensku. Gert er ráð fyrir að nemendur séu sjálfstæðir lesendur sem geta lesið bókartitla og flokkaheiti á hillum safnsins.
• Tækni: Engin sérstök tæknikunnátta er nauðsynleg. Nemendur þurfa einungis að geta farið um safnið og notað einföld tákn og merki á hillunum.
• Aðrar forsendur: Gagnlegt er að nemendur hafi heimsótt skólasafnið áður og þekki helstu reglur um hegðun á safninu. Samstarf við bókavörð safnsins er mikilvægt.

• Leiðsögn og uppgötvunarnám — Nemendur fá stutta kynningu á flokkunarkerfinu og vinna síðan sjálfir að leitarverkefni þar sem þeir uppgötva kerfið í reynd. Kennarinn leiðbeinir og styður en nemendur taka ábyrgð á eigin námi.
• Samvinnunám í litlum hópum — Nemendur vinna saman í hópum um 3-4 einstaklinga að leitarverkefninu. Þeir skipta með sér verkum, ræða saman og hjálpast að við að finna efnið.

Nemendur læra að velja bækur af safninu bæði til ánægju og fræðslu. Þeir þróa lestraráhuga sinn, æfa sig í að meta hvort bók henti þeirra áhugasviði og getu, og halda utan um lestur sinn með lesturardagbók.

Kennslustundin snýst um tengsl lestrar og ánægju og hvernig skólasafnið getur orðið uppspretta bæði skemmtunar og þekkingar. Nemendur fá tækifæri til að kanna safnið, velja bækur og skrá val sitt í lesturardagbók. Stundin hefst á umræðu um lesturvenjur nemenda og hvað þeir hafa gaman af að lesa. Síðan vinna nemendur sjálfstætt að bókvali og byrja að lesa. Að lokinni lestri skrifa nemendur stutta bókfærslu í lesturardagbók sína þar sem þeir lýsa bókinni, útskýra hvers vegna þeir völdu hana og hvort þeir vilji lesa meira.

• Skólasafnið
• Lesturardagbók (hefti eða rafræn)
• Bókalisti með tillögum

1. Umræða um lestur (10 mín): Kennari opnar umræðu um lestrasvenjur nemenda. Hvað lesið þið? Hvenær lesið þið? Hvað er munurinn á að lesa til ánægju og lesa til fræðslu? Nemendur deila skoðunum sínum.

2. Kynning á lesturardagbók (10 mín): Kennari kynnir lesturardagbókina og sýnir dæmi um færslu. Hver færsla inniheldur: titil bókar, höfund, dagsetningu, af hverju bókin var valin, stutt samantekt á þeim hluta sem var lesinn og persónuleg viðbrögð.

3. Bókval á safninu (15 mín): Nemendur fara um safnið og velja bók. Kennari og bókavörður aðstoða nemendur sem þurfa leiðsögn. Bókalisti með tillögum er til staðar fyrir þá sem vilja hugmyndir. Nemendur mega velja skáldverk eða fræðibók.

4. Lesstund (25 mín): Nemendur lesa valda bók í rólegu umhverfi á safninu. Kennari les líka til að vera fyrirmynd. Þetta er kyrr og einbeitt tími.

5. Skráning í lesturardagbók (15 mín): Nemendur skrifa fyrstu færslu sína í lesturardagbókina. Kennari gengur á milli og veitir stuðning við skrif.

6. Deiling (5 mín): 2-3 nemendur deila af fúsum vilja hvaða bók þeir völdu og hvers vegna. Stuttar klappir.

• Lestur: Nemendur þurfa að vera sjálfstæðir lesendur sem geta lesið aldursviðeigandi texta. Þeir þurfa að geta skrifað stuttar málsgreinar um lestrarsreynslu sína.
• Tækni: Engin sérstök tæknikunnátta er nauðsynleg. Nemendur sem vilja mega nota spjaldtölvu til að leita í vefbókasafni.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að hafa grunnþekkingu á skipulagi safnsins (sjá kennslustund 1). Gott er ef þeir hafa hugsað um hvaða bækur þeir hafa gaman af.

• Frjáls lestur með stuðningi — Nemendur fá rými til að velja og lesa bækur af safninu á eigin forsendum. Kennari leiðbeinir um bókval en nemendur taka ákvörðunina sjálfir. Þetta eflir innri áhugahvöt og ábyrgð á eigin námi.
• Ígrundun og skráning — Nemendur skrifa í lesturardagbók eftir lestur þar sem þeir ígrunda hvað þeim fannst um bókina og af hverju. Þetta tengir lestur við gagnrýna hugsun.

Nemendur læra að nota skólasafnið sem upplýsingaveitu fyrir tiltekið verkefni. Þeir æfa sig í að leita að upplýsingum í bókum og uppsláttarritum, skrá heimildir og nota þær í stuttum fræðslutexta.

Kennslustundin tengir saman safnanotkun og upplýsingaleit í raunverulegu samhengi. Nemendur fá verkefni þar sem þeir þurfa að finna upplýsingar um tiltekið viðfangsefni (t.d. dýr, lönd eða tímabil í sögu) með því að nota efni skólasafnsins. Þeir læra að nota efnisyfirlit og efnisorðaskrá til að finna rétt efni í bókum, skrá niður mikilvægar upplýsingar og setja þær fram á skipulegan hátt. Stundin tengist fyrri kennslustundum um flokkunarkerfi safnsins og byggir ofan á þá þekkingu.

• Skólasafnið — fræðibækur og uppsláttarrit
• Glósublöð / upplýsingaskráning
• Veggspjald eða A3 blað

1. Kynning á verkefni (10 mín): Kennari kynnir verkefnið — hver nemandi (eða par) velur eitt viðfangsefni af lista (t.d. norðurljós, lundi, Snorri Sturluson, eldgos á Íslandi). Farið er yfir skrefin í upplýsingaleit: finna efni, lesa, skrá og setja saman.

2. Sýnikennsla (10 mín): Kennari sýnir hvernig á að nota efnisyfirlit og efnisorðaskrá í fræðibók til að finna upplýsingar um tiltekið efni. Hann sýnir einnig hvernig á að fylla út glósublað: heimildarupplýsingar (titill, höfundur, blaðsíða) og lykilupplýsingar.

3. Upplýsingaleit á safninu (30 mín): Nemendur fara á safnið og leita að bókum um sitt viðfangsefni. Þeir nota flokkunarkerfið til að finna bækur, nota efnisyfirlit til að finna rétta kafla og skrá upplýsingar á glósublað. Markmiðið er að finna upplýsingar úr a.m.k. tveimur heimildum. Kennari og bókavörður aðstoða.

4. Úrvinnsla og framssetning (20 mín): Nemendur setja saman stuttan fræðslutexta (5-8 setningar) á veggspjald eða A3 blað út frá upplýsingum sem þeir fundu. Þeir skrifa einnig heimildaskrá neðst á blaðið.

5. Kynning og samantekt (10 mín): Nokkrir nemendur kynna veggspjöld sín. Kennari dregur saman og hrósar nemendum fyrir sjálfstæða vinnu á safninu.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið fræðitexta á aldursviðeigandi stigi og dregið út lykilupplýsingar. Þeir þurfa að geta skrifað stuttar málsgreinar.
• Tækni: Engin sérstök tæknikunnátta er nauðsynleg en nemendur þurfa að kunna að nota efnisyfirlit og efnisorðaskrá í bókum.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að hafa lokið kennslustund 1 um flokkunarkerfi safnsins svo þeir geti fundið efni á sjálfstæðan hátt.

• Verkefnamiðað nám — Nemendur vinna að raunverulegu upplýsingaleitarverkefni þar sem þeir nota safnið sem meginheimild. Verkefnið gefur tilgang og samhengi sem eykur áhugahvöt og þýðingu námsins.
• Smáskrefakennsla (e. scaffolding) — Kennari skiptir upplýsingaleitarferlinu í skýr skref sem nemendur fylgja: (1) velja efni, (2) finna bækur, (3) nota efnisyfirlit, (4) lesa og skrá, (5) setja saman. Stuðningurinn minnkar eftir því sem nemendur ná tökum á ferlinu.

Nemendur undirbúa og flytja bókakynningar fyrir bekkjarfélaga sína. Þeir þróa hæfni í að velja bók af safninu, lesa hana, greina innihald hennar og miðla reynslu sinni á skipulegan og áhugaverðan hátt.

Kennslustundin snýst um bókakynningar sem nemendur undirbúa og flytja. Nemendur velja bók af safninu, lesa hana (eða kafla úr henni) og undirbúa stutta kynningu þar sem þeir segja frá bókinni, höfundinum, söguþræðinum og eigin upplifun. Stundin er tvíþætt: fyrst undirbúa nemendur kynningarnar sínar og síðan flytja þeir þær. Áhersla er lögð á að vekja áhuga samnemenda á bókinni án þess að segja of mikið frá sögunni. Þetta verkefni tengir saman lestur, tal og miðlun og eflir samskiptahæfni nemenda.

• Skólasafnið — fjölbreytt bókasafn
• Minniskort / kynningarrammi
• Matsblað fyrir jafningjmat

1. Kynning á verkefninu (10 mín): Kennari kynnir bókakynningarverkefnið og sýnir dæmi um góða bókakynningu. Farið er yfir hvað á að vera í kynningunni: (a) titill og höfundur, (b) um hvað bókin fjallar (án þess að segja endann), (c) hvað nemandanum fannst áhugavert, (d) hverjum myndi hann mæla með bókinni. Nemendur fá kynningarramma/minniskort.

2. Undirbúningur (20 mín): Nemendur vinna sjálfstætt að undirbúningi kynningarinnar. Þeir fylla út minniskort sín, æfa sig í huga og geta skoðað bókina aftur ef þarf. Kennarinn gengur á milli og aðstoðar.

3. Æfing í pörum (10 mín): Nemendur para sig saman og æfa kynningarnar sínar á hverjum öðrum. Þeir gefa hverjum öðrum einfalda endurgjöf: „Mér fannst gott þegar þú sagðir...” og „Ég hefði viljað vita meira um...”

4. Bókakynningar (30 mín): Nemendur flytja kynningarnar sínar fyrir bekknum. Hver kynning er 2-3 mínútur. Eftir hverja kynningu gefa 1-2 áheyrendur stutt viðbrögð. Áhorfendur fylla út matsblað þar sem þeir meta hvort kynningin vakti áhuga þeirra á bókinni.

5. Samantekt og umræða (10 mín): Kennari dregur saman. Nemendur ræða hvaða bækur þeir myndu vilja lesa eftir kynningarnar. Kennari leggur áherslu á hvernig deiling á lestrarsreynslu auðgar allan hópinn.

• Lestur: Nemendur þurfa að hafa lesið bók eða verulegan hluta bókar áður en kennslustundin fer fram. Gott er að gefa nemendum viku til undirbúnings.
• Tækni: Nemendur þurfa að geta talað fyrir framan hóp og notað einföld hjálpartæki (minniskort, plakatblað). Tæknileg kunnátta er ekki nauðsynleg en nemendur mega nota myndvarpa ef þeir vilja.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnfærni í munnlegri tjáningu. Gagnlegt er að hafa æft stuttar kynningar áður.

• Jafningjakennsla og miðlun — Nemendur læra af hverjum öðrum þegar þeir kynna bækur sem aðrir hafa ekki lesið. Þetta eflir bæði kynningarfærni þess sem flytur og gagnrýna hlustun þess sem hlustar.
• Kynningaræfingar með stuðningi — Nemendur fá skipulagðan ramma fyrir kynningu sína og æfa sig í litlum hópum áður en þeir flytja fyrir bekkinn. Þetta dregur úr kvíða og eykur sjálfstraust.

Nemendur læra að bera saman upplýsingar sem þeir finna í bókum á skólasafninu við upplýsingar á netinu. Þeir þróa skilning á kostum og göllum mismunandi heimildategunda og læra undirstöðuatriði heimildamats.

Í þessari kennslustund fá nemendur tiltekið rannsóknarefni og leita fyrst að upplýsingum í bókum á skólasafninu og síðan á netinu. Þeir bera niðurstöðurnar saman og ræða hvaða heimildir veita áreiðanlegri og ítarlegri upplýsingar. Nemendur læra að meta heimildir út frá nokkrum grunnviðmiðum: Hver skrifaði? Hvenær? Er þetta trúverðugt? Stundin eflir gagnrýna hugsun og undirbýr nemendur fyrir flóknari heimildavinnu í eldri árgöngum.

• Skólasafnið — fræðibækur og uppsláttarrit
• Tölvur/spjaldtölvur með netaðgangi
• Samanburðartafla (verkefnablað)

1. Kynning og umræða (10 mín): Kennari opnar umræðu: „Hvar finnið þið upplýsingar þegar þið viljið vita eitthvað?” Nemendur deila skoðunum. Kennari kynnir hugtakið „heimild” og helstu tegundir heimilda.

2. Sýnikennsla (10 mín): Kennari velur eitt viðfangsefni (t.d. hvítabirnir) og sýnir hvernig hann leitar í bók á safninu og á netinu. Hann ber saman upplýsingarnar og sýnir samanburðartöflu sem nemendur munu nota.

3. Heimildaleit — bækur (15 mín): Nemendur fá viðfangsefni (í pörum). Þeir fara á safnið og finna a.m.k. eina bók um efnið. Þeir skrá lykilupplýsingar og fylla út bókahluta samanburðartöflunnar: titill, höfundur, útgáfuár, helstu upplýsingar sem fundust.

4. Heimildaleit — netið (15 mín): Nemendur leita á netinu um sama viðfangsefni. Þeir skrá vefsíður sem þeir notuðu, hver skrifaði efnið (ef hægt er að finna), og helstu upplýsingar. Þeir fylla út netheimildahluta samanburðartöflunnar.

5. Samanburður og greining (15 mín): Nemendur bera saman heimildir sínar. Þeir svara spurningum á verkefnablaðinu: Hvaða heimild veitti meiri upplýsingar? Hvar var auðveldara að finna? Hvaða heimild treysta þeir meira og af hverju?

6. Samantekt og hópumræða (15 mín): Hópar deila niðurstöðum sínum. Kennari leiðir umræðu um kosti og galla mismunandi heimilda. Dregnar eru saman meginreglur um heimildamat.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið bæði prentaðan texta í bókum og stafrænan texta á vefsíðum. Þeir þurfa að geta borið saman upplýsingar úr tveimur heimildum.
• Tækni: Nemendur þurfa grunnkunnáttu í notkun vafra og leitarvélar. Þeir þurfa að geta slegið inn leitarorð og farið á vefsíður.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að hafa reynslu af upplýsingaleit á safninu (sjá 5. bekkur). Þeir þurfa einnig grunnfærni í netnotkun.

• Samanburðarnám (e. comparative learning) — Nemendur bera saman tvær tegundir heimilda — bækur og vefsíður — og greina muninn á þeim. Þetta eflir gagnrýna hugsun og djúpan skilning á eðli mismunandi heimilda.
• Leiðsagnarmat — Kennari notar umræðu og endurgjöf jafnt og þétt í gegnum stundina til að meta skilning nemenda og laga kennslu að þörfum þeirra.

Nemendur safna gögnum úr heimildum á skólasafninu, skipuleggja þau og setja niðurstöður fram á skýran og aðgengilegan hátt. Þeir þróa hæfni í að vinna úr upplýsingum og miðla þeim á skipulegan hátt.

Kennslustundin tengir saman safnanotkun, gagnasöfnun og framsetningu. Nemendur vinna í litlum hópum að verkefni þar sem þeir safna upplýsingum um tiltekið viðfangsefni úr bókum á safninu, skipuleggja gögnin og setja þau fram á veggspjaldi eða í rafrænu formi. Áhersla er á ferlið frá gagnasöfnun til framsetningar. Nemendur læra að greina á milli mikilvægra og óþarfa upplýsinga, skipuleggja efni í flokka og miðla niðurstöðum sínum á áhugaverðan hátt.

• Skólasafnið — fræðibækur og tímarit
• Gagnasöfnunarblöð
• Veggspjaldaefni (A2 blöð, litir, límmiðar)
• Tölvur/spjaldtölvur (valfrjálst)

1. Kynning á verkefni (10 mín): Kennari kynnir verkefnið — hópar fá viðfangsefni (t.d. „Dýralíf í sjó við Ísland”, „Sögufrægir staðir á Íslandi”, „Uppfinningar sem breyttu heiminum”). Farið er yfir ferli gagnasöfnunar: finna heimildir, lesa og skrá, flokka upplýsingar, setja fram.

2. Hópaskipting og hlutverkaskipting (5 mín): Nemendur skiptast í hópa (3-4 í hverjum) og fá hlutverk úthlutað: leitandi (finnur bækur), skrásetjari (skráir upplýsingar), hönnuður (skipuleggur framsetningu), kynningaraðili (kynnir fyrir bekknum).

3. Gagnasöfnun á safninu (25 mín): Hópar fara á safnið og leita að heimildum um sitt viðfangsefni. Leitandinn finnur bækur, skrásetjarinn skráir lykilupplýsingar á gagnasöfnunarblöð. Markmiðið er að safna upplýsingum úr a.m.k. 2-3 heimildum. Kennari og bókavörður aðstoða hópa eftir þörfum.

4. Úrvinnsla og framsetning (25 mín): Hópar fara aftur í stofu og vinna úr gögnunum. Þeir flokka upplýsingar, velja mikilvægustu atriðin og setja þau fram á veggspjaldi eða í rafrænu formi. Hönnuðurinn leiðir framsetninguna en allir taka þátt.

5. Kynningar (12 mín): Hópar kynna niðurstöður sínar stuttlega (2-3 mín hver hópur). Aðrir nemendur spyrja spurninga.

6. Samantekt (3 mín): Kennari dregur saman helstu lærdóma um gagnasöfnun og skipulega framsetningu.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið fræðitexta og dregið út lykilupplýsingar. Þeir þurfa að geta skrifað stuttar málsgreinar og fyrirsagnir.
• Tækni: Nemendur þurfa að geta unnið með töflur og lista. Ef rafræn framsetning er valin þurfa þeir grunnkunnáttu í kynnningarforriti eða ritvinnslu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af upplýsingaleit á safninu og grunnfærni í hópvinnu.

• Hópvinna með hlutverkaskiptingu — Nemendur vinna í hópum þar sem hver fær ákveðið hlutverk (leitandi, skrásetjari, hönnuður, kynningaraðili). Þetta tryggir virka þátttöku allra og kennir samstarfshæfni.
• Sjónræn framsetning — Nemendur setja niðurstöður sínar fram með sjónrænum hætti — töflum, myndum, fyrirsögnum og stuttum texta. Þetta þjálfar nemendur í miðlunarlæsi og skapandi framsetningu.

Nemendur kynnast leitargátt íslenskra bókasafna (Gegnir/Leitir) og læra að nota hana til að finna bækur, greinar og annað efni sem er tiltækt á bókasöfnum um land allt. Þeir þróa hæfni í rafrænni leit og tengja hana við notkun skólasafnsins.

Kennslustundin opnar nemendum augu fyrir því að skólasafnið er hluti af stærra bókasafnskerfi á Íslandi. Nemendur læra að nota leitargátt Gegnir (samskráningakerfi íslenskra bókasafna) til að leita að efni eftir titli, höfundi eða efnisheitum. Þeir æfa sig í að túlka leitarniðurstöður, finna hvar efni er til og panta efni á milli safna. Stundin tengir stafræna leit við raunverulega safnanotkun og sýnir nemendum hvernig þeir geta nýtt sér auðlindir allra bókasafna í landinu.

• Gegnir/Leitir — leitargátt íslenskra bókasafna
• Tölvur/spjaldtölvur með netaðgangi
• Leitarverkefnablöð

1. Kynning (10 mín): Kennari kynnir Gegnir og útskýrir hvað það er — sameiginlegt skráningarkerfi allra bókasafna á Íslandi. Nemendur fá að vita að þeir geta fundið bækur á hvaða safni sem er í landinu og jafnvel pantað þær á sitt safn. Skjávarpi er notaður til að sýna heimasíðu Gegnir.

2. Sýnikennsla (15 mín): Kennari sýnir á skjávarpa hvernig á að: (a) opna Gegnir, (b) leita eftir titli, (c) leita eftir höfundi, (d) leita eftir efnisorði, (e) skoða leitarniðurstöður og sjá hvar bók er til, (f) sjá hvort bók er laus eða útlánuð. Kennari sýnir einnig hvernig hægt er að afmarka leit (t.d. bara á ákveðnu safni).

3. Æfingarverkefni (15 mín): Nemendur opna Gegnir á eigin tölvum og æfa sig. Þeir fá einföld verkefni: „Finndu bók eftir Guðrúnu Helgadóttur”, „Finndu bók um eldfjöll”, „Finndu hvar þessi tiltekna bók er til”. Kennari gengur á milli og aðstoðar.

4. Leitarkeppni í pörum (25 mín): Nemendur para sig saman og fá leitarverkefnablað með 8-10 leitarverkefnum af mismunandi þyngd. Dæmi: „Finndu bók um víkinga sem er til á skólasafninu”, „Hversu margar bækur eftir Arnald Indriðason eru skráðar í Gegni?”, „Finndu fræðibók um loftslagsmál sem er til á næsta bæjarsafni”. Pör skrá niðurstöður á verkefnablaðið. Pörin sem finna flest rétt fá viðurkenningu.

5. Tenging við skólasafnið (10 mín): Nemendur leita að bók í Gegni sem er til á eigin skólasafni og fara síðan á safnið og finna bókina á hillunni. Þetta tengir saman stafræna leit og raunverulega notkun.

6. Samantekt (5 mín): Kennari dregur saman helstu atriði og ræðir hvernig Gegnir getur nýst nemendum í námi og frístundum. Nemendur fá heimaverkefni: finna þrjár bækur um áhugasvið þeirra í Gegni.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið skjámyndir og leitarniðurstöður á íslensku. Þeir þurfa að skilja grunnhugtök eins og „titill”, „höfundur”, „útgáfuár” og „safn”.
• Tækni: Nemendur þurfa grunnfærni í notkun vafra og leitarkerfa. Þeir þurfa að geta slegið inn leitarorð, smellt á tengla og farið á milli síðna.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að þekkja flokkunarkerfi skólasafnsins (sjá 5. bekk) og hafa reynslu af upplýsingaleit bæði í bókum og á netinu.

• Sýnikennsla og æfing (e. demonstration and practice) — Kennari sýnir fyrst hvernig á að nota leitargáttina skref fyrir skref og nemendur fylgja svo eftir á eigin tölvum. Þetta tryggir að nemendur sjá ferlið áður en þeir reyna sjálfir.
• Leikjavædd leit (e. gamified search) — Leitarverkefnið er sett upp sem keppni eða leikur þar sem nemendur þurfa að finna tiltekin efni eins hratt og nákvæmlega og hægt er. Þetta eykur áhugahvöt og virkni.

Nemendur vinna heildstætt rannsóknarverkefni þar sem þeir nota bæði skólasafnið og stafrænar heimildir til að rannsaka valið viðfangsefni. Þeir þróa hæfni í skipulagðri upplýsingaleit, heimildanotkun og framsetningu niðurstaðna.

Þetta er ítarlegra rannsóknarverkefni þar sem nemendur velja viðfangsefni, setja fram rannsóknarspurningu, safna upplýsingum úr mismunandi heimildum (bókum, uppsláttarritum, vefheimildum) og setja niðurstöður sínar saman í stuttan rannsóknartexta. Verkefnið er unnið í 7. bekk þar sem nemendur eru farnir að þróa gagnrýna hugsun og geta unnið sjálfstæðar en þurfa samt stuðning og skipulag frá kennara. Áhersla er á ferlið — ekki bara niðurstöðuna.

• Skólasafnið — fræðibækur, uppsláttarrit, tímarit
• Gegnir/Leitir og netaðgangur
• Rannsóknarskema (verkefnablað)
• Ritvinnsluforrit (Google Docs, Word)

1. Kynning og val á viðfangsefni (10 mín): Kennari kynnir rannsóknarverkefnið og útskýrir skrefin. Nemendur velja viðfangsefni af lista eða leggja til eigið (kennari samþykkir). Dæmi um viðfangsefni: „Hvernig lifðu Íslendingar á 19. öld?”, „Hvers vegna er loftslagið að breytast?”, „Saga íslenskrar tónlistar”.

2. Rannsóknarspurning og skipulagning (10 mín): Nemendur setja fram rannsóknarspurningu og fylla út fyrsta hluta rannsóknarskemans: Hvað vil ég vita? Hvar get ég fundið upplýsingar? Hvaða lykilorð nota ég í leit?

3. Heimildaöflun á safninu (25 mín): Nemendur fara á safnið og leita að heimildum. Þeir nota Gegnir til að finna bækur og leita einnig á netinu. Markmiðið er a.m.k. 3 heimildir (þar af a.m.k. ein bók frá safninu). Nemendur skrá heimildir og lykilupplýsingar á rannsóknarskema. Kennari og bókavörður aðstoða.

4. Úrvinnsla og textaskrif (25 mín): Nemendur vinna úr gögnunum og skrifa rannsóknartexta (200-300 orð) þar sem þeir svara rannsóknarspurningu sinni. Textinn skal innihalda: inngangur (rannsóknarspurningin), meginmál (svör við spurningunni út frá heimildum) og lokaorð (samantekt). Heimildaskrá er skrifuð neðst.

5. Jafningjaendurgjöf (7 mín): Nemendur skipta drögunum sín á milli í pörum og gefa uppbyggilega endurgjöf samkvæmt einföldu matsblaði: Er spurningunni svarað? Eru heimildir tilgreindar? Er textinn skýr?

6. Samantekt (3 mín): Kennari dregur saman og nemendur fá heimaverkefni: ljúka við endanlega útgáfu rannsóknartextans.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið fræðitexta á íslensku og ensku (ef við á) og dregið út lykilupplýsingar. Þeir þurfa að geta skrifað samhangandi texta um 200-300 orð.
• Tækni: Nemendur þurfa færni í upplýsingaleit bæði á safninu og á netinu. Þeir þurfa einnig grunnfærni í ritvinnslu til að skrifa rannsóknartextann.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af heimildanotkun og samanburði heimilda (sjá 6. bekk). Gagnlegt er að þeir kunni á Gegnir (sjá kennslustund 1).

• Rannsóknarmiðað nám (e. inquiry-based learning) — Nemendur læra í gegnum rannsóknarferli þar sem þeir setja fram spurningu, safna gögnum, greina þau og draga ályktanir. Kennarinn leiðbeinir en nemendur taka ábyrgð á eigin rannsókn.
• Ferlisskrift (e. process writing) — Rannsóknartextinn er skrifaður í áföngum: drög, endurskoðun og lokagerð. Þetta kennir nemendum að skrifa er ferli sem krefst endurtekinna umhugsunar.

Nemendur nota lestur af safninu sem grunn að rökræðum og gagnrýnum umræðum um bókmenntir. Þeir þróa hæfni í að rökstyðja skoðanir sínar, hlusta á sjónarmið annarra og nota heimildir til að styðja mál sitt.

Kennslustundin tengir saman lestur og rökræður. Nemendur hafa lesið bók eða kafla og nota lestur sinn sem grunn að skipulagðri umræðu. Þeir æfa sig í að setja fram rökstuddar skoðanir um bókmenntir, hlusta á önnur sjónarmið og svara rökum með rökum. Áhersla er á gagnrýna hugsun, virðingu í umræðum og tengsl lestrar við raunveruleikann. Rökræðurnar fara fram í litlum hópum og í bekknum öllum.

• Valin bók af skólasafninu
• Umræðuspurningar (verkefnablað)
• Rökræðureglur (plakat)

1. Undirbúningur (10 mín): Kennari rifjar upp bókina/kaflann og kynnir umræðuspurningarnar. Rökræðureglur eru kynntar: hlusta þegar aðrir tala, rökstyðja skoðanir, virða önnur sjónarmið, vísa í bókina. Nemendur fá 5 mínútur til að skrifa stutta hugleiðingu um meginspurningu stundarinnar (t.d. „Tókst aðalpersónu bókarinnar að sigrast á áskorunum sínum? Af hverju/hvers vegna ekki?”).

2. Hópumræður (20 mín): Nemendur skiptast í hópa (4-5 í hverjum). Hver hópur fær 3-4 umræðuspurningar sem tengjast bókinni. Dæmi: „Hvernig breytist aðalpersónan í gegnum söguna?”, „Hvað hefðir þú gert í stað aðalpersónunnar?”, „Hvað er höfundurinn að reyna að segja okkur?”. Einn nemandi í hverjum hóp er umræðustjóri, annar skráir helstu atriði. Kennari gengur á milli og hlýðir á umræður.

3. Skipulagðar rökræður í bekknum (25 mín): Kennari stýrir rökræðum í bekknum út frá meginspurningunni. Hópar deila sjónarmiðum sínum. Kennari notar sókratískar spurningar til að dýpka umræðuna: „Af hverju heldur þú það?”, „Hvaða sönnunargögn eru í bókinni?”, „Er einhver sem sér þetta öðruvísi?”. Nemendur fá tækifæri til að svara hverjum öðrum og þróa rök sín.

4. Tenging við raunveruleikann (10 mín): Kennari leiðir umræðu um hvernig þemu bókarinnar tengjast raunverulegum málefnum. Nemendur tengja bókmenntir við eigin reynslu og samfélagið.

5. Skrifleg ígrundun (10 mín): Nemendur skrifa stutta ígrundun (5-8 setningar): Hvað lærði ég af umræðunum? Breyttust skoðanir mínar? Hvað vakti athygli mína í sjónarmiðum annarra?

6. Samantekt (5 mín): Kennari dregur saman helstu sjónarmið og þakkar nemendum fyrir góðar umræður. Nemendur fá hvatningu til að lesa fleiri bækur af safninu.

• Lestur: Nemendur þurfa að hafa lesið valda bók eða kafla fyrir kennslustundina. Þeir þurfa að geta greint meginþræði sögunnar og sett fram skoðanir á persónum og atburðum.
• Tækni: Engin sérstök tæknikunnátta er nauðsynleg. Nemendur þurfa þó færni í munnlegri tjáningu og hlustun.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnfærni í samræðum og röksemdafærslu. Gagnlegt er að þeir hafi reynslu af hópumræðum og kunni grundvallarreglur um virðingu í samskiptum.

• Sókratísk samræða (e. Socratic seminar) — Kennari stýrir umræðu með opnum spurningum sem hvetja nemendur til dýpri hugsunar. Í stað þess að gefa svör hvetur kennarinn nemendur til að hugsa sjálfir og rökstyðja.
• Hugsa-para-deila (e. Think-Pair-Share) — Nemendur hugsa fyrst sjálfir um spurningu, ræða síðan í pörum og deila loks með hópnum. Þetta tryggir að allir fái tækifæri til að ígrunda og tjá sig.

Nemendur læra skipulagðar rannsóknaraðferðir þar sem skólasafnið er notað sem meginheimild. Þeir þróa hæfni í að skilgreina rannsóknarefni, velja viðeigandi aðferðir og nota safnið á markvissan hátt til þekkingaröflunar.

Kennslustundin kynnir nemendur fyrir formlegum rannsóknaraðferðum þar sem skólasafnið er notað sem meginheimild. Nemendur læra að greina mun á mismunandi rannsóknarnálgunum (t.d. bókmenntayfirsýn, samanburðarrannsókn, tilviksrannsókn) og hvernig safnið getur stutt hverja um sig. Þeir vinna stutta æfingu þar sem þeir velja rannsóknarnálgun, finna heimildir og útskýra hvers vegna þeir völdu þessa nálgun. Áhersla er á að nemendur skilji rannsókn sem ferli með skýrum skrefum og aðferðum.

• Skólasafnið — fræðibækur, uppsláttarrit, tímarit, ljósrit
• Gegnir og stafrænar gagnaveitur
• Rannsóknaráætlunarblað
• Ritvinnsluforrit

1. Kynning á rannsóknaraðferðum (15 mín): Kennari kynnir þrjár megintegundir rannsóknarnálgana sem henta safnanotkun: (a) Bókmenntayfirsýn — safna og greina heimildir um tiltekið efni, (b) Samanburðarrannsókn — bera saman tvo hluti (t.d. tvö tímabil, tvö lönd), (c) Tilviksrannsókn — rannsaka eitt dæmi ítarlega. Kennari sýnir dæmi um hvert og leggur áherslu á að hvert kerfi hefur sín skref.

2. Stöðvakennsla á safninu (25 mín): Nemendur fara á safnið þar sem þrjár stöðvar hafa verið settar upp: Stöð 1 — Fræðibækur: Nemendur skoða hvernig fræðibækur eru skipulagðar og hvernig nota má efnisyfirlit og efnisorðaskrá til rannsóknar. Stöð 2 — Tímarit og ljósrit: Nemendur skoða eldri tímarit og ljósrit sem geta verið heimildir í rannsókn. Stöð 3 — Stafræn leit: Nemendur nota Gegnir og aðrar gagnaveitur til að finna heimildir sem ekki eru á eigin safni. Nemendur eyða um 8 mínútum á hverri stöð.

3. Val á rannsóknarnálgun (10 mín): Nemendur velja viðfangsefni og rannsóknarnálgun. Þeir fylla út rannsóknaráætlunarblað: Hvað ætla ég að rannsaka? Hvaða aðferð nota ég? Hvers vegna? Hvar finn ég heimildir?

4. Heimildaöflun (20 mín): Nemendur hefja heimildaöflun á safninu samkvæmt áætlun sinni. Þeir finna a.m.k. 3 heimildir og skrá þær á áætlunarblaðið. Kennari og bókavörður aðstoða og veita leiðsögn um heimildaval.

5. Samantekt og endurgjöf (10 mín): Nokkrir nemendur deila rannsóknaráætlunum sínum og kennari veitir endurgjöf. Bekkurinn ræðir hvaða áskoranir komu upp og hvernig þær voru leystar. Kennari dregur saman helstu lærdóma um skipulega rannsókn.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið fræðilegan texta og dregið út meginatriði. Þeir þurfa að geta lesið flókna efnisyfirlit og efnisorðaskrár í fræðibókum.
• Tækni: Nemendur þurfa færni í leit á Gegni og á netinu. Þeir þurfa einnig grunnfærni í ritvinnslu og heimildaskráningu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af heimildaöflun og samanburði heimilda (sjá 6.-7. bekk). Þeir þurfa að skilja muninn á skáldverkum og fræðiritum.

• Bein kennsla á rannsóknaraðferðum — Kennari kynnir mismunandi rannsóknarnálganir á skýran hátt með dæmum sem tengjast raunverulegum viðfangsefnum. Nemendur fá yfirsýn yfir möguleikar áður en þeir velja sína leið.
• Stöðvakennsla (e. station learning) — Nemendur fara á milli stöðva á safninu þar sem þeir kynnast mismunandi heimildum og aðferðum. Þetta gefur fjölbreytta reynslu og leyfir nemendum að vinna á eigin hraða.

Nemendur læra að greina og meta mismunandi tegundir heimilda sem eru tiltækar á skólasafninu og á netinu. Þeir þróa gagnrýna hugsun um heimildir og skilja hvernig tegund heimildar hefur áhrif á áreiðanleika og notagildi hennar.

Í þessari kennslustund fá nemendur dýpri skilning á mismunandi tegundum heimilda: frumheimildir og eftirheimildir, fræðibækur og almennir textar, ritrýnt efni og óritrýnt, prentaðar heimildir og stafrænar. Nemendur skoða dæmi af mismunandi heimildum á safninu og meta þær út frá viðmiðum um áreiðanleika, hlutdrægni og notagildi. Þeir vinna verkefni þar sem þeir flokka heimildir og rökstyðja flokkun sína. Stundin undirbýr nemendur fyrir sjálfstæða heimildavinnu í eldri árgöngum.

• Fjölbreyttar heimildir af safninu — fræðibækur, skáldverk, uppsláttarrit, tímarit, dagblöð
• Vefsíður af mismunandi gerðum (fræðilegar, fréttir, blogg, Wikipedía)
• Heimildaflokkunarverkefni (verkefnablað)
• Matskvarði fyrir heimildir (CRAAP-próf á íslensku)

1. Kynning á heimildategundum (15 mín): Kennari kynnir meginflokkana: (a) Frumheimildir — upprunalegt efni (dagbækur, bréf, ljósmyndir, frumtextar), (b) Eftirheimildir — efni sem byggir á frumheimildum (fræðibækur, greinar), (c) Þriðjuheimildir — samantektir (alfræðirit, kennslubækur). Kennari sýnir dæmi af hverju á safninu og á netinu. Einnig er greint á milli ritrýndra og óritrýndra heimilda.

2. CRAAP-prófið kynnt (10 mín): Kennari kynnir einfalda útgáfu af CRAAP-prófinu (Gjaldgengi, Áreiðanleiki, Uppspretta, Tilgangur) sem viðmið til heimildamats. Hvert viðmið er útskýrt með dæmum.

3. Flokkunarverkefni í hópum (20 mín): Nemendur skiptast í hópa (3-4). Hver hópur fær safn af 8-10 heimildum (bæði prentaðar og stafrænar): fræðibók, skáldsaga, alfræðigrein, bloggfærsla, frétt, Wikipedíugrein, gamalt tímarit, bréf. Hópurinn flokkar heimildir í flokka (frumheimild/eftirheimild, fræðileg/almenn, ritrýnd/óritrýnd) og metur hverja heimild með CRAAP-prófinu. Niðurstöður eru skráðar á verkefnablað.

4. Umræða og samanburður (15 mín): Hópar kynna flokkanir sínar og bera saman. Kennari leiðir umræðu: Voru hópar sammála? Hvar voru mismunandi skoðanir? Hvers vegna? Er heimild gagnleg í einu samhengi en ekki öðru?

5. Beiting á rannsóknarverkefni (15 mín): Nemendur velja rannsóknarefni (eða nota efni úr kennslustund 1) og finna 3-4 heimildir af mismunandi gerðum á safninu og á netinu. Þeir meta hverja heimild með CRAAP-prófinu og rökstyðja hvers vegna þeir myndu eða myndu ekki nota hana.

6. Samantekt (5 mín): Kennari dregur saman helstu lærdóma. Nemendur fá hvatningu til að nota CRAAP-prófið alltaf þegar þeir meta heimildir.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið og borið saman texta af mismunandi gerðum og stíl. Þeir þurfa að geta greint tón og tilgang texta.
• Tækni: Nemendur þurfa grunnfærni í heimildamati og upplýsingaleit bæði á safni og á netinu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af samanburði heimilda (sjá 6. bekk) og grunnþekkingu á rannsóknaraðferðum (sjá kennslustund 1 í 8. bekk).

• Flokkun og greining (e. sorting and analysis) — Nemendur fá fjölbreyttar heimildir og þurfa að flokka þær í flokka. Þetta virkjar gagnrýna hugsun og dýpkar skilning á eðli heimilda.
• Gagnvirk umræða (e. interactive discussion) — Nemendur ræða heimildir í litlum hópum og deila skoðunum á áreiðanleika og gæðum. Umræðan eykur dýpt skilnings og gerir nemendum kleift að læra af ólíkum sjónarmiðum.

Nemendur læra reglur og aðferðir við heimildaskráningu bæði fyrir bókaheimildir og vefheimildir. Þeir þróa hæfni í réttri tilvísun og skilning á hvers vegna heimildaskráning er mikilvæg í fræðilegri vinnu.

Kennslustundin fjallar um hið mikilvæga ferli að skrá heimildir á réttan hátt. Nemendur læra reglur um heimildaskráningu — hvernig á að tilgreina höfund, titil, útgáfuár, útgefanda og blaðsíðutal fyrir bækur, og hvernig á að skrá vefheimildir með vefslóð og aðgangsdagsetningu. Þeir æfa sig í að skrá heimildir af safninu og af netinu og búa til heimildaskrá. Nemendur læra einnig um tilvitnun í texta og hvers vegna það er mikilvægt að gefa heimildum sínum heiður og forðast ritstuld.

• Bækur og tímarit af skólasafninu
• Vefsíður af mismunandi gerðum
• Heimildaskráningarreglur (verkefnablað/plakat)
• Ritvinnsluforrit

1. Kynning: Hvers vegna heimildaskráning? (10 mín): Kennari hefur umræðu: Hvað gerist ef við notum upplýsingar annarra án þess að gefa heiður? Hvað er ritstuld? Nemendur ræða og kennari útskýrir hvers vegna heimildaskráning er mikilvæg: heiðarleiki, rekjanleiki, trúverðugleiki. Stutt myndband eða dæmi um ritstuld er sýnt.

2. Reglur um bókaheimildir (10 mín): Kennari kynnir form heimildaskráningar fyrir bækur: Eftirnafn höfundar, Fornafn. (Útgáfuár). Titill bókar. Útgáfustaður: Útgefandi. Dæmi: Gunnarsson, Pétur. (2018). Saga Íslands. Reykjavík: Mál og menning. Nemendur æfa sig strax: þeir fá bók af safninu og skrá hana rétt.

3. Reglur um vefheimildir (10 mín): Kennari kynnir form heimildaskráningar fyrir vefsíður: Höfundur (ef vitað). (Dagsetning). Titill greinar. Nafn vefsíðu. Sótt af: vefslóð. Sótt þann: dagsetning. Nemendur æfa sig: þeir finna vefsíðu og skrá hana rétt.

4. Villuleitarverkefni (10 mín): Nemendur fá verkefnablað með 6-8 heimildaskráningum sem innihalda villur (röng röðun, vantar upplýsingar, rangt snið). Þeir finna villurnar og laga. Nemendur vinna í pörum.

5. Heimildaskrá úr eigin rannsókn (25 mín): Nemendur fara á safnið og finna 4-5 heimildir (bæði bækur og vefsíður) um viðfangsefni að eigin vali. Þeir skrá hverja heimild í ritvinnsluforrit samkvæmt réttum reglum og raða í stafrófsröð eftir eftirnafni höfundar. Kennari gengur á milli og leiðréttir.

6. Samantekt og samfélagsleg ábyrgð (5 mín): Kennari tengir heimildaskráningu við stærra samhengi — heiðarleika í námi og starfi, virðingu fyrir hugverkum annarra og samfélagslega ábyrgð. Nemendur fá hvatningu til að nota þessi vinnubrögð áfram.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið og skilið reglur um heimildaskráningu. Þeir þurfa að geta fundið nauðsynlegar upplýsingar (höfundur, titill o.s.frv.) í bókum og á vefsíðum.
• Tækni: Nemendur þurfa grunnfærni í ritvinnslu til að skrifa heimildaskrá. Þeir þurfa einnig að geta fundið höfundaupplýsingar á vefsíðum.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af heimildanotkun og heimildamati (sjá kennslustund 2 í 8. bekk). Þeir þurfa að skilja hvað heimild er og hvers vegna hún skiptir máli.

• Bein kennsla með dæmum — Kennari sýnir skýr dæmi um heimildaskráningu og nemendur æfa sig strax eftir hvert dæmi. Þetta tryggir skilning á forminu áður en nemendur reyna sjálfir.
• Villuleit (e. error detection) — Nemendur fá dæmi um rangar heimildaskráningar og þurfa að finna villurnar og laga þær. Þetta eflir nákvæmni og dýpt skilnings.

Nemendur vinna sjálfstætt rannsóknarverkefni þar sem skólasafnið er grunnur að heimildaöflun. Þeir þróa hæfni í að skipuleggja og framkvæma rannsókn frá upphafi til enda með takmörkuðum stuðningi frá kennara.

Þessi kennslustund er ætluð nemendum í 9. bekk sem eru nálægt framhaldsskólastigi og þurfa að þróa sjálfstæði í rannsóknarvinnu. Nemendur velja eigið rannsóknarefni, setja fram gagnrýna rannsóknarspurningu, skipuleggja heimildaöflun og hefja rannsóknina. Áhersla er á sjálfstæði — kennari veitir leiðsögn en nemendur taka ákvörðunir um aðferðir og heimildir. Skólasafnið er notað sem meginheimild ásamt stafrænum heimildum. Nemendur halda utan um ferli sitt í rannsóknardagbók.

• Skólasafnið — allt efni
• Gegnir, Timarit.is og aðrar stafrænar gagnaveitur
• Rannsóknardagbók
• Ritvinnsluforrit (Google Docs, Word)

1. Kynning og upprifjun (10 mín): Kennari opnar stundina með stuttri umræðu um sjálfstæða rannsóknarvinnu. Farið er yfir ferli rannsóknar: spurning → skipulag → heimildaöflun → úrvinnsla → niðurstöður. Kennari leggur áherslu á sjálfstæði — nemendur eiga að taka ákvarðanir sjálfir og leita til kennara eingöngu þegar þeir festast.

2. Val á rannsóknarefni og spurning (10 mín): Nemendur velja rannsóknarefni og setja fram rannsóknarspurningu. Kennari samþykkir spurninguna og veitir stutt ráð. Dæmi um rannsóknarspurningar: „Hvernig hefur íslensk bókmenntahefð breyst á síðustu 100 árum?”, „Hvaða áhrif hefur náttúruvá haft á samfélag á Íslandi?”, „Hvernig hefur hlutverki kvenna í íslensku samfélagi breyst?”

3. Skipulagning í rannsóknardagbók (10 mín): Nemendur opna rannsóknardagbók sína og skrifa: (a) Rannsóknarspurningu, (b) Af hverju þetta efni er áhugavert, (c) Hvar þeir ætla að leita (safn, Gegnir, netið), (d) Hvaða lykilorð þeir nota, (e) Tímaáætlun.

4. Sjálfstæð heimildaöflun á safninu (30 mín): Nemendur fara á safnið og hefja heimildaöflun. Þeir nota Gegnir, skoða safnið, leita á netinu — allt samkvæmt áætlun sinni. Markmiðið er a.m.k. 4-5 heimildir af mismunandi gerðum. Nemendur skrá heimildir í rannsóknardagbók og taka glósur. Kennari gengur á milli og á stutt leiðsagnarsamtal við hvern nemanda (2-3 mín): Hvernig gengur? Hvað hefur þú fundið? Hvar festist þú?

5. Ígrundun í rannsóknardagbók (10 mín): Nemendur skrifa ígrundun í dagbókina: Hvað fann ég? Hvað vantar? Hvernig gekk leitin? Hvað geri ég næst?

6. Samantekt og næstu skref (10 mín): Kennari dregur saman og nokkrir nemendur deila af fúsum vilja reynslu sinni. Kennari útskýrir næstu skref: Nemendur ljúka heimildaöflun heima eða í næstu tímum og skrifa rannsóknartexta.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið fræðitexta á íslensku og jafnvel ensku og dregið út flókin meginatriði. Þeir þurfa að geta lesið gagnrýnið og borið saman heimildir.
• Tækni: Nemendur þurfa góða færni í upplýsingaleit á safninu og á netinu, heimildaskráningu og ritvinnslu. Þeir þurfa einnig að kunna á Gegnir og stafrænar gagnaveitur.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af rannsóknarverkefnum (sjá 7.-8. bekk) og heimildamati. Þeir þurfa grunnþekkingu á rannsóknarnálgunum og heimildaskráningu.

• Sjálfstætt nám með leiðsögn (e. guided independent learning) — Nemendur vinna sjálfstætt að rannsókn sinni en kennari veitir markvissa leiðsögn á lykilstundum. Stuðningurinn er minnkaður miðað við yngri árganga til að efla sjálfstæði.
• Leiðsagnarsamtal (e. mentoring conference) — Kennari á stuttar einstaklingsviðtöl við nemendur þar sem hann fer yfir framvindu, veitir endurgjöf og hvetur til ígrundunar. Þetta er persónulegra og dýpra en almenn endurgjöf.

Nemendur dýpka færni sína í að bera saman heimildir og meta áreiðanleika þeirra á gagnrýninn hátt. Þeir læra að greina hlutdrægni, sjónarhorn og ólík sjónarmið í heimildum sem fjalla um sama viðfangsefni.

Kennslustundin eflir gagnrýna hugsun nemenda þegar kemur að heimildamati. Nemendur fá heimildir um sama viðfangsefni frá mismunandi sjónarhóli — bækur af safninu, fréttir, fræðigreinar og vefsíður — og bera þær saman. Þeir greina hvernig sama viðfangsefni er meðhöndlað á ólíkan hátt eftir heimildum, hvaða upplýsingar eru lagðar áhersla á, hvað er sleppt og hvort merki um hlutdrægni eru til staðar. Nemendur skrifa greiningu þar sem þeir meta heimildir og draga ályktanir um áreiðanleika.

• Heimildasett — 3-4 heimildir um sama viðfangsefni af safninu og netinu
• Samanburðarrammi (verkefnablað)
• Ritvinnsluforrit
• Skólasafnið

1. Kynning á gagnrýnum samanburði (10 mín): Kennari rifjar upp heimildamat og kynnir næsta skref: gagnrýninn samanburð heimilda. Hann útskýrir hugtökin hlutdrægni, sjónarhorn og framing — hvernig val á orðum, áherslum og myndum breytir boðskapnum. Kennari sýnir stutt dæmi: tvær fréttir um sama atburð sem framsetja hann á ólíkan hátt.

2. Hópaverkefni: Lestur og greining (25 mín): Nemendur skiptast í hópa (3-4). Hver hópur fær heimildasett — 3-4 heimildir um sama viðfangsefni (t.d. loftslagsbreytingar, stafræn tækni og börn, íslensk menning). Heimildir eru af mismunandi gerðum: fræðibók af safninu, frétt, vefsíða, skoðanagrein. Nemendur lesa heimildir sína og fylla út samanburðarramma: (a) Meginboðskapur hverrar heimildar, (b) Sjónarhorn/tón, (c) Hvað er lagt áhersla á, (d) Hvað er sleppt, (e) Merki um hlutdrægni, (f) Áreiðanleiki (CRAAP).

3. Hópumræða og kynning (15 mín): Hópar ræða niðurstöður sínar og undirbúa stutta kynningu. Hver hópur kynnir samanburð sinn fyrir bekknum (3-4 mín). Aðrir nemendur spyrja spurninga. Kennari bætir við innsýn og leiðbeinir umræðunni.

4. Ritun gagnrýninnar greiningar (25 mín): Nemendur skrifa sjálfstætt stutta gagnrýna greiningu (200-300 orð) þar sem þeir: (a) Kynna viðfangsefnið og heimildir sem bornar voru saman, (b) Greina helsta mun á heimildum, (c) Meta áreiðanleika og greina hlutdrægni, (d) Draga ályktanir — hvaða heimild er áreiðanlegust og hvers vegna. Heimildaskrá er bætt við.

5. Samantekt (5 mín): Kennari dregur saman helstu lærdóma um gagnrýninn samanburð. Leggur áherslu á mikilvægi þess að lesa heimildir gagnrýnið í öllu námi og daglegu lífi.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið flóka texta á gagnrýninn hátt og greint tón, tilgang og sjónarhorn. Þeir þurfa að geta lesið á milli línanna og greint hvað er sagt og hvað er sleppt.
• Tækni: Nemendur þurfa góða færni í textavinnslu og ritun greiningarritgerða. Þeir þurfa einnig færni í upplýsingaleit og heimildaskráningu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af heimildamati (sjá 8. bekk) og kunna CRAAP-prófið. Þeir þurfa gagnrýna hugsun og getu til að sjá hluti frá mörgum sjónarhornum.

• Gagnrýnin textalestur (e. critical reading) — Nemendur lesa heimildir á gagnrýninn hátt og greina ekki aðeins hvað er sagt heldur einnig hvernig það er sagt, af hverjum og hvers vegna. Þeir ígrunda sjónarhorn og hlutdrægni.
• Greiningarritun (e. analytical writing) — Nemendur skrifa stutta greiningarritgerð þar sem þeir bera saman og meta heimildir. Þetta ferli — frá lestri til greiningar til ritunar — dýpkar skilning og þjálfar háþróaða hugsun.

Nemendur miðla niðurstöðum rannsóknarvinnu sinnar á faglegan og skipulegan hátt. Þeir þróa hæfni í munnlegri og sjónrænni kynningu á rannsóknarniðurstöðum og læra að svara spurningum og taka við gagnrýni.

Kennslustundin er lokaverkefni rannsóknarferils þar sem nemendur kynna niðurstöður sínar fyrir bekknum. Nemendur undirbúa kynningar sem byggja á heimildavinnu þeirra á skólasafninu og á netinu. Kynningarnar eru faglegar og skipulagðar, með sjónrænum stuðningi (glærur eða veggspjald) og heimildaskrá. Eftir hverja kynningu eru spurningar og gagnrýnin umræða. Stundin eflir miðlunarhæfni, sjálfstraust og getu til að rökstyðja niðurstöður sínar.

• Kynningarforrit (Google Slides, PowerPoint, Canva)
• Skjávarpi / stórt skjá
• Matsblað fyrir kynningar
• Rannsóknartexti og heimildaskrá nemenda

1. Undirbúningur (15 mín): Nemendur fá tíma til að ljúka við glærur sínar og æfa kynninguna. Kennari rifjar upp viðmið um góða kynningu: skýr uppbygging (inngangs-meginmál-lokaorð), sjónræn gæði (lítill texti á glærum, myndir og línurit), heimildaskrá á lokaglæru, tímamörk (5-7 mín). Matsblað er kynnt svo nemendur viti hvers er vænst.

2. Kynningar (50 mín): Nemendur flytja kynningar sínar. Ef bekkurinn er stór (20+) geta nemendur skipt sér í tvo hópa sem kynna samhliða í tveimur stofum. Hvert kynningarferli: (a) Nemandi flytur kynningu sína (5-7 mín), (b) Spurningatími — áhorfendur spyrja 2-3 spurninga og kynnandinn svarar (2-3 mín), (c) Áhorfendur fylla út matsblað (1 mín). Kennari stýrir tímanum og tryggir jöfn tækifæri.

3. Heildarumræða (10 mín): Eftir allar kynningar leiðir kennari umræðu: Hvað var sameiginlegt? Hvaða rannsóknir voru áhugaverðastar? Hvað lærðum við um safnanotkun? Nemendur deila af fúsum vilja innsýn sinni.

4. Sjálfsmat og ígrundun (5 mín): Nemendur fylla út sjálfsmat þar sem þeir meta: (a) Gæði rannsóknar sinnar, (b) Hvernig þeim gekk að kynna, (c) Hvað þeir myndu gera betur næst. Þeir fá einnig matsblaðið frá jafningjum til að skoða.

5. Samantekt og viðurkenning (5 mín): Kennari þakkar nemendum og dregur saman helstu lærdóma um rannsóknarferlið í heild: frá rannsóknarspurningu til kynningar. Bestu kynningarnar fá sérstaka viðurkenningu.

• Lestur: Nemendur þurfa að hafa lokið rannsóknarvinnu sinni og skrifað rannsóknartexta. Þeir þurfa að hafa dýpan skilning á efni sínu til að geta svarað spurningum.
• Tækni: Nemendur þurfa færni í gerð kynningarefnis (glærur, veggspjöld) og munnlegri kynningu. Þeir þurfa að geta notað kynningarforrit (Google Slides, PowerPoint, Canva).
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að hafa lokið rannsóknarverkefninu (sjá kennslustundir 1 og 2 í 9. bekk). Þeir þurfa reynslu af kynningum (sjá 6. bekk).

• Kynningaræfing með endurgjöf (e. presentation with feedback) — Nemendur flytja kynningar og fá strax endurgjöf frá bæði jafningjum og kennara. Endurgjöfin er skipulögð og uppbyggileg og snýr bæði að efni og framsetningu.
• Spurningastund og rökræður — Eftir hverja kynningu er stutt spurningastund þar sem áhorfendur spyrja spurninga um efnið, aðferðir og niðurstöður. Þetta æfir bæði kynnanda (svara á faglegum grundvelli) og áhorfendur (spyrja gagnrýnna spurninga).

Nemendur þróa háþróaða hæfni í gagnrýninni upplýsingaöflun þar sem þeir nota bæði skólasafnið og fjölbreyttar stafrænar heimildir. Þeir læra að greina á milli áreiðanlegra og óáreiðanlegra heimilda, meta gæði upplýsinga og sameina upplýsingar úr mörgum áttum í heildstæða sýn.

Kennslustundin er hönnuð fyrir nemendur í 10. bekk sem eru á leið í framhaldsskóla og þurfa háþróaða upplýsingalæsi. Nemendur fá flókið samfélagslegt viðfangsefni (t.d. gervigreind og samfélag, loftslagsbreytingar, ungmenni og geðheilsa) og safna upplýsingum úr fjölbreyttum heimildum: fræðibókum af safninu, vísindagreinum, fréttum, opinberum skýrslum og samfélagsmiðlum. Þeir meta hverja heimild gagnrýnið, greina hvort upplýsingarnar eru samhljóða eða misvísandi og setja saman heildstæða greiningu. Áhersla er á dýpt, gagnrýni og sjálfstæði.

• Skólasafnið — allt efni ásamt milliláni
• Gegnir, Timarit.is, fræðilegar gagnaveitur
• Heimildagreiningartafla (ítarleg)
• Ritvinnsluforrit

1. Kynning á viðfangsefninu (10 mín): Kennari kynnir samfélagslegt viðfangsefni sem bekkurinn mun vinna með (t.d. „Gervigreind og áhrif hennar á samfélag og menntun” eða „Loftslagsbreytingar — hvað segja vísindin og hvað segja fjölmiðlar?”). Kennari leggur áherslu á að nemendur þurfa að safna upplýsingum úr a.m.k. 5 heimildum af mismunandi gerðum og meta þær á gagnrýninn hátt.

2. Heimildagreining sýnd (10 mín): Kennari sýnir ítarlega greiningu á einni heimild sem dæmi. Hann fer yfir: (a) Tegund heimildar, (b) Höfundur og bakgrunnur hans, (c) Tilgangur, (d) Sjónarhorn og möguleg hlutdrægni, (e) Gæði raka og sönnunargagna, (f) Samanburður við aðrar heimildir. Nemendur sjá hvernig greiningartaflan er fyllt út.

3. Heimildaöflun á safninu og netinu (25 mín): Nemendur hefja sjálfstæða heimildaöflun. Þeir nota safnið, Gegnir, Timarit.is og netið til að finna a.m.k. 5 heimildir af mismunandi gerðum: (a) Fræðibók af safninu, (b) Frétt eða fréttaskýring, (c) Opinber skýrsla eða tölfræði, (d) Skoðanagrein eða ritstjórnargrein, (e) Vísindagrein eða fræðileg grein. Nemendur fylla út heimildagreiningartöflu fyrir hverja heimild. Kennari gengur á milli og á stutt leiðsagnarsamtal.

4. Samþætting og greiningarritun (25 mín): Nemendur skrifa greiningarritgerð (300-400 orð) þar sem þeir: (a) Kynna viðfangsefnið, (b) Draga saman helstu upplýsingar úr heimildum, (c) Benda á samhljóm og mótsagnir milli heimilda, (d) Meta áreiðanleika heimilda og greina hlutdrægni, (e) Draga eigin ályktanir á grundvelli greiningarinnar. Heimildaskrá er bætt við í réttu formi.

5. Jafningjaendurgjöf (5 mín): Nemendur skipta drögunum á milli í pörum og gefa stutt skriflega endurgjöf á gæði greiningar og heimildanotkunar.

6. Samantekt (5 mín): Kennari dregur saman og tengir við stærra samhengi: Þessi færni er grundvöllur farsæls náms í framhaldsskóla og háskóla. Nemendur ljúka við greiningarritgerðina sem heimaverkefni.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið flókna fræðitexta á íslensku og ensku og greint tón, tilgang og sjónarhorn. Þeir þurfa háþróaðan lesskilning og getu til gagnrýninnar lestrar.
• Tækni: Nemendur þurfa góða færni í upplýsingaleit á safninu og á netinu, heimildaskráningu, heimildamati (CRAAP-próf) og ritvinnslu. Þeir þurfa einnig að kunna á gagnaveitur eins og Gegnir og Timarit.is.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa alla þá reynslu sem þeir hafa öðlast í 5.-9. bekk af safnanotkun, heimildavinnu og rannsókn. Þeir þurfa gagnrýna hugsun og sjálfstæði í vinnu.

• Gagnrýnin heimildanám (e. critical source literacy) — Nemendur þjálfast í háþróuðu heimildamati þar sem þeir greina ekki aðeins áreiðanleika heldur einnig orðræðu, valdatengsla og samfélagslegt samhengi heimilda. Þetta er dýpsta stig heimildamats.
• Samþætting upplýsinga (e. information synthesis) — Nemendur læra að sameina upplýsingar úr mörgum heimildum í heildstæða sýn — ekki aðeins lista hverja heimild heldur greina tengsl, mótsagnir og samhljóm.

Nemendur vinna heildstætt rannsóknarverkefni frá upphafi til enda þar sem skólasafnið er lykilheimild. Þeir þróa hæfni í öllum skrefum rannsóknarferlisins: hugmynd, rannsóknarspurning, heimildaöflun, úrvinnsla, greining, ritun og miðlun.

Þetta er stórt og heildstætt rannsóknarverkefni sem nær yfir allt rannsóknarferlið. Nemendur í 10. bekk eru á lokasprettinum í grunnskóla og þetta verkefni undirbýr þá fyrir sjálfstæða rannsókn á framhaldsskólastigi. Verkefnið hefst með hugmyndavinnu og rannsóknarspurningu, heldur áfram í heimildaöflun á skólasafninu og á netinu, úrvinnslu og greiningu heimilda, ritun rannsóknarritgerðar og lýkur með faglegri kynningu. Í þessari kennslustund er áherslan á skipulagningu og heimildaöflun — önnur skref geta fylgt í framhaldstímum.

• Skólasafnið — allt efni
• Gegnir, Timarit.is, Google Scholar og aðrar gagnaveitur
• Rannsóknaráætlun (ítarlegt skipulagsblað)
• Ritvinnsluforrit
• Heimildastjórnunarforrit (valfrjálst, t.d. Zotero)

1. Kynning og hugmyndavinna (10 mín): Kennari kynnir verkefnið sem lokarannsóknarverkefni grunnskólans. Hann útskýrir kröfurnar: sjálfstætt rannsóknarefni, rannsóknarspurning, a.m.k. 5-6 heimildir (þar af a.m.k. 2 af safninu), rannsóknarritgerð (500-800 orð) og kynning. Nemendur fá 5 mínútur til hugmyndavinnunar — þeir skrifa niður 3 mögulegar hugmyndir um rannsóknarefni. Dæmi: „Áhrif samfélagsmiðla á lýðræðislega umræðu”, „Saga menntakerfisins á Íslandi”, „Sjálfbær þróun og Ísland”.

2. Rannsóknarspurning og áætlun (15 mín): Nemendur velja rannsóknarefni og þróa rannsóknarspurningu í samráði við kennara. Góð rannsóknarspurning er opin (ekki já/nei), afmörkuð (ekki of víð) og rannsóknanleg (hægt að finna svör). Nemendur fylla út ítarlega rannsóknaráætlun: (a) Rannsóknarspurning, (b) Undirspurningar, (c) Hugsanlegar heimildir og hvar þær eru, (d) Aðferðir, (e) Tímaáætlun, (f) Væntanleg skipan ritgerðar.

3. Heimildaöflun á safninu (30 mín): Nemendur fara á safnið og hefja heimildaöflun. Þeir nota Gegnir, skoða hillur, leita í Timarit.is og á netinu. Markmiðið er a.m.k. 5-6 heimildir. Nemendur skrá heimildir í heimildaskrá og taka ítarlegar glósur. Kennari á stuttar leiðsagnarsamtöl við hvern nemanda (2-3 mín) þar sem hann metur framvindu, hvetur til dýpri leitar og bendir á möguleikar.

4. Uppbygging ritgerðar og fyrstu drög (15 mín): Nemendur skipuleggja uppbyggingu rannsóknarritgerðar sinnar: inngangur (rannsóknarspurning og bakgrunnur), meginmál (svör við rannsóknarspurningu á grundvelli heimilda, greining og umfjöllun) og lokaorð (ályktanir og samantekt). Þeir byrja að skrifa inngang ritgerðarinnar.

5. Samantekt og næstu skref (10 mín): Kennari dregur saman og útskýrir næstu skref. Nemendur ljúka heimildaöflun og skrifa ritgerð á næstu dögum/vikum. Kennari útskýrir matskvarðann og hvenær verkefnið á að vera tilbúið.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið flókna fræðitexta á íslensku og ensku, dregið út meginatriði og greint á milli staðreynda og skoðana.
• Tækni: Nemendur þurfa háþróaða færni í upplýsingaleit, heimildaskráningu, heimildamati og ritvinnslu. Þeir þurfa einnig að kunna á kynningarforrit og Gegnir.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa alla þá rannsóknarfærni sem þeir hafa þróað í gegnum grunnskólann. Þeir þurfa að vera vanir sjálfstæðri vinnu og geta skipulagt tíma sinn.

• Verkefnamiðað nám á háu stigi (e. advanced project-based learning) — Nemendur vinna sjálfstætt heildstætt verkefni sem endurspeglar raunverulega rannsóknarvinnu. Kennarinn er leiðbeinandi og veitir stuðning á lykilstundum en nemendur taka allar lykilákvarðanir.
• Leiðsagnarsamtöl (e. mentoring conferences) — Kennari á einstaklingssamtöl við nemendur þar sem hann fer yfir framvindu, veitir sértæka endurgjöf og hvetur til dýpri hugsunar. Samtölin eru stutt en markviss.

Nemendur nota heimildir af skólasafninu og stafrænar heimildir til að undirbúa og leiða stýrðar umræður um fjölbreytt samfélagsleg málefni. Þeir þróa hæfni í gagnamiðaðri rökræðu, gagnrýninni hugsun og lýðræðislegum samskiptum.

Þessi kennslustund er lokastund í nýtingu skólasafns og sameinar allar þær hæfnir sem nemendur hafa þróað: heimildaöflun, heimildamat, gagnrýna hugsun, munnlega tjáningu og röksemdafærslu. Nemendur velja samfélagslegt málefni, safna heimildum úr bókum og af netinu og undirbúa stýrða umræðu þar sem þeir setja fram rökstuddar skoðanir og hlusta á önnur sjónarmið. Einn nemandi eða par leiðir hverja umræðu og aðrir taka þátt. Áhersla er á gagnamiðaða rökræðu þar sem heimildir styðja rök frekar en yfirborðskennd skoðanaskipti.

• Heimildir af skólasafninu og netinu
• Umræðurammi (verkefnablað)
• Matsblað fyrir umræður
• Skólasafnið

1. Kynning og skipulagning (10 mín): Kennari kynnir lokaverkefnið — nemendastýrðar umræður um samfélagsleg málefni. Nemendur velja málefni í pörum eða litlum hópum (2-3). Dæmi um málefni: „Ætti gervigreind að vera notuð í skólastarfi?”, „Hvað getum við gert til að draga úr loftslagsbreytingum á Íslandi?”, „Eru samfélagsmiðlar skaðlegir fyrir ungmenni?”, „Hvernig bætum við geðheilsu ungmenna?”. Hvert par/hópur fær umræðuramma sem þeir fylla út: meginspurning, undirspurningar, mismunandi sjónarhorn, heimildir.

2. Heimildaöflun á safninu (20 mín): Nemendur fara á safnið og safna heimildum um sitt málefni. Þeir leita í bókum, Gegni, Timarit.is og á netinu. Markmiðið er a.m.k. 3-4 heimildir sem fjalla um málefnið frá mismunandi sjónarhornum. Nemendur skrá lykilrök og staðreyndir úr hverri heimild á umræðuramma sinn. Kennari aðstoðar og hvetur til fjölbreytni í heimildum.

3. Undirbúningur umræðu (10 mín): Pör/hópar undirbúa umræðuna: Þeir skipuleggja opnunarspurningu, 3-4 umræðuspurningar, og hvernig þeir ætla að stýra umræðunni. Þeir æfa sig í að leiða umræðu: hvernig hvetja alla til þátttöku, hvernig bregðast við deilum, hvernig draga saman.

4. Stýrðar umræður (30 mín): Umræður fara fram. Ef bekkurinn er stór geta tvær umræður farið fram samhliða í mismunandi rýmum. Hvert umræðuferli: (a) Umræðustjórar kynna málefnið og meginspurninguna (2 mín), (b) Þátttakendur deila sjónarmiðum studd heimildum (8-10 mín), (c) Opin umræða þar sem þátttakendur svara hverjum öðrum (5-8 mín), (d) Umræðustjórar draga saman helstu sjónarmið og ályktanir (2 mín). Kennari fylgist með og grípur aðeins inn ef umræða fer á villigötur.

5. Mat og ígrundun (10 mín): Nemendur fylla út matsblað þar sem þeir meta: (a) Gæði umræðunnar (dýpt, fjölbreytni sjónarmiða, notkun heimilda), (b) Eigin þátttöku, (c) Hvað þeir lærðu. Kennari dregur saman helstu lærdóma og tengir við stærra samhengi: Hvernig skólasafnið undirbýr þig fyrir virka lýðræðislega þátttöku.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið flókna texta á gagnrýninn hátt og nýtt upplýsingar í munnlegum rökræðum. Þeir þurfa að geta dregið út lykilrök úr heimildum á fljótvirkan hátt.
• Tækni: Nemendur þurfa góða munnlega tjáningarhæfni og reynslu af rökræðum. Þeir þurfa einnig færni í heimildaöflun og heimildamati.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af skipulagðri umræðu og rökræðum (sjá 7. bekk). Þeir þurfa siðferðilegan þroska til að hlusta á ólík sjónarmið og sýna virðingu í samskiptum.

• Gagnamiðuð rökræða (e. evidence-based debate) — Nemendur taka þátt í skipulagðri rökræðu þar sem allar skoðanir þurfa að vera studdar heimildum og gögnum. Þetta kennir nemendum að greina á milli skoðana og staðreynda og byggja rök á traustum grunni.
• Nemendastýrð umræða (e. student-led discussion) — Nemendur taka sjálfir ábyrgð á umræðunni — þeir undirbúa hana, leiða hana og meta hana. Kennarinn er í bakgrunni og grípur aðeins inn ef þarf.