Að kynna nemendum hugmyndina um höfunda og að einhver skrifar allar bækur og sögur.

Nemendur skoða bækur og finna nöfn höfunda. Kennarinn útskýrir að allir textar eiga höfund — einhver hefur skrifað þá. Nemendur æfa sig í að finna nafn höfundar á bókarkápu og ræða af hverju það skiptir máli að vita hver skrifaði bókina.

• Barnabækur úr skólasafni
• Veggspjald

Kennarinn byrjar á að spyrja: „Hefur einhver skrifað þessa bók?” og sýnir bókarkápu. Nemendur fá hvert sína bók úr skólasafni og leita að nafni höfundar á kápunni. Kennarinn gengur á milli og aðstoðar. Þegar allir hafa fundið höfundinn segja nemendur nafnið upphátt og kennarinn skráir á veggspjald. Að lokum ræðir bekkurinn: „Af hverju skiptir máli að vita hver skrifaði bókina?”

• Lestur: Nemendur þurfa ekki að geta lesið sjálfir; kennarinn les nöfn höfunda.
• Tækni: Engin tæknikunnátta krafist.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta tekið þátt í umræðu og skoðað bækur.

• Uppgötvunarnám — Nemendur skoða bækur og reyna sjálfir að finna nafn höfundar áður en kennarinn útskýrir.
• Samræða í hóp — Bekkurinn ræðir saman um hvað höfundur gerir og af hverju það er mikilvægt.

Að kenna nemendum að hugmyndir tilheyra einhverjum og að mikilvægt er að segja frá hvaðan hugmyndir koma.

Nemendur ræða um hugmyndir — til dæmis sögur, teikningar og lög. Kennarinn útskýrir að þegar við notum hugmyndir annarra eigum við að segja frá hvaðan þær koma. Nemendur æfa þetta með einföldum hætti í leik.

• Dæmi um sögur og lög

Kennarinn byrjar á að spyrja: „Hefur einhver sagt ykkur frá einhverju áhugaverðu?” og ræðir um að hugmyndir koma alltaf frá einhverjum. Nemendur sitja í hring og æfa sig: „Ég heyrði þessa sögu frá [nafn].” Síðan spilar kennarinn þekkt lag og spyr: „Hver samdi þetta lag?” Nemendur ræða saman og kennarinn útskýrir að þegar við notum hugmyndir annarra eigum við að segja frá hvaðan þær koma.

• Lestur: Engin lestrarfærni krafist; verkefnið er munnlegt.
• Tækni: Engin tæknikunnátta krafist.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta hlustað og tekið þátt í samræðu.

• Hlutverkaleikur — Nemendur æfa sig í að segja „þetta er hugmynd frá...” með því að segja hvort frá öðrum í bekknum.
• Umræður í hring — Nemendur sitja í hring og segja frá einhverju sem einhver annar kenndi þeim eða sagði þeim.

Að kenna nemendum að upplýsingar koma frá ýmsum stöðum og að mikilvægt er að vita hvaðan efni kemur.

Nemendur ræða hvar þeir finna upplýsingar — í bókum, frá foreldrum, frá kennurum, á netinu. Kennarinn kynnir hugmyndina um „heimildir” á einfaldan hátt sem „staðinn þar sem við finnum svörin.” Nemendur æfa sig í að segja hvaðan þeir fengu upplýsingar.

• Myndir af heimildum (bók, tölva, kennari, foreldri)
• Veggspjald

Kennarinn spyr: „Ef þið vilduð vita hvaða dýr er stærst í heiminum, hvar mynduð þið leita að svarinu?” Nemendur ræða saman í pörum og deila síðan svörum sínum. Kennarinn skráir svörin á veggspjald: bók, tölva, mamma/pabbi, kennari, o.s.frv. Kennarinn útskýrir að þetta kallast „heimildir” — staðirnir þar sem við finnum svör. Að lokum æfa nemendur sig: kennarinn segir staðreynd og spyr „hvar heldið þið að ég hafi frétt þetta?” og nemendur giska.

• Lestur: Engin lestrarfærni krafist; verkefnið er munnlegt.
• Tækni: Engin tæknikunnátta krafist.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta tekið þátt í samræðu.

• Samræðumiðað nám — Nemendur ræða saman í pörum og síðan í stórum hópi um hvar þeir finna upplýsingar.
• Spurningadrifið nám — Kennarinn setur fram einfalda spurningu og nemendur ræða hvar þeir myndu leita að svarinu.

Að dýpka skilning nemenda á höfundum og að ólíkar bækur hafa ólíka höfunda sem leggja vinnu í verkin sín.

Nemendur skoða nokkrar bækur og kanna höfundana. Þeir læra að sami höfundur getur skrifað margar bækur og að höfundar leggja mikla vinnu í verkin sín. Nemendur búa til „höfundaspjald” um einn höfund.

• Fjölbreyttar barnabækur
• Höfundaspjald (eyðublað)

Nemendur fá tvær til þrjár bækur í pörum og leita að nafni höfundar og myndskreytara. Kennarinn útskýrir mismuninn á höfundi og myndskreytara. Nemendur velja sér einn höfund og fylla út „höfundaspjald”: nafn höfundar, titill bókar, teikning af bókarkápu. Kennarinn ræðir: „Af hverju skiptir máli að vita hver skrifaði bókina?” Nemendur deila spjöldunum sínum í bekknum.

• Lestur: Nemendur þurfa grunnlestrarfærni til að lesa nöfn á kápum, eða kennarinn aðstoðar.
• Tækni: Engin tæknikunnátta krafist.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta unnið í pörum.

• Rannsóknarnám — Nemendur rannsaka bækur og safna upplýsingum um höfunda.
• Skapandi verkefni — Nemendur búa til „höfundaspjald” sem sýnir upplýsingar um höfund.

Að kenna nemendum af hverju rangt er að taka hugmyndir eða verk annarra og segja að þau séu þeirra eigin.

Kennarinn notar einfalt dæmi: ef einhver tekur teikningu annars og segir „ég teiknaði þetta” — er það sanngjarnt? Nemendur ræða um sanngirni og af hverju mikilvægt er að segja frá hvaðan hugmyndir koma.

• Stuttur leikþáttur/hlutverkaleikur

Kennarinn leikur stutta atburðarás: Einn nemandi teiknar fallega mynd. Kennarinn (eða annar nemandi) tekur myndina og segir „ég teiknaði þetta!” Bekkurinn ræðir: Hvað gerðist? Er þetta sanngjarnt? Hvernig haldið þið að sá sem teiknaði myndina líði? Kennarinn tengir þetta við bækur og sögur: „Höfundar leggja vinnu í verkin sín og vilja fá viðurkenningu.” Nemendur búa til einfaldar „reglur” sem bekkurinn getur farið eftir um að virða verk annarra.

• Lestur: Engin lestrarfærni krafist; verkefnið er munnlegt og sjónrænt.
• Tækni: Engin tæknikunnátta krafist.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta tekið þátt í umræðu um sanngirni.

• Hlutverkaleikur — Kennarinn og nemandi sýna atburðarás þar sem einhver tekur teikningu annars.
• Siðferðileg umræða — Bekkurinn ræðir hvað sé sanngjarnt og hvernig eigi að haga sér.

Að þjálfa nemendur í að skilja fjölbreytileika heimilda og að upplýsingar koma frá mörgum stöðum.

Nemendur ræða og flokka mismunandi heimildir: bækur, vefsíður, fréttir, fólk. Þeir æfa sig í að nefna hvaðan þeir fengu upplýsingar og hvers vegna sumar heimildir eru betri en aðrar.

• Myndir af mismunandi heimildum
• Flokkunarverkefni (veggspjald)

Kennarinn sýnir myndir af mismunandi heimildum: bók, tölva, síminn, amma, kennari, fréttamaður. Nemendur flokka þær á veggspjald. Svo setur kennarinn fram spurningar: „Ef þið vilduð vita um dinosaura — hvaða heimild mynduð þið nota?” Nemendur velja heimild og útskýra af hverju. Bekkurinn ræðir saman: eru allar heimildir jafn góðar? Kennarinn útskýrir á einfaldan hátt að sumar heimildir eru betri en aðrar fyrir ákveðnar spurningar.

• Lestur: Grunnlestrarfærni nýtist en er ekki nauðsynleg.
• Tækni: Engin tæknikunnátta krafist.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta hlustað og tekið þátt í hópverkefni.

• Flokkun og umræða — Nemendur flokka myndir af heimildum og ræða um hverja tegund.
• Spurningadrifið nám — Kennarinn setur fram spurningar og nemendur velja hvaða heimild þeir myndu nota til að finna svarið.

Að kynna hugtakið höfundarréttur á einfaldan og skiljanlegum hátt og hjálpa nemendum að skilja að skapandi verk tilheyra höfundinum.

Kennarinn útskýrir höfundarrétt með einföldum orðum: þegar einhver býr til eitthvað — sögu, mynd, lag — þá á viðkomandi rétt á því. Nemendur ræða dæmi úr eigin lífi og æfa sig í að skilja reglurnar.

• Myndir af skapandi verkum (bók, lag, mynd, leikur)
• Verkefnablað: „Hvað verndar höfundarréttur?”

Kennarinn spyr: „Ef þú teiknaðir fallega mynd, myndir þú vilja að einhver tæki hana og segði að hann hefði teiknað hana?” Nemendur ræða og kennarinn útskýrir: þetta kallast höfundarréttur — rétturinn sem höfundurinn á yfir verki sínu. Kennarinn sýnir myndir af bókum, lögum, teikningum og leikjum og spyr: „Verndar höfundarréttur þetta?” Nemendur fylla út verkefnablað þar sem þeir merkja við hvaða hluti höfundarréttur verndar. Að lokum skrifa nemendur (eða teikna) dæmi um eitthvað sem þeir hafa búið til sjálfir.

• Lestur: Grunnlestrarfærni nýtist.
• Tækni: Engin tæknikunnátta krafist.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta hlustað á útskýringu og tekið þátt í umræðu.

• Bein kennsla með umræðu — Kennarinn útskýrir höfundarrétt og bekkurinn ræðir saman.
• Tengsl við eigin reynslu — Nemendur hugsa um eigin sköpunarverk og hvernig þeir myndu vilja að öðrir meðhöndluðu þau.

Að kenna nemendum að skrá hvaðan þeir fengu upplýsingar á einfaldan hátt.

Nemendur fá litla rannsóknarverkefni þar sem þeir leita að upplýsingum í bókum. Eftir að þeir finna upplýsingar skrifa þeir niður hvaðan þær komu: nafn bókar og höfundur. Þetta er fyrsta skrefið í heimildavinnu.

• Fræðibækur fyrir börn
• Heimildablað (einfalt eyðublað)

Kennarinn setur fram spurningu: „Hvaða dýr lifir lengst?” Nemendur leita að svarinu í fræðibókum. Kennarinn sýnir fyrst hvernig á að fylla út heimildablaðið: „Ég fann svarið í bókinni [nafn bókar] eftir [nafn höfundar].” Nemendur gera svo sitt eigið: leita að svari, skrifa svarið og fylla út heimildablaðið. Að lokum deila nemendur niðurstöðum og kennarinn dregur saman: „Við segjum alltaf frá hvaðan upplýsingarnar okkar koma — það er heimildavinna!”

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið einfalda texta og skrifað stuttar setningar.
• Tækni: Engin tæknikunnátta krafist.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta leitað í bók og fundið upplýsingar.

• Stýrt rannsóknarverkefni — Nemendur leita að upplýsingum í bókum og skrá heimildir.
• Fyrirmyndasýning — Kennarinn sýnir hvernig á að fylla út heimildablaðið áður en nemendur byrja.

Að kenna nemendum muninn á bókum og vefsíðum sem heimildum og hvenær hvor hentar betur.

Nemendur bera saman upplýsingar úr bók og af vefsíðu. Þeir ræða kosti og galla beggja og læra að bæði bækur og vefsíður geta verið gagnlegar heimildir, en mismunandi.

• Fræðibók og vefsíða um sama efni
• Skjávarpi

Kennarinn velur viðfangsefni, til dæmis „Hvalirnir”. Nemendur skoða fyrst fræðibók um hvali og finna þrjár staðreyndir. Síðan sýnir kennarinn vefsíðu um hvali og nemendur finna þrjár staðreyndir þaðan. Bekkurinn ræðir: „Hvað var ólíkt? Hvað var auðveldara?” Nemendur fylla út stutt verkefnablað: „Bók: kostur / galli” og „Vefsíða: kostur / galli”. Kennarinn dregur saman: Bæði bækur og vefsíður eru heimildir, en stundum hentar önnur betur en hin.

• Lestur: Nemendur þurfa grunnlestrarfærni.
• Tækni: Engin sérstök tæknikunnátta krafist; kennarinn sýnir vefsíðuna.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta borið saman tvær tegundir heimilda.

• Samanburðarverkefni — Nemendur bera saman bók og vefsíðu sem fjalla um sama efni.
• Hópumræðu — Bekkurinn ræðir kosti og galla beggja heimilda.

Að kenna nemendum að höfundarréttur gildir einnig um efni á netinu — myndir, texta og myndbönd — ekki bara bækur.

Nemendur læra að myndir, myndbönd og textar á netinu eiga höfunda alveg eins og bækur. Þeir ræða af hverju rangt er að nota efni af netinu án leyfis og æfa sig í að skilja reglurnar.

• Skjávarpi
• Dæmi um efni á netinu (myndir, vefsíður)

Kennarinn spyr: „Ef þú finnur fallega mynd á Google, mátt þú þá nota hana í skólaverkefninu þínu?” Bekkurinn ræðir og kennarinn útskýrir: Myndir á netinu eiga höfunda eins og bækur. Kennarinn sýnir dæmi: ljósmynd á vefsíðu, YouTube-myndskeið, bloggfærslu. Nemendur flokka dæmi: „Má nota” vs „Má ekki nota án leyfis”. Kennarinn útskýrir tvær leiðir til réttrar notkunar: 1) Biðja um leyfi eða 2) Nota efni sem er merkt sem frjálst. Nemendur skrifa stutta „reglu” sem þeir geta farið eftir.

• Lestur: Grunnlestrarfærni.
• Tækni: Nemendur þurfa grunnskilning á netnotkun.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að hafa reynslu af að nota netið.

• Umræðumiðuð kennsla — Kennarinn sýnir dæmi og bekkurinn ræðir saman hvort og hvernig megi nota efnið.
• Dæmasöfnun — Nemendur finna dæmi um rétta og ranga notkun efnis á netinu.

Að kenna nemendum hvað hlekkur (tengill) er og hvernig hægt er að nota hann sem heimild í skólaverkefnum.

Nemendur læra hvað hlekkur er og hvernig hægt er að afrita og skrá vefslóð sem heimild. Þeir æfa sig í að finna upplýsingar á vefsíðu og skrá hlekkinn sem heimild.

• Tölvur með nettengingu
• Heimildablað (eyðublað)

Kennarinn sýnir á skjávarpa hvað hlekkur er — vefslóðin efst í vafranum. Hann sýnir hvernig á að afrita hana og líma á heimildablað. Nemendur fá verkefni: „Finndu upplýsingar um [dýr/land/viðfangsefni] á vefsíðu og skráðu hlekkinn á heimildablaðið þitt.” Nemendur vinna á tölvum og finna upplýsingar. Þeir afrita hlekkinn og skrifa stuttlega hvaða upplýsingar þeir fundu. Að lokum deila nokkrir nemendur því sem þeir fundu.

• Lestur: Grunnlestrarfærni og geta til að lesa vefslóðir.
• Tækni: Nemendur þurfa grunntæknifærni: nota vafra, afrita texta.
• Aðrar forsendur: Aðgangur að tölvum með nettengingu.

• Verkleg æfing — Nemendur finna upplýsingar á netinu og skrá heimildina.
• Fyrirmyndasýning — Kennarinn sýnir skref fyrir skref hvernig á að afrita hlekkinn og skrá hann.

Að þjálfa nemendur í að vinna einfalt rannsóknarverkefni þar sem þeir nota heimildir og skrá þær.

Nemendur velja viðfangsefni, leita að upplýsingum í tveimur heimildum (bók og vefsíðu), skrifa stutta samantekt og skrá heimildir sínar. Þetta er heildstætt heimildaverkefni á einföldu stigi.

• Fræðibækur og aðgangur að netinu
• Verkefnablað með skrefum

Nemendur velja viðfangsefni úr lista (t.d. dýr, land, íþrótt). Þeir fá verkefnablað með skrefum: 1) Veldu viðfangsefni, 2) Finndu upplýsingar í bók — skráðu nafn bókar og höfund, 3) Finndu upplýsingar á vefsíðu — skráðu hlekkinn, 4) Skrifaðu 4-5 setningar um viðfangsefnið byggt á heimildunum, 5) Skráðu heimildirnar neðst. Nemendur vinna sjálfstætt en kennarinn fer á milli og aðstoðar. Að lokum deila nokkrir nemendur verkefnunum sínum.

• Lestur: Góð lestrarfærni og geta til að skrifa stuttar samantektir.
• Tækni: Nemendur þurfa grunntæknifærni og aðgang að tölvu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta unnið sjálfstætt með stuðningi.

• Verkefnamiðað nám — Nemendur vinna heildstætt verkefni frá upphafi til enda.
• Stigvaxandi leiðsögn — Kennarinn hjálpar í upphafi og dregur sig smám saman til baka.

Að dýpka skilning nemenda á höfundarrétti og kenna þeim helstu reglur um notkun verka annarra.

Nemendur læra nánar um höfundarrétt: hvað hann verndar, hversu lengi hann gildir og hvað gerist þegar einhver brýtur höfundarrétt. Þeir skoða raunveruleg dæmi og ræða hvernig höfundarréttur tengist daglegu lífi þeirra á netinu.

• Kynningarefni um höfundarrétt (glærur eða myndskeið)
• Dæmasafn (raunveruleg tilvik)

Kennarinn kynnir höfundarrétt með glærum: hvað hann er, hvað hann verndar (bækur, tónlist, myndir, hugbúnað, myndbönd), hversu lengi hann gildir og helstu reglur. Nemendur fá síðan dæmi um tilvik: „Jón notar mynd af netinu í skólaverkefni án þess að segja frá höfundi — brýtur hann höfundarrétt?” Nemendur ræða í hópum og svara. Í seinni hlutanum fá nemendur verkefni: þeir leita að myndum á netinu og athuga hvort þeir megi nota þær, og útskýra reglurnar sem gilda. Að lokum skrifa nemendur stutta grein um höfundarrétt og af hverju hann skiptir máli.

• Lestur: Góð lestrarfærni.
• Tækni: Grunnfærni í netnotkun.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnskilning á höfundarrétti frá fyrri árgöngum.

• Bein kennsla og umræða — Kennarinn kynnir höfundarrétt og bekkurinn ræðir dæmi saman.
• Dæmagreining — Nemendur skoða raunveruleg dæmi um höfundarréttarbrot og ræða.

Að kenna nemendum hvað ritstuldur er, af hverju hann er rangur og hvernig hægt er að forðast hann.

Nemendur læra hvað ritstuldur þýðir og hvers vegna það er alvarlegt mál í námi og starfi. Þeir skoða dæmi um ritstuldi og æfa sig í að endurskrifa texta með eigin orðum til að forðast ritstuldi.

• Textadæmi (upprunalegur texti og ritstulið útgáfa)
• Verkefnablað til endurskriftar

Kennarinn byrjar á dæmi: hann sýnir upprunalegan texta og síðan útgáfu þar sem einhver hefur afritað textann og sett nafn sitt undir. Bekkurinn ræðir: „Er þetta í lagi? Af hverju ekki?” Kennarinn útskýrir hugtakið ritstuldur. Nemendur fá þrjú dæmi og þurfa að greina hvort ritstuldur sé til staðar. Í seinni hlutanum fá nemendur stuttan texta og æfa sig í að endurskrifa hann með eigin orðum — þeir halda merkingu textans en nota sín eigin orð. Að lokum bera nemendur upprunalega textann saman við sinn eigin og ræða hvort þeir tókust.

• Lestur: Góð lestrarfærni og ritfærni.
• Tækni: Grunnfærni í textavinnslu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta skrifað eigin texta og endurskrifað efni.

• Dæmagreining — Nemendur skoða dæmi um ritstuldi og greina þau.
• Endurskriftaræfing — Nemendur æfa sig í að endurskrifa texta með eigin orðum.

Að kenna nemendum að setja saman einfalda heimildaskrá með upplýsingum um bækur og vefsíður sem þeir nota.

Nemendur læra grunn heimildaskrár: hvernig á að skrá bók (höfundur, titill, ár) og vefsíðu (titill greinar, vefsíða, hlekkur). Þeir æfa sig í að búa til heimildaskrá í verkefni.

• Fyrirmynd heimildaskrár (prentað)
• Tölvur með textavinnsluforrit

Kennarinn sýnir fyrirmynd af einfaldri heimildaskrá á skjánum: hvernig bók er skráð (Höfundur. (Ár). Titill.) og hvernig vefsíða er skráð (Titill greinar. Nafn vefsíðu. Hlekkur.). Nemendur æfa sig fyrst saman: kennarinn gefur upplýsingar um bók og nemendur skrifa skráningu. Í seinni hlutanum fá nemendur verkefni: þeir rannsaka viðfangsefni, nota tvær bækur og eina vefsíðu, skrifa stutta samantekt og búa til heimildaskrá. Nemendur vinna á tölvum og kennarinn fer á milli og aðstoðar. Að lokum fara nemendur yfir heimildaskrár hvers annars í pörum.

• Lestur: Góð lestrar- og skriftarfærni.
• Tækni: Grunnfærni í textavinnslu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnskilning á heimildum frá fyrri árgöngum.

• Fyrirmyndasýning og æfing — Kennarinn sýnir fyrirmynd og nemendur æfa sig í að búa til eigin heimildaskrá.
• Verkefnamiðað nám — Nemendur nota heimildir í raunverulegu verkefni og búa til heimildaskrá.

Að kenna nemendum hvað opið efni og Creative Commons leyfi eru og hvernig þau gera þeim kleift að nota efni annarra á löglegan hátt.

Nemendur kynnast Creative Commons leyfum og læra mismuninn á þeim. Þeir skoða dæmi um efni sem er merkt CC og æfa sig í að finna og nota slíkt efni á réttan hátt.

• Tölvur með nettengingu
• CC-leyfisyfirlit (veggspjald eða glærur)

Kennarinn kynnir Creative Commons: „Þetta eru leyfi sem höfundar gefa verkum sínum til að öðrum sé heimilt að nota þau á ákveðnum skilyrðum.” Hann sýnir mismunandi CC-tákn og útskýrir hvert: BY (nefna höfund), SA (sama leyfi), NC (ekki í viðskiptaskyni), ND (engar breytingar). Nemendur æfa sig í pörum: þeir fá kort með CC-táknum og þurfa að para þau við rétta lýsingu. Í seinni hlutanum fara nemendur á Wikimedia Commons og leita að myndum sem þeir mega nota. Þeir finna þrjár myndir, skrá CC-leyfið og skrifa rétta heimildatilvísun.

• Lestur: Góð lestrarfærni.
• Tækni: Grunnfærni í netnotkun og leit.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnskilning á höfundarrétti.

• Bein kennsla og æfing — Kennarinn kynnir CC leyfi og nemendur æfa sig í að þekkja og nota þau.
• Leitarverkefni — Nemendur leita að CC-merktu efni á netinu.

Að kenna nemendum hagnýtar aðferðir til að finna efni á netinu sem þeir mega nota í skólaverkefnum.

Nemendur læra hvar og hvernig á að finna efni sem má nota frjálst eða með CC-leyfi. Þeir kynnast vefsíðum eins og Wikimedia Commons, Pixabay og Unsplash og æfa sig í leit og notkun.

• Tölvur með nettengingu
• Leiðbeiningarblað um leitarstillingar

Kennarinn sýnir hvernig á að nota mismunandi vefsíður til að finna efni sem má nota: Wikimedia Commons, Pixabay, Unsplash og Google-myndleit með leyfissíu. Nemendur æfa sig: þeir leita að myndum um ákveðið efni á hverri vefsíðu og bera saman. Í seinni hlutanum fá nemendur verkefni: „Búðu til veggspjald um [viðfangsefni]. Finndu fimm myndir sem þú mátt nota og skráðu heimild fyrir hverri.” Nemendur vinna á tölvum, finna myndir og skrá heimildir. Að lokum sýna nokkrir nemendur veggspjöldin sín.

• Lestur: Góð lestrarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun og leit.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa skilning á CC-leyfum frá fyrri kennslustund.

• Verkleg kennsla — Nemendur æfa sig í að finna frjálst efni á netinu undir leiðsögn kennara.
• Sjálfstætt verkefni — Nemendur finna efni til notkunar í skólaverkefni og skrá heimildir.

Að þjálfa nemendur í að setja saman heimildaskrá sem inniheldur höfund, titil, ár og aðrar grunnupplýsingar.

Nemendur æfa sig í að setja saman heimildaskrá í réttu formi. Þeir nota mismunandi tegundir heimilda (bækur, vefsíður, myndbönd) og skrá þær á skipulegan hátt.

• Tölvur með textavinnsluforrit
• Fyrirmynd heimildaskrár og reglublað

Kennarinn sýnir fyrirmynd heimildaskrár á skjánum og útskýrir reglurnar: hvernig á að skrá bók, vefsíðu og myndskeið. Nemendur fá fimm heimildir (upplýsingar á kortum) og þurfa að skrifa þær í heimildaskrá á réttu formi. Kennarinn fer yfir rétt svör. Í seinni hlutanum fá nemendur rannsóknarverkefni: þeir leita að upplýsingum um viðfangsefni í fimm heimildum og setja saman heimildaskrá. Að lokum skiptast nemendur á heimildaskrám og fara yfir hvers annars verk.

• Lestur: Góð lestrar- og skriftarfærni.
• Tækni: Færni í textavinnslu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunn í heimildaskrá frá fyrri árgöngum.

• Fyrirmynd og æfing — Kennarinn sýnir fyrirmynd og nemendur æfa sig í að búa til eigin heimildaskrá.
• Jafningjayfirferð — Nemendur fara yfir heimildaskrár hvers annars og leiðrétta villur.

Að kenna nemendum grunnreglur APA-heimildaskrárkerfisins og hvers vegna staðlað kerfi er mikilvægt.

Nemendur kynnast APA-kerfinu: hvernig á að skrá bækur, greinar og vefsíður samkvæmt APA-reglum. Þeir æfa sig í að skrifa heimildir á réttu APA-formi.

• APA-leiðbeiningarblað
• Tölvur með textavinnsluforrit

Kennarinn kynnir APA-kerfið: Höfundur, E. (Ár). Titill verks. Útgefandi. Hann sýnir dæmi um bók, vefsíðu og grein. Nemendur æfa sig fyrst saman: kennarinn gefur upplýsingar og nemendur skrifa APA-skráninguna. Síðan fá nemendur tíu „heimildir” á kortum og þurfa að skrifa þær á APA-formi. Í seinni hlutanum fá nemendur heimildaskrá með fimm villum og þurfa að finna þær og leiðrétta. Að lokum búa nemendur til sína eigin heimildaskrá með fjórum heimildum.

• Lestur: Góð lestrar- og skriftarfærni.
• Tækni: Færni í textavinnslu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af einfaldri heimildaskrá frá fyrri árgöngum.

• Bein kennsla og æfing — Kennarinn útskýrir APA-reglur og nemendur æfa sig strax.
• Villugreining — Nemendur finna og leiðrétta villur í heimildaskrám.

Að kenna nemendum hvernig á að nota beinar tilvitnanir rétt í texta og hvernig á að merkja þær samkvæmt APA.

Nemendur læra hvað bein tilvitnun er, hvenær á að nota hana og hvernig á að merkja hana rétt í texta. Þeir æfa sig í að setja beinar tilvitnanir inn í eigin texta á réttan hátt.

• Textadæmi með og án tilvísana
• Tölvur með textavinnsluforrit

Kennarinn útskýrir: „Bein tilvitnun er þegar við notum nákvæmlega orð höfundar og setjum þau í gæsalappir.” Hann sýnir dæmi: Samkvæmt Jóni (2020) er „loftslagið að breytast hratt” (bls. 15). Nemendur æfa sig: þeir fá textabúta og þurfa að setja beina tilvitnun inn í eigin texta á réttu formi. Kennarinn sýnir líka hvenær á EKKI að nota beina tilvitnun (þegar betra er að endursegja). Í seinni hlutanum fá nemendur texta með sex tilvísunum — sumar réttar og sumar rangar — og þurfa að leiðrétta. Að lokum skrifa nemendur stuttan texta þar sem þeir nota tvær beinar tilvitnanir.

• Lestur: Góð lestrar- og skriftarfærni.
• Tækni: Færni í textavinnslu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunn í APA-kerfinu frá fyrri kennslustund.

• Fyrirmynd og æfing — Kennarinn sýnir hvernig bein tilvitnun er sett inn í texta og nemendur æfa.
• Textagreining — Nemendur greina texta og finna tilvitnanir sem eru rétt eða rangt merktar.

Að þjálfa nemendur í heildstæðri heimildavinnu í tengslum við raunverulegt rannsóknarverkefni.

Nemendur vinna rannsóknarverkefni þar sem þeir nota fjölbreyttar heimildir, skrifa texta með tilvísunum og setja saman APA-heimildaskrá. Þetta er heildstætt verkefni sem sameinar allt sem þeir hafa lært um heimildavinnu.

• Tölvur með nettengingu og textavinnsluforrit
• APA-leiðbeiningarblað og gátlisti

Nemendur velja rannsóknarefni og fá verkefnaskjal: 1) Veldu viðfangsefni, 2) Finndu a.m.k. fjórar heimildir (bók, vefsíða, grein, myndskeið), 3) Mettu heimildir (notaðu gátlista), 4) Skrifaðu 300-400 orða texta þar sem þú vísar til heimilda, 5) Notaðu a.m.k. eina beina tilvitnun, 6) Settu saman APA-heimildaskrá. Nemendur vinna sjálfstætt í kennslustundinni og kennarinn fer á milli og veitir stuðning. Nemendur fara yfir verkefni hvers annars í pörum og gefa endurgjöf áður en þeir skila endanlegri útgáfu.

• Lestur: Góð lestrar- og skriftarfærni.
• Tækni: Færni í textavinnslu og netnotkun.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af APA-kerfinu og tilvísunum frá fyrri kennslustundum.

• Verkefnamiðað nám — Nemendur vinna heildstætt rannsóknarverkefni þar sem heimildavinna er lykilþáttur.
• Stigvaxandi leiðsögn — Kennarinn veitir minnkandi stuðning eftir því sem nemendur verða sjálfstæðari.

Að kenna nemendum að greina á kerfisbundinn hátt á milli áreiðanlegra og óáreiðanlegra heimilda og skilja hvers vegna val á heimildum skiptir máli.

Nemendur skoða mismunandi heimildir og meta áreiðanleika þeirra eftir ítarlegri aðferð. Þeir læra um stigveldi heimilda: ritrýndar greinar, fræðibækur, fréttir, blogg, samfélagsmiðlar — og hvernig á að meta hverja tegund.

• Tölvur með nettengingu og aðgangur að gagnagrunnum
• Stigveldi heimilda (veggspjald/glærur)

Kennarinn kynnir stigveldi heimilda: 1) Ritrýndar fræðigreinar (hæst), 2) Fræðibækur, 3) Opinberar vefsíður (ríkisstofnanir), 4) Áreiðanlegar fréttir, 5) Blogg og persónulegar vefsíður, 6) Samfélagsmiðlar (lægst). Nemendur ræða af hverju þessi röðun er svona. Síðan fá nemendur fimm heimildir um sama efni og þurfa að raða þeim eftir stigveldinu og rökstyðja. Í seinni hlutanum fá nemendur rannsóknarverkefni: þeir leita sjálfir að heimildum og velja þrjár sem þeir telja henta best. Þeir rökstyðja val sitt skriflega.

• Lestur: Góð lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun og gagnagrunni.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af heimildamati frá fyrri árgöngum.

• Stigveldisgreining — Nemendur læra um stigveldi heimilda og meta heimildir eftir því.
• Raunverulegt matsdæmi — Nemendur meta raunverulegar heimildir og rökstyðja mat sitt.

Að þjálfa nemendur í nákvæmri APA-heimildaskrá fyrir bækur og vefsíður og kenna þeim blæbrigði kerfisins.

Nemendur dýpka þekkingu sína á APA-kerfinu og læra sérstök tilvik: bækur með fleiri en einum höfundi, ritstýrðar bækur, greinar á vefsíðum án höfundar, og fleira. Þeir æfa sig í að búa til nákvæma APA-heimildaskrá.

• APA-leiðbeiningarblað (ítarlegt)
• Tölvur með textavinnsluforrit

Kennarinn fer yfir sérstök tilvik í APA: bækur með tveimur til sjö höfundum, ritstýrðar bækur, greinar á vefsíðum án höfundar, vefsíður stofnana. Nemendur fá æfingabók: 12 heimildir sem þeir þurfa að skrifa á APA-formi. Kennarinn fer yfir rétt svör og ræðir algeng mistök. Í seinni hlutanum fá nemendur heimildaskrá með átta villum og þurfa að finna og leiðrétta þær. Að lokum búa nemendur til eigin heimildaskrá með átta heimildum af mismunandi tegundum, sem þeir nota í rannsóknarverkefni.

• Lestur: Góð lestrar- og skriftarfærni.
• Tækni: Færni í textavinnslu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunn í APA-kerfinu frá fyrri árgöngum.

• Æfingamiðuð kennsla — Nemendur æfa sig ítrekað í að skrifa APA-skráningar.
• Villuleit og leiðrétting — Nemendur finna og leiðrétta villur í heimildaskrám.

Að þjálfa nemendur í réttum tilvísunum í texta samkvæmt APA og kenna þeim mismuninn á beinni tilvitnun, óbeinni tilvitnun og tilvísun.

Nemendur læra og æfa þrjár tegundir tilvísana: beina tilvitnun (orðrétt), óbeina tilvitnun (endursögn) og almenna tilvísun. Þeir skrifa texta þar sem þeir nota allar þrjár tegundirnar rétt.

• Dæmi um beinar og óbeinar tilvísanir
• Tölvur með textavinnsluforrit

Kennarinn sýnir þrjár tegundir tilvísana:
- Bein: Jónsson (2020) sagði: „Loftslagið er að breytast” (bls. 42).
- Óbein: Samkvæmt Jónssyni (2020) er loftslagið í breytingu.
- Almenn: Loftslagsbreytingar hafa áhrif á vistkerfi heimsins (Jónsson, 2020).
Nemendur æfa sig: þeir fá fimm heimildatexta og þurfa að skrifa hverja tegund tilvísunar fyrir hvern. Kennarinn ræðir hvenær hver tegund hentar best. Í seinni hlutanum skrifa nemendur 400 orða texta um viðfangsefni þar sem þeir nota a.m.k. tvær beinar tilvitnanir, þrjár óbeinar og tvær almennar tilvísanir. Nemendur fara yfir texta hvers annars og leiðrétta.

• Lestur: Góð lestrar- og skriftarfærni.
• Tækni: Færni í textavinnslu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af APA-tilvísunum frá fyrri árgöngum.

• Samanburðarkennsla — Kennarinn sýnir þrjár tegundir tilvísana hlið við hlið og nemendur bera saman.
• Skriftarverkefni — Nemendur skrifa texta þar sem þeir nota allar þrjár tegundir tilvísana.

Að þjálfa nemendur í að nota fjölbreyttar heimildir og skrá þær allar á réttu APA-formi, þar á meðal sérstök tilvik eins og hlaðvörp, myndbönd og samfélagsmiðlafærslur.

Nemendur víkka út heimildavinnu sína og læra að skrá fleiri tegundir heimilda á APA-formi: hlaðvörp, YouTube-myndbönd, samfélagsmiðlafærslur, skýrslur stofnana og viðtöl. Þeir vinna rannsóknarverkefni þar sem þeir nota fjölbreyttar heimildir.

• APA-leiðbeiningarblað (ítarlegt, með sérstökum tilvikum)
• Tölvur með nettengingu og textavinnsluforrit

Kennarinn fer yfir APA-formið fyrir sérstök tilvik: hlaðvörp, YouTube-myndbönd, samfélagsmiðlafærslur, skýrslur stofnana, viðtöl. Nemendur æfa sig: þeir fá 8 sérstök tilvik og þurfa að skrifa APA-skráningar. Kennarinn fer yfir rétt svör. Í seinni hlutanum vinna nemendur rannsóknarverkefni þar sem þeir þurfa a.m.k. tíu heimildir af a.m.k. fimm ólíkum tegundum. Þeir skrifa stutta samantekt og setja saman heimildaskrá. Nemendur fara yfir heimildaskrár hvers annars og gefa endurgjöf.

• Lestur: Mjög góð lestrar- og skriftarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun og textavinnslu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa sterkan grunn í APA-kerfinu.

• Æfing og beiting — Nemendur æfa sig í að skrá fjölbreyttar heimildir og nota í raunverulegu verkefni.
• Jafningjayfirferð — Nemendur fara yfir heimildaskrár hvers annars og gefa endurgjöf.

Að dýpka hæfni nemenda í óbeinni tilvitnun (endursögn/parafhrasi) og kenna þeim hvernig á að nota hana rétt og áhrifaríkt.

Nemendur þjálfast í að endursegja texta annarra með eigin orðum án þess að breyta merkingu, og vísa rétt til heimilda. Þeir læra muninn á góðri og slæmri endursögn og æfa sig ítrekað.

• Textadæmi (upprunalegt og endursagt)
• Tölvur með textavinnsluforrit

Kennarinn sýnir upprunalegan texta og þrjár útgáfur: eina góða endursögn, eina slæma endursögn (of lík upprunalegum) og eina beina tilvitnun. Nemendur bera saman og ræða hvað gerir endursögn góða. Kennarinn útskýrir reglurnar: 1) Lestu og skildu, 2) Leggðu textann til hliðar, 3) Skrifaðu með eigin orðum, 4) Athugaðu að merking haldist, 5) Vísaðu til heimildar. Nemendur fá fimm textabúta og endursegja hvern og einn. Kennarinn gefur endurgjöf. Í seinni hlutanum skrifa nemendur 400 orða texta þar sem þeir nota a.m.k. fimm óbeinar tilvísanir.

• Lestur: Mjög góð lestrar- og skriftarfærni.
• Tækni: Færni í textavinnslu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af tilvísunum og heimildavinnu.

• Samanburðarkennsla — Nemendur bera saman góðar og slæmar endursagnir til að skilja muninn.
• Ítrekuð æfing — Nemendur endursegja marga texta og fá endurgjöf.

Að dýpka skilning nemenda á ritstuldi, afleiðingum hans og siðferðilegri ábyrgð í heimildavinnu.

Nemendur skoða raunveruleg tilvik um ritstuldi og ræða afleiðingarnar: í skólum, í fréttamennsku og í akademísku starfi. Þeir læra að ritstuldur getur haft alvarlegar afleiðingar og ræða hvernig á að forðast hann.

• Raunveruleg tilvik um ritstuldi
• Tölvur með nettengingu

Kennarinn kynnir þrjú raunveruleg tilvik um ritstuldi: 1) Nemandi sem var rekinn úr skóla, 2) Fréttamaður sem missti starf sitt, 3) Fræðimaður sem missti orðstír sinn. Nemendur vinna í hópum: hver hópur fær eitt tilvik, rannsaka það og kynna fyrir bekknum. Í seinni hlutanum ræðir bekkurinn siðferðileg álitamál: „Er ritstuldur alltaf jafn alvarlegur? Hvað með gervigreind — er það ritstuldur?” Nemendur skrifa rökræðugrein (400 orð) um siðferðilega ábyrgð í heimildavinnu.

• Lestur: Mjög góð lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa skilning á ritstuldi og heimildavinnu.

• Tilfellisrannsókn — Nemendur rannsaka raunveruleg tilvik um ritstuldi og greinast afleiðingarnar.
• Siðferðileg rökræða — Nemendur ræða siðferðileg álitamál tengd ritstuldi.

Að nemendur öðlist hæfni í að finna, meta og nota ritrýndar fræðilegar heimildir og skilji muninn á fræðilegum og almennum heimildum.

Nemendur kynna sér ritrýndar fræðilegar heimildir og læra hvernig ritrýniferlið tryggir gæði. Þeir leita í gagnagrunnum, meta fræðilegar greinar og nota þær í eigin rannsóknarverkefni. Þeir búa til heimildaskrá í APA-formi þar sem fræðilegar heimildir eru í aðalhlutverki.

• Google Scholar og opnir fræðigagnagrunnar
• Zotero eða sambærilegt heimildastjórnunarforrit
• Tölvur með nettengingu og textavinnsluforrit

Kennarinn útskýrir ritrýniferlið: höfundur sendir grein, sérfræðingar meta hana, grein er samþykkt eða hafnað. Hann sýnir dæmi um ritrýnda grein og ber saman við bloggsíðu — nemendur ræða muninn. Kennarinn sýnir hvernig á að leita í Google Scholar og meta niðurstöður: fjöldi tilvísana, tímarit, ártal. Nemendur setja upp Zotero og læra grunnatriðin. Í seinni hlutanum velja nemendur rannsóknarefni og leita sjálfstætt að fræðilegum heimildum. Þeir finna a.m.k. fimm ritrýndar greinar, meta þær og skrá í Zotero. Þeir búa til heimildaskrá á APA-formi og skrifa stutta samantekt (300 orð) um hvað heimildir þeirra segja um efnið. Bekkurinn ræðir reynsluna: Hvað var auðvelt? Hvað var erfitt?

• Lestur: Framúrskarandi lestrar- og greiningarfærni; nemandi les fræðilegan texta.
• Tækni: Örugg færni í netnotkun, leit og textavinnslu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa sterkan grunn í APA-kerfinu og heimildavinnu frá fyrri árgöngum.

• Leiðsögn og sýnikennsla — Kennarinn sýnir hvernig á að leita í Google Scholar og meta fræðilegar greinar.
• Sjálfstæð rannsókn — Nemendur leita sjálfstætt að fræðilegum heimildum og meta þær.

Að nemendur öðlist djúpan skilning á höfundarrétti, Creative Commons leyfum og siðferðilegum álitamálum sem tengjast notkun annarra efnis í stafrænum heimi, þ.m.t. gervigreind.

Nemendur rannsaka höfundarrétt, ólík leyfi (Creative Commons) og siðferðileg álitamál sem tengjast notkun efnis í stafrænum heimi. Þeir skoða hvernig gervigreind hefur breytt umræðunni um höfundarrétt og ræða flókin tilvik þar sem réttur höfunda og tækni rekast á.

• Creative Commons vefsíða (creativecommons.org)
• Tölvur með nettengingu
• Google Docs eða Microsoft Word

Kennarinn kynnir Creative Commons leyfakerfið: CC BY, CC BY-SA, CC BY-NC, CC BY-ND og aðrar útgáfur. Nemendur fá dæmi: „Þú vilt nota mynd af Flickr í kynningarefni — hvaða leyfi þarf myndin að hafa?” Þeir æfa sig á fimm tilvikum. Kennarinn kynnir síðan umræðuna um gervigreind og höfundarrétt: Á gervigreind höfundarrétt? Hvað ef gervigreind notar verk annarra til þjálfunar? Nemendur rannsaka raunverulegt tilvik (t.d. málssókn listamanna gegn AI-fyrirtæki) og ræða í hóp. Í seinni hlutanum búa nemendur til eigið stafrænt efni (texta, mynd eða myndskeið) og velja Creative Commons leyfi fyrir efnið sitt. Þeir skrifa röksemdafærslu (500 orð) um hvers vegna þeir völdu tiltekið leyfi og hvernig höfundarréttur ætti að virka í heimi gervigreindar.

• Lestur: Framúrskarandi lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Örugg færni í netnotkun og stafrænu efni.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnskilning á höfundarrétti og ritstuldi frá fyrri árgöngum.

• Tilfellisrannsókn og siðferðileg rökræða — Nemendur rannsaka raunveruleg tilvik um höfundarrétt og ræða siðferðileg álitamál.
• Verkefnamiðað nám — Nemendur búa til eigið efni og velja leyfi fyrir það.

Að nemendur sameini alla þá hæfni sem þeir hafa öðlast í heimildavinnu og skrifi sjálfstæða rannsóknarritgerð þar sem fræðileg heimildavinna er í forgrunni.

Nemendur vinna sjálfstætt rannsóknarverkefni þar sem þeir velja efni, finna og meta heimildir, skrifa ritgerð og setja saman fullkomna heimildaskrá. Verkefnið sameinar alla lykilþætti heimildanotkunar: leit, mat, tilvísanir, endursögn, beinar tilvitnanir, APA-form og siðferðilega ábyrgð.

• Zotero eða sambærilegt heimildastjórnunarforrit
• Google Scholar og opnir gagnagrunnar
• Tölvur með textavinnsluforrit (Google Docs eða Word)

Nemendur velja rannsóknarefni í samráði við kennara. Kennarinn útskýrir kröfurnar: ritgerðin skal vera 1200-1500 orð, byggja á a.m.k. átta heimildum (þar af a.m.k. þremur ritrýndum), innihalda beinar og óbeinar tilvísanir og fullkomna heimildaskrá á APA-formi. Nemendur byrja á heimildatöflu þar sem þeir skrá allar heimildir, meta trúverðugleika og skrifa stutta samantekt á hverri. Þeir setja allar heimildir í Zotero. Kennarinn fer yfir heimildatöflu og gefur endurgjöf. Nemendur skrifa ritgerðina og nota bæði beinar og óbeinar tilvísanir. Þegar drög eru tilbúin fara nemendur yfir ritgerðir hvers annars og gefa gagnrýna endurgjöf: Eru tilvísanir réttar? Er heimildaskrá fullkomin? Er rökstuðningur trúverðugur? Nemendur ljúka endanlegri útgáfu og skila.

• Lestur: Framúrskarandi lestrar- og skriftarfærni; nemandi les fræðilegan texta.
• Tækni: Örugg færni í leit, textavinnslu og heimildastjórnun.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa alla þá hæfni sem þjálfuð hefur verið á fyrri árgöngum: APA, tilvísanir, endursögn, gagnrýnin hugsun.

• Sjálfstæð rannsókn með leiðsögn — Nemendur vinna sjálfstætt en fá reglulega leiðsögn og endurgjöf frá kennara.
• Jafningjayfirferð (peer review) — Nemendur fara yfir ritgerðir hvers annars og gefa gagnrýna endurgjöf.