Að kenna nemendum að greina muninn á raunverulegum myndum og skáldsuðu myndefni með einföldum hætti.

Nemendur skoða myndir og ræða hvort þær sýni eitthvað sem er satt eða skáldskapur. Kennarinn sýnir ljósmyndir af dýrum og samanber þær við teiknimyndir af sömu dýrum. Nemendur æfa sig í að greina á milli þess sem er raunverulegt og þess sem er tilbúið.

• Skjávarpi / snjalltafla
• Prentaðar myndir

Kennarinn sýnir 10 myndir á skjávarpa — sumar eru ljósmyndir af raunverulegum dýrum og sumar eru teiknimyndir eða fantasíumyndir. Nemendur fá prentaðar útgáfur af myndunum og flokka þær í tvo hópa: „Satt” og „Skáldskapur”. Að lokum ræðir bekkurinn niðurstöðurnar saman og nemendur útskýra val sitt.

• Lestur: Nemendur þurfa ekki að geta lesið; verkefnið byggir á myndum og munnlegri umræðu.
• Tækni: Engin sérstök tæknikunnátta krafist. Kennarinn stýrir skjánum.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta hlustað á leiðbeiningar og tekið þátt í samræðu.

• Myndræn greining — Nemendur skoða myndir í hóp og ræða hvort þær séu sannar eða skáldaðar. Kennarinn leiðbeinir umræðunni.
• Flokkun í hópa — Nemendur flokka myndir á veggspjald í tvo dálka: „Satt” og „Skáldskapur”.

Að þjálfa nemendur í að greina muninn á fræðilegu efni og skáldskap með því að hlusta á tvær tegundir texta.

Kennarinn les upp tvo stutta texta: einn úr fræðibók um dýr og einn úr ævintýri. Nemendur hlusta vel og ræða hvort textinn segi frá einhverju raunverulegu eða skálduðu. Þeir æfa sig í að bera kennsl á einkenni beggja tegunda.

• Barnabækur (fræðibók og ævintýri)
• Veggspjald með tveimur dálkum

Kennarinn les fyrst stuttan fræðilegan texta um til dæmis hrefnu og síðan stutt ævintýri um talandi dýr. Eftir hvorn texta ræðir bekkurinn: „Var þetta satt eða skáldskapur? Hvernig vitum við það?” Nemendur fá litla miða (grænan fyrir satt, rauðan fyrir skáldskap) og halda upp réttum miða meðan kennarinn les setningar úr báðum textunum. Að lokum skrá nemendur saman á veggspjald einkenni fræðitexta og skáldskapar.

• Lestur: Nemendur þurfa ekki að geta lesið sjálfir; kennarinn les upp.
• Tækni: Engin tæknikunnátta krafist.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta hlustað í nokkrar mínútur og tekið þátt í samræðu.

• Upplestur og samræða — Kennarinn les tvo texta upphátt og nemendur ræða saman eftir hvern texta hvort hann sé sannur eða skáldaður.
• Samanburður — Nemendur bera saman textana tvo og nefna hvað er ólíkt á milli þeirra.

Að kenna nemendum að finna aðalatriði í sögu og greina hvað er mikilvægast í efni sem þeir hlusta á.

Nemendur hlusta á stutta sögu og æfa sig í að finna aðalatriðin. Kennarinn leiðbeinir þeim í gegnum verkefnið með spurningum eins og „Hvað gerðist fyrst?” og „Hvað var mikilvægast?”. Nemendur teikna aðalatriðin í réttri röð.

• Stuttar sögur (upplestur)
• Teikniblöð og litir

Kennarinn les stutta sögu upphátt og stoppar á lykilstöðum til að spyrja: „Hvað gerðist?” Eftir söguna fá nemendur blað sem er skipt í þrjá reiti. Þeir teikna aðalatriðin: hvað gerðist fyrst, síðan og síðast. Nemendur fá tækifæri til að segja samnemendum frá myndunum sínum í litlum hópum. Kennarinn fer á milli hópa og aðstoðar eftir þörfum.

• Lestur: Nemendur þurfa ekki að geta lesið; þeir hlusta og teikna.
• Tækni: Engin tæknikunnátta krafist.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta einbeitt sér að hlustun í stuttan tíma og geta teiknað.

• Leiðbeind hlustun — Kennarinn les sögu og stoppar reglulega til að spyrja spurninga sem leiðbeina nemendum í að finna aðalatriðin.
• Myndaröð — Nemendur teikna 3 myndir sem sýna upphaf, miðju og endi sögunnar.

Að kenna nemendum að greina muninn á fréttum og skáldsögum og skilja að fréttir eiga að segja frá einhverju sem raunverulega gerðist.

Nemendur lesa eða hlusta á stutta frétt og stutta sögu. Þeir bera textana saman og finna hvað er ólíkt. Kennarinn hjálpar þeim að skilja að fréttir segja frá raunverulegum atburðum en sögur eru skáldaðar.

• Einfölduð barnafrétt og stutt skáldsaga
• Venn-skýringarmynd (veggspjald)

Kennarinn les stutta barnafrétt um veðrið eða viðburð í samfélaginu og síðan stutta skáldsögu um dreka sem flaug yfir borg. Nemendur ræða í pörum: „Hvað var ólíkt?” Saman fyllir bekkurinn út Venn-skýringarmynd á töflu: „Frétt” til vinstri, „Saga” til hægri og „Hvort tveggja” í miðjunni. Nemendur fá svo tvö ný textabrot og þurfa sjálfir að ákveða hvort þau séu fréttir eða sögur.

• Lestur: Nemendur þurfa grunnlestrarfærni eða kennarinn les upp textana.
• Tækni: Engin sérstök tæknikunnátta krafist.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta hlustað og borið saman tvo texta.

• Samanburðargreining — Nemendur bera saman frétt og sögu og finna muninn.
• Venn-skýringarmynd — Nemendur fylla út Venn-skýringarmynd með einkennum frétta og sagna.

Að kenna nemendum að finna staðreyndir í fræðibókum og skilja að sumar bækur eru skrifaðar til að kenna okkur staðreyndir.

Nemendur skoða fræðibækur fyrir börn og leita að staðreyndum. Þeir æfa sig í að draga út eina staðreynd úr texta og segja frá henni munnlega.

• Fræðibækur fyrir börn
• Staðreyndakort (prentað eyðublað)

Kennarinn útskýrir hvað staðreynd er: „Eitthvað sem er satt og hægt er að sannreyna.” Nemendur fá fræðibækur um dýr eða náttúru og leita að einni staðreynd. Þeir skrifa eða teikna staðreyndina á sérstakt „Staðreyndakort”. Nemendur deila staðreyndum sínum í litlum hópum og bekkurinn velur „áhugaverðustu staðreyndina”. Kennarinn spyr líka: „Er þetta staðreynd eða skoðun?” til að æfa greiningu.

• Lestur: Nemendur þurfa grunnlestrarfærni eða kennarinn les upp.
• Tækni: Engin tæknikunnátta krafist.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta hlustað og unnið í pörum.

• Stýrð leit — Nemendur leita að staðreyndum í bókum undir leiðsögn kennara.
• Deila og segja frá — Nemendur deila staðreyndum sem þeir fundu með samnemendum.

Að þjálfa nemendur í gagnrýninni hugsun með einföldum umræðum um hvort fullyrðingar séu sannar eða ekki.

Kennarinn setur fram ýmsar fullyrðingar og nemendur ræða hvort þær séu sannar eða ósannar. Nemendur æfa sig í að spyrja „hvernig getum við vitað?” og „hvar getum við athugað þetta?”

• Fullyrðingakort (prentaðar fullyrðingar)
• Græn/rauð merki

Kennarinn les fullyrðingar eins og: „Fílar geta flogið,” „Sólkerfi okkar hefur átta reikistjörnur,” „Kettir geta talað.” Nemendur halda upp grænu merki ef þeir telja fullyrðinguna vera sanna og rauðu ef ósanna. Eftir hverja fullyrðingu ræðir bekkurinn: „Hvernig getum við vitað hvort þetta er satt?” Kennarinn kynnir hugmyndina um að fletta upplýsingum upp til að athuga. Að lokum fá nemendur sjálfir að búa til eina sanna og eina ósanna fullyrðingu.

• Lestur: Engin lestrarfærni krafist; verkefnið er munnlegt.
• Tækni: Engin tæknikunnátta krafist.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta hlustað og tekið þátt í umræðu.

• Gagnrýnin umræða — Nemendur ræða fullyrðingar og æfa sig í að rökstyðja afstöðu sína.
• Þumalfingursregla — Nemendur nota einfalda reglu: „Getum við athugað þetta?” til að meta fullyrðingar.

Að þjálfa nemendur í að lesa og greina muninn á fræðilegu efni og skáldskap með sjálfstæðari hætti.

Nemendur lesa tvo stutta texta — einn fræðilegan og einn skáldaðan — og greina einkenni beggja. Þeir fylla út samanburðartöflu og útskýra hvað greinir textategundirnar að.

• Tveir stuttir textabútar (fræðilegur og skáldaður)
• Samanburðartafla (verkefnablað)

Kennarinn deilir út tveimur stuttum textum: einn fræðilegum texta um fuglinn lunda og eina skáldaða sögu um fugl sem ferðast um heiminn. Nemendur lesa textana í pörum og fylla út samanburðartöflu: „Fræðilegur texti” og „Skáldskapur”. Þeir skrifa einkenni sem þeir finna í hvorum texta. Að lokum deila pörin niðurstöðum sínum og bekkurinn býr til sameiginlega töflu á töflunni. Kennarinn dregur saman: „Hvað greinir þessa tvo texta að?”

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið einfalda texta sjálfstætt.
• Tækni: Engin sérstök tæknikunnátta krafist.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta unnið í pörum og fyllt út töflu.

• Lestur og greining — Nemendur lesa tvo texta og bera þá saman með skipulegum hætti.
• Samvinnunám í pörum — Nemendur vinna saman í pörum að samanburðartöflunni.

Að kenna nemendum einfaldar aðferðir til að sannreyna upplýsingar og skilja af hverju mikilvægt er að athuga hvort eitthvað sé satt.

Nemendur kynnast hugmyndinni um sannreyningu. Kennarinn sýnir þeim hvernig hægt er að athuga hvort fullyrðing sé sönn — til dæmis með því að fletta upp í bók eða spyrja kennara. Nemendur æfa sig í að sannreyna einfaldar fullyrðingar.

• Uppsláttarbækur og alfræðibækur fyrir börn
• Fullyrðingakort

Kennarinn deilir út fullyrðingakortum: „Ísbjörn er stærsta landrándýrið,” „Tunglið er úr osti,” „Ísland er eyja.” Nemendur vinna í litlum hópum og nota uppsláttarbækur til að finna út hvort fullyrðingarnar séu sannar. Þeir merkja við „Satt,” „Ósatt” eða „Veit ekki” á hverju korti. Að lokum fer bekkurinn yfir niðurstöðurnar saman og ræðir: „Hvernig gátuð þið fundið svarið?” Kennarinn dregur saman: Það er mikilvægt að athuga hvort upplýsingar séu sannar áður en við trúum þeim.

• Lestur: Nemendur þurfa grunnlestrarfærni.
• Tækni: Engin sérstök tæknikunnátta krafist.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta notað uppsláttarbækur eða orðabækur.

• Rannsóknarnám — Nemendur fá fullyrðingar og þurfa sjálfir að finna út hvort þær séu sannar.
• Leiðbeind uppfletting — Kennarinn sýnir hvernig má nota bækur til að sannreyna fullyrðingar.

Að opna augu nemenda fyrir því að myndir á netinu geta verið breyttar og sýna ekki alltaf raunveruleikann.

Kennarinn sýnir dæmi um myndir sem hafa verið breyttar — t.d. stækkaðar, litabreyttar eða samsettar. Nemendur ræða hvort myndir á netinu séu alltaf sannar og læra að vera gagnrýnir á myndrænt efni.

• Skjávarpi/snjalltafla
• Safn af breyttum og óbreyttum myndum

Kennarinn byrjar á að spyrja: „Eru allar myndir á netinu sannar?” og sýnir síðan tvær myndir: eina raunverulega ljósmynd af ketti og eina þar sem kettinum hefur verið breytt í risastóran. Nemendur ræða hvað er öðruvísi. Kennarinn sýnir fleiri dæmi: litabreyttar myndir, samsettar myndir og „áður og eftir” samanburð. Nemendur fá svo 8 myndir prentaðar og þurfa að flokka: „Breytt” eða „Óbreytt”. Bekkurinn ræðir niðurstöður saman og kennarinn dregur saman: Við þurfum að vera gagnrýnin þegar við sjáum myndir á netinu.

• Lestur: Grunnlestrarfærni nýtist en er ekki nauðsynleg; verkefnið er sjónrænt.
• Tækni: Engin sérstök tæknikunnátta krafist. Kennarinn stýrir skjánum.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta skoðað myndir og tekið þátt í umræðu.

• Sjónræn greining — Nemendur skoða myndir og reyna að greina hvort þær hafa verið breyttar.
• Giskileikur — Nemendur giska á hvort myndir séu breyttar eða ekki og útskýra af hverju.

Að dýpka skilning nemenda á muninum á fræðilegu efni og skáldskap með skriflegum verkefnum þar sem þeir greina og skrifa um textategundir.

Nemendur lesa tvo texta og skrifa stutta grein um hvað greinir þá að. Þeir nefna einkenni fræðilegs texta og skáldskapar og nota dæmi úr textunum til að styðja mál sitt.

• Tveir textabútar (fræðilegur og skáldaður)
• Skrifblöð með leiðbeinandi spurningum

Kennarinn deilir út tveimur textum: fræðilegum texta um eldgos á Íslandi og skáldaðri sögu um dreng sem býr við eldfjall. Nemendur lesa textana og kennarinn sýnir fyrirmynd á töflu: «Ég finn að fræðilegi textinn segir frá staðreyndum og nefnir ár og staði, en sagan segir frá ímynduðum atburðum og persónum.» Nemendur skrifa svo sína eigin grein þar sem þeir nefna einkenni beggja texta og nota dæmi. Að lokum lesa nokkrir nemendur greinar sínar upphátt.

• Lestur: Nemendur þurfa góða lestrarfærni og geta skrifað stuttar greinar.
• Tækni: Engin sérstök tæknikunnátta krafist.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta unnið sjálfstætt í ákveðinn tíma.

• Greiningarskrif — Nemendur lesa texta og skrifa greiningu á þeim.
• Fyrirmynd og sjálfstæð vinna — Kennarinn sýnir fyrirmynd og nemendur vinna síðan sjálfstætt.

Að kenna nemendum hvernig stafrænar myndir eru breyttar og af hverju mikilvægt er að vita að myndir sýna ekki alltaf raunveruleikann.

Nemendur læra um einfaldar myndbreytingar: klipping, litabreyting, stækkun og samsetning. Þeir prófa sjálfir einfalda myndbreytingu og ræða hvernig þetta getur verið villandi.

• Einfalt myndvinnsluforrit (t.d. Pixlr eða innbyggður myndritstjóri)
• Skjávarpi

Kennarinn sýnir «áður og eftir» myndir þar sem myndum hefur verið breytt. Nemendur giska á hvað breyttist. Kennarinn útskýrir fjórar aðferðir: klipping, litabreyting, stækkun/minnkun og samsetning. Nemendur fá síðan einfalda mynd á tölvu og prófa að breyta henni: breyta litum, klippa og stækka. Eftir verkefnið ræðir bekkurinn: «Ef einhver breytir mynd og setur hana á netið — er þetta enn «sönn» mynd? Hvenær er myndbreyting í lagi og hvenær er hún ekki?»

• Lestur: Grunnlestrarfærni.
• Tækni: Nemendur þurfa grunntæknifærni til að nota einfalt myndvinnsluforrit.
• Aðrar forsendur: Aðgangur að tölvum eða spjaldtölvum.

• Verklegur lærdómur — Nemendur prófa sjálfir að breyta mynd til að upplifa hversu auðvelt það er.
• Gagnrýnin umræða — Nemendur ræða siðferðilegar spurningar um myndbreytingar.

Að kynna nemendum gervigreind á einfaldan hátt og ræða hvernig tölvur geta búið til texta, myndir og hljóð sem líta út eins og mannverk.

Kennarinn sýnir dæmi um efni sem gervigreind hefur búið til: texta, myndir eða tónlist. Nemendur ræða hvernig hægt er að greina á milli þess sem maður bjó til og þess sem gervigreind bjó til, og af hverju þetta skiptir máli.

• Dæmi um efni búið til af gervigreind (myndir, texti)
• Skjávarpi

Kennarinn byrjar á að spyrja: «Geta tölvur skrifað sögur eða teiknað myndir?» og ræðir stuttlega hvað gervigreind er. Síðan sýnir kennarinn sex efnisatriði á skjánum — þrjú búin til af mönnum og þrjú af gervigreind (myndir og stuttir textar). Nemendur giska í pörum: «Mannverk eða gervigreind?» Kennarinn sýnir rétt svör og ræðir hvað var erfitt og auðvelt. Bekkurinn ræðir: «Af hverju skiptir þetta máli? Hvað ef við héldum að gervigreind-texti væri sannur?» Nemendur skrifa þrjár setningar um hvað þeir lærðu.

• Lestur: Grunnlestrarfærni.
• Tækni: Engin sérstök tæknikunnátta krafist; kennarinn stýrir sýningunni.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa forvitni og getu til að taka þátt í umræðu.

• Giskileikur: maður eða vél? — Nemendur giska á hvort efni var búið til af manni eða gervigreind.
• Umræða — Bekkurinn ræðir hvað þýðir að gervigreind geti búið til efni og hverjar afleiðingarnar geta verið.

Að kenna nemendum að meta trúverðugleika upplýsinga sem þeir finna á netinu og í öðrum miðlum.

Nemendur kynnast hugtakinu trúverðugleiki og læra einfaldar aðferðir til að meta hvort upplýsingar séu áreiðanlegar. Þeir skoða vefsíður og texta og nota gátlista til að meta gæði þeirra.

• Tölvur með nettengingu
• Gátlisti fyrir trúverðugleika (prentaður)

Kennarinn byrjar á umræðu: „Eru allar vefsíður jafn trúverðugar?” og kynnir gátlista: 1) Hver skrifaði þetta? 2) Hvenær var þetta skrifað? 3) Er þetta stutt heimildum? 4) Lítur vefsíðan fagleg út? 5) Er tilgangurinn að upplýsa eða selja? Nemendur fá tvær vefsíður um sama efni (eina áreiðanlega og eina vafasama) og nota gátlistann til að meta þær. Þeir vinna í pörum og fylla út matsblaðið. Að lokum kynna pör niðurstöður sínar og bekkurinn ræðir saman. Í seinni hlutanum fá nemendur nýtt viðfangsefni og leita sjálfir á netinu, finna tvær vefsíður og meta þær.

• Lestur: Nemendur þurfa góða lestrarfærni til að lesa texta á vefsíðum.
• Tækni: Nemendur þurfa grunntæknifærni í netnotkun og vafranotkun.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta unnið í hópum og tekið þátt í umræðum.

• Gátlistamiðuð greining — Nemendur nota gátlista til að meta vefsíður kerfisbundið.
• Samanburður heimilda — Nemendur bera saman tvær vefsíður um sama efni og meta hvor sé trúverðugri.

Að opna augu nemenda fyrir fjölbreytileika stafræns efnis og mismunandi formum sem upplýsingar birtast í á netinu.

Nemendur skoða mismunandi tegundir stafræns efnis: texta, myndir, myndbönd, hljóðskrár, samfélagsmiðlafærslur og blogg. Þeir greina hvernig sama efnið getur birst á ólíkan hátt og ræða kosti og galla hverrar tegundar.

• Tölvur með nettengingu
• Flokkunartafla (verkefnablað)

Kennarinn setur upp sex stöðvar í stofunni, hverja með mismunandi tegund stafræns efnis: 1) Fréttavefur (texti), 2) Ljósmyndavefsíða, 3) YouTube-myndskeið, 4) Hlaðvarp (hljóð), 5) Instagram/samfélagsmiðlafærsla, 6) Blogg. Nemendur fara í litlum hópum á milli stöðva og fylla út flokkunartöflu: tegund efnis, kostir, gallar, hvenær hentar best. Í seinni hlutanum fá hópar úthlutað einni tegund og undirbúa stutta kynningu fyrir bekkinn. Bekkurinn ræðir saman: „Hvaða tegund hentar best hvenær?”

• Lestur: Góð lestrarfærni.
• Tækni: Grunnfærni í netnotkun.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta unnið í hópum og tekið þátt í kynningu.

• Stöðvavinna — Nemendur fara á milli stöðva þar sem þeir skoða mismunandi tegundir stafræns efnis.
• Hópkynning — Hópar kynna eina tegund stafræns efnis fyrir bekknum.

Að þjálfa nemendur í að greina staðreyndir frá skoðunum í texta og á netinu.

Nemendur lesa texta og greina hvort setningar séu staðreyndir eða skoðanir. Þeir læra einkenni beggja og æfa sig í að finna þær í fréttum, bloggsgreinum og samfélagsmiðlafærslum.

• Textabútar úr fréttum, bloggum og samfélagsmiðlum
• Greiningarblað

Kennarinn byrjar á umræðu: „Hvað er munurinn á staðreynd og skoðun?” og sýnir dæmi: „Ísland er eyja” (staðreynd) vs „Ísland er fallegasta landið” (skoðun). Nemendur fá textabúta úr fréttum og bloggsgreinum og undirstripa staðreyndir með bláu og skoðanir með rauðu. Þeir vinna fyrst í pörum og ræða saman. Í seinni hlutanum fá nemendur samfélagsmiðlafærslur og þurfa að greina þær á sama hátt. Að lokum skrifa nemendur stuttan texta um efni að eigin vali þar sem þeir nota bæði staðreyndir og skoðanir og merkja þær greinilega.

• Lestur: Góð lestrarfærni.
• Tækni: Grunnfærni í netnotkun.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta greint texta og tekið þátt í umræðu.

• Textagreining — Nemendur greina texta kerfisbundið og merkja staðreyndir og skoðanir.
• Skapandi skrif — Nemendur skrifa eigin texta þar sem þeir meðvitað nota bæði staðreyndir og skoðanir.

Að kenna nemendum hvað falsfréttir eru, hvers vegna þær eru búnar til og hvernig hægt er að bera kennsl á þær.

Nemendur læra um falsfréttir: hvað þær eru, hvers vegna þær eru búnar til (peningar, áhrif, skemmtun) og hvernig á að greina þær. Þeir skoða dæmi um falsfréttir og raunverulegar fréttir og æfa sig í að greina muninn.

• Dæmi um falsfréttir og raunverulegar fréttir
• Gátlisti til greiningar falsfrétta

Kennarinn byrjar á að spyrja: „Hefur einhver séð frétt á netinu sem reyndist ekki vera sönn?” Bekkurinn ræðir. Kennarinn útskýrir hvað falsfréttir eru og hvers vegna þær eru búnar til: peningar (smellir), pólitísk áhrif, skemmtun. Hann kynnir gátlista til greiningar: 1) Hvaðan kemur þetta? 2) Eru heimildir nefndar? 3) Segja aðrir miðlar sömu sögu? 4) Er fyrirsögnin ýkt? 5) Er myndin rétt? Nemendur fá sex fréttir — þrjár sannar og þrjár falskar — og nota gátlistann til að greina þær. Í seinni hlutanum búa nemendur til sína eigin „falsfrétt” og „sanna frétt” og láta samnemendur giska.

• Lestur: Góð lestrarfærni til að lesa og greina fréttir.
• Tækni: Grunnfærni í netnotkun.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnskilning á fréttamiðlum.

• Dæmakennsla — Kennarinn sýnir dæmi og bekkurinn greinir þau saman.
• Gagnrýnin greining — Nemendur nota gátlista til að greina fréttir kerfisbundið.

Að kenna nemendum hvernig gervigreind getur búið til texta og hvers vegna mikilvægt er að vera gagnrýninn á texta sem gæti verið gervigreindarbúinn.

Nemendur kynnast gervigreindartextaverkfærum og skoða dæmi um texta sem gervigreind hefur búið til. Þeir ræða áreiðanleika slíks texta og læra að vera gagnrýnin á efni sem þeir lesa á netinu.

• Dæmi um gervigreindartexta og mannritaðan texta
• Skjávarpi

Kennarinn útskýrir hvernig gervigreindartextaverkfæri virka á einfaldan hátt og sýnir dæmi. Nemendur fá fjóra texta í pörum — tveir mannritaðir og tveir gervigreindarbúnir — og þurfa að giska á hverjir eru hverjir. Þeir merkja vísbendingar í textanum. Bekkurinn fer yfir rétt svör og ræðir: hvað var erfitt og auðvelt? Í seinni hlutanum ræðir bekkurinn siðferðileg málefni: „Er í lagi að nota gervigreind til að skrifa heimaverkefni? Af hverju/af hverju ekki?” Nemendur skrifa stutta rökræðugrein um málefnið.

• Lestur: Góð lestrarfærni.
• Tækni: Grunnfærni í netnotkun.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnskilning á gervigreind frá fyrri árgöngum.

• Samanburðargreining — Nemendur bera saman tvo texta og reyna að finna út hvor er mannritaður.
• Umræða um siðferðileg málefni — Bekkurinn ræðir siðferðileg álitamál tengd gervigreindarnotkun í textagerð.

Að þjálfa nemendur í að meta gæði upplýsinga á netinu á kerfisbundinn hátt og skilja hvers vegna ekki allar upplýsingar eru jafn góðar.

Nemendur nota CRAAP-próf (eða íslenskt sambærilegt) til að meta gæði vefsíða. Þeir skoða mismunandi tegundir vefsíða og meta þær eftir fastmótaðri aðferð.

• Tölvur með nettengingu
• Matsblað (CRAAP-próf aðlagað)

Kennarinn kynnir aðferð til gæðamats (aðlagað CRAAP): Aldur (hvenær skrifað?), Höfundur (hver skrifaði?), Tilgangur (af hverju?), Heimildir (eru þær nefndar?), Fagmennska (lítur faglega út?). Nemendur fá þrjár vefsíður um sama efni (eina mjög góða, eina miðlungs og eina slæma) og meta þær eftir kerfinu. Þeir gefa hverri vefsíðu stig og skrifa stutta umsögn. Í seinni hlutanum leita nemendur sjálfir að vefsíðum um nýtt efni og meta tvær. Pör fara yfir mat hvers annars og gefa endurgjöf.

• Lestur: Góð lestrarfærni.
• Tækni: Grunnfærni í netnotkun og leit.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnskilning á trúverðugleika frá fyrri kennslustundum.

• Kerfisbundið mat — Nemendur nota fastmótaða aðferð til að meta vefsíður.
• Jafningjamat — Nemendur fara yfir mat hvers annars og gefa endurgjöf.

Að þjálfa nemendur í gagnrýninni greiningu heimilda þar sem þeir meta uppruna, tilgang og áreiðanleika á dýpri hátt.

Nemendur greina heimildir á kerfisbundinn hátt með tilliti til höfundar, tilgangs, markhóps og hlutdrægni. Þeir nota greiningarramma og skrifa ítarlega greiningu á völdum heimildum.

• Tölvur með nettengingu
• Greiningarrammi (verkefnablað)

Kennarinn kynnir greiningarramma: 1) Hver er höfundur? (Bakgrunnur, sérfræðingur?), 2) Hver er tilgangurinn? (Upplýsa, selja, sannfæra?), 3) Hver er markhópurinn? 4) Er hlutdrægni til staðar? 5) Eru heimildir nefndar? Nemendur fá tvær greinar um sama efni (eina af fréttavef og eina af bloggi) og greina þær eftir rammanum. Þeir skrifa ítarlega greiningu á blaðið. Í seinni hlutanum skrifa nemendur samanburðargrein: „Hvor heimildinn er áreiðanlegri og af hverju?” Bekkurinn ræðir niðurstöður saman.

• Lestur: Góð lestrar- og skriftarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun og leit.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af heimildamati frá fyrri árgöngum.

• Kerfisbundin greining — Nemendur nota greiningarramma til að meta heimildir á dýpri hátt.
• Samanburðarritgerð — Nemendur bera saman tvær heimildir skriflega.

Að dýpka skilning nemenda á falsfréttum og þjálfa þá í að greina vandlega á milli falsfrétta og áreiðanlegra frétta.

Nemendur skoða mismunandi tegundir falsfrétta og villandi upplýsinga og læra aðferðir til að sannreyna fréttir. Þeir nota staðreyndaskoðunarverkfæri og æfa sig í raunverulegri sannreyningu.

• Tölvur með nettengingu
• Staðreyndaskoðunarverkfæri (t.d. Snopes, faktisk.no eða sambærilegt)

Kennarinn kynnir tegundir falsfrétta: 1) Algjörlega falskar, 2) Villandi (satt en brenglað), 3) Ýktar (staðreyndir stækkaðar), 4) Skemmtanafréttir (satíra). Nemendur fá átta fréttir og þurfa að flokka þær. Kennarinn kynnir síðan staðreyndaskoðunarverkfæri og sýnir hvernig á að nota þau. Nemendur fá tvær fréttir og þurfa að sannreyna þær sjálfir. Í seinni hlutanum ræðir bekkurinn: „Hvaða áhrif hafa falsfréttir á samfélagið?” Nemendur skrifa stutta rökræðugrein um áhrif falsfrétta.

• Lestur: Góð lestrarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun og leit.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnskilning á falsfréttum frá fyrri árgöngum.

• Sannreyningarverkefni — Nemendur nota staðreyndaskoðunarverkfæri til að sannreyna fréttir.
• Flokkun og umræða — Nemendur flokka fréttir eftir tegundum og ræða saman.

Að kenna nemendum hvernig gervigreind er notuð til að búa til og breyta myndum og af hverju þetta skapar nýjar áskoranir varðandi trúverðugleika.

Nemendur skoða dæmi um myndir búnar til af gervigreind (deepfakes, AI-generaðar myndir) og ræða áhrif þeirra á samfélagið. Þeir æfa sig í að greina AI-myndir og ræða siðferðileg álitamál.

• Dæmi um AI-myndir og raunverulegar myndir
• Skjávarpi

Kennarinn sýnir dæmi um myndir búnar til af gervigreind: andlit sem ekki eru til, falskar senur og deepfake-myndbönd. Nemendur fá tíu myndir og þurfa að giska á hverjir eru AI-gerðar og hverjir raunverulegar. Kennarinn fer yfir vísbendingar: undarleg fingur, skrýtinn bakgrunnur, einkennileg ljósáhrif. Í seinni hlutanum ræðir bekkurinn: „Hvað ef einhver notar AI-mynd til að blekkja fólk? Hvað ef einhver notar mynd af þér sem er AI-breytt?” Nemendur skrifa stutta grein um eitt siðferðilegt álitamál sem þeir velja.

• Lestur: Góð lestrarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnskilning á gervigreind frá fyrri árgöngum.

• Sjónræn greining — Nemendur skoða myndir og leita að vísbendingum um gervigreindarnotkun.
• Siðferðileg umræða — Bekkurinn ræðir siðferðileg álitamál tengd gervigreindarmyndum.

Að kenna nemendum að meta áreiðanleika gagna á kerfisbundinn og gagnrýninn hátt með því að skoða uppruna, aðferðir og samhengi gagna.

Nemendur skoða mismunandi gagnalindir og meta áreiðanleika þeirra. Þeir læra að skoða hvernig gögn eru safnað, hvort úrtak sé viðeigandi og hvort niðurstöður séu raunhæfar. Nemendur greina raunveruleg dæmi um rannsóknir og gögn.

• Tölvur með nettengingu
• Greiningarrammi fyrir gögn (verkefnablað)

Kennarinn kynnir greiningarramma fyrir gögn: 1) Hver safnaði gögnunum? 2) Hvernig voru þau safnað? 3) Hversu stórt var úrtakið? 4) Hvenær voru þau safnað? 5) Hvers vegna voru þau safnað? 6) Passa niðurstöðurnar við aðrar rannsóknir? Nemendur fá tvö gagnasett um sama efni (t.d. tölur um loftslagsbreytingar frá tveimur mismunandi aðilum) og greina þau eftir rammanum. Þeir skrifa greiningu og bera saman. Í seinni hlutanum leita nemendur sjálfir að gögnum um efni að eigin vali og meta áreiðanleikann. Bekkurinn ræðir niðurstöður saman.

• Lestur: Góð lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun og töflureiknir.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnskilning á tölfræði og rannsóknaraðferðum.

• Gagnagreining — Nemendur greina raunveruleg gögn og meta áreiðanleika þeirra.
• Samanburður gagnagjafa — Nemendur bera saman gögn frá mismunandi aðilum um sama efni.

Að kenna nemendum að greina og meta áhrif fjölmiðla á skoðanamyndun og samfélagslega umræðu.

Nemendur skoða hvernig fjölmiðlar — bæði hefðbundnir og samfélagsmiðlar — hafa áhrif á hvernig fólk hugsar og skilur heiminn. Þeir greina dæmi um hlutdrægni, ramma (framing) og dagskrárvald (agenda setting).

• Fréttir frá mismunandi miðlum
• Greiningarrammi fyrir fjölmiðlagreiningu

Kennarinn kynnir hugtökin: hlutdrægni (bias), rammi (framing) og dagskrárvald (agenda setting). Hann sýnir dæmi: sama atburður úr tveimur mismunandi fréttamiðlum þar sem sjónarhorn og áherslur eru ólíkar. Nemendur fá greiningarramma og vinna í pörum: þeir bera saman fréttir frá tveimur miðlum og greina: Hvað er ólíkt? Hvaða sjónarhorn er tekið? Er hlutdrægni til staðar? Í seinni hlutanum velja nemendur sjálfir fréttaefni, leita að fréttum frá tveimur miðlum og skrifa samanburðargreiningu. Bekkurinn ræðir: „Hvernig getum við verið upplýstir borgarar?”

• Lestur: Góð lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnskilning á fjölmiðlalandslagi.

• Fjölmiðlagreining — Nemendur greina fréttir frá mismunandi sjónarhornum.
• Samanburðarverkefni — Nemendur bera saman fréttir frá tveimur miðlum um sama atburð.

Að þjálfa nemendur í dýpri samanburði á trúverðugleika heimilda og kenna þeim að meta heimildir á gagnrýninn og kerfisbundinn hátt.

Nemendur bera saman heimildir af mismunandi tegundum og meta trúverðugleika þeirra eftir ítarlegri aðferð. Þeir skrifa rökstudda greiningu þar sem þeir raða heimildum eftir trúverðugleika.

• Tölvur með nettengingu
• Ítarlegur greiningarrammi (verkefnablað)

Kennarinn kynnir ítarlegan greiningarramma: höfundur og sérfræðiþekking, birting og ritrýni, heimildir og tilvísanir, hlutleysi, aldur upplýsinga, samkvæmni við aðrar heimildir. Nemendur fá þrjár heimildir um sama efni: fræðigrein, fréttavefur og samfélagsmiðlafærsla. Þeir meta hverja eftir rammanum og gefa stig. Í seinni hlutanum skrifa nemendur rökstudda greiningu: „Þessar þrjár heimildir fjalla um [efni]. Trúverðugust er [heimild] vegna þess að...” Bekkurinn ræðir niðurstöður og hvort allir séu sammála um röðunina.

• Lestur: Góð lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun og leit.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af heimildamati frá fyrri árgöngum.

• Stigamat heimilda — Nemendur gefa heimildum stig samkvæmt matsramma og rökstyðja.
• Rökræðuritgerð — Nemendur skrifa rökstudda greiningu á trúverðugleika heimilda.

Að þjálfa nemendur í dýpkandi gagnrýninni hugsun þar sem þeir meta heimildir, greina hlutdrægni og draga eigin ályktanir á rökstuddan hátt.

Nemendur vinna að ítarlegu rannsóknarverkefni þar sem gagnrýnin hugsun er í forgrunni. Þeir meta fjölbreyttar heimildir, greina hlutdrægni og andstæðar skoðanir, og skrifa rökstudda grein þar sem þeir taka afstöðu.

• Tölvur með nettengingu og textavinnsluforrit
• Greiningarrammi fyrir gagnrýna hugsun

Kennarinn velur umdeilt málefni (t.d. „Ætti að banna samfélagsmiðla fyrir unglinga?”). Nemendur leita að heimildum sem styðja bæði hliðar málsins. Þeir meta hverja heimild: Hver skrifaði? Hvert er sjónarhornið? Er hlutdrægni til staðar? Hversu sterk eru rökin? Nemendur fylla út greiningarramma og bera saman heimildir. Í seinni hlutanum skrifa nemendur rökstudda grein (500 orð) þar sem þeir kynna bæði sjónarmið, taka afstöðu og rökstyðja hana með tilvísunum. Bekkurinn ræðir niðurstöður og ólík sjónarmið.

• Lestur: Mjög góð lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun, leit og textavinnslu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af heimildamati og gagnrýninni greiningu.

• Rökræðuverkefni — Nemendur greina andstæð sjónarmið og taka afstöðu á rökstuddan hátt.
• Heimildamat og samanburður — Nemendur meta heimildir sem styðja andstæð sjónarmið.

Að kenna nemendum að meta sannleiksgildi efnis sem gervigreind framleiðir og skilja takmarkanir og áhættur gervigreindartexta og -mynda.

Nemendur skoða hvernig gervigreind getur búið til texta, myndir og myndbönd sem líta raunveruleg út en innihalda villur eða rangar upplýsingar. Þeir læra að meta sannleiksgildi gervigreindarbúins efnis og ræða samfélagslegar afleiðingar.

• Dæmi um gervigreindartexta og -myndir (með villum)
• Tölvur með nettengingu

Kennarinn sýnir texta sem gervigreind hefur búið til og spyr: „Er allt hér rétt?” Nemendur lesa og leita að villum: rangra staðhæfingum, tilbúnum heimildum, rökvillum. Þeir sannreyna hjá raunverulegum heimildum. Kennarinn sýnir líka AI-myndir og deepfakes og nemendur leita að vísbendingum. Í seinni hlutanum ræðir bekkurinn: „Hvað ef fólk trúir öllu sem gervigreind framleiðir? Hvað ef gervigreind er notuð til að dreifa falsfréttum?” Nemendur skrifa ritgerð (500 orð) um eina samfélagslega afleiðingu gervigreindar á sannleiksgildi upplýsinga.

• Lestur: Mjög góð lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun og gervigreindarverkfærum.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnskilning á gervigreind og falsfréttum.

• Villuleit í gervigreindarefni — Nemendur leita markvisst að villum í texta og myndum sem gervigreind bjó til.
• Samfélagsleg umræða — Bekkurinn ræðir samfélagslegar afleiðingar gervigreindar.

Að dýpka skilning nemenda á falsfréttum, villandi upplýsingum og hvernig þær breiðast út í stafrænum heimi.

Nemendur rannsaka hvernig falsfréttir og villandi upplýsingar breiðast út á samfélagsmiðlum, hvaða aðferðir eru notaðar til dreifingar og hvernig hægt er að verjast þeim. Þeir skoða raunveruleg tilvik og ræða ábyrgð einstaklinga og samfélagsmiðla.

• Tölvur með nettengingu
• Dæmi um dreifingu falsfrétta (raunveruleg tilvik)

Kennarinn kynnir raunverulegt tilvik þar sem falsfrétt dreifðist víða á samfélagsmiðlum (t.d. tiltekna falsfrétt sem fór veiralt). Nemendur rannsaka tilvikið: Hvaðan kom fréttin? Hvernig dreifðist hún? Hverjar voru afleiðingarnar? Kennarinn kynnir hugtökin: clickbait, bots, echo chambers, filter bubbles. Nemendur leita sjálfir að öðru tilviki og skrifa greiningu. Í seinni hlutanum ræðir bekkurinn: „Hverjir bera ábyrgð? Einstaklingarnir sem deila? Samfélagsmiðlarnir? Höfundarnir?” Nemendur skrifa rökræðugrein (500 orð) um ábyrgðina.

• Lestur: Mjög góð lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun og samfélagsmiðlum.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af falsfréttum og sannreyningu frá fyrri árgöngum.

• Tilfellisrannsókn (case study) — Nemendur rannsaka raunverulegt tilvik þar sem falsfréttir dreifðust víða.
• Rökræðuverkefni — Nemendur ræða og rökræða um ábyrgð í baráttunni gegn falsfréttum.

Að þjálfa nemendur í sjálfstæðri og dýpkandi gagnrýninni greiningu á rannsóknum, gögnum og tölfræði, þar sem þeir meta aðferðafræði, úrtak, túlkun og hugsanlega hagsmunagæslu.

Nemendur vinna að ítarlegri rannsóknargreiningu þar sem þeir meta rannsóknir og gögn á háu stigi. Þeir greina rannsóknaraðferðir, meta úrtak og aðferðafræði, skoða hverjir standa að baki rannsókn og meta hvort niðurstöður séu túlkaðar á hlutlausan hátt. Nemendur skrifa ítarlega gagnrýna greiningu.

• Tölvur með nettengingu og aðgangur að gagnagrunnum
• Google Sheets eða Excel
• Greiningarrammi fyrir rannsóknir (ítarlegur)

Kennarinn kynnir ítarlegan greiningarramma: 1) Hver stendur að rannsókninni og hvaða hagsmuni hefur hann? 2) Hvaða rannsóknaraðferð var notuð? 3) Hversu stórt og dæmigert var úrtakið? 4) Hvernig eru niðurstöður túlkaðar — hlutlaust eða leiðandi? 5) Samræmast niðurstöður öðrum rannsóknum á sama sviði? 6) Hverjir fjármögnuðu rannsóknina? Nemendur fá tvær rannsóknir um sama efni (t.d. áhrif skjátíma á unglinga) — eina frá óháðum fræðimönnum og eina fjármagnaða af tæknifyrirtæki. Þeir meta báðar eftir rammanum og bera saman í Google Sheets. Í seinni hlutanum skrifa nemendur ítarlega gagnrýna greiningu (800 orð) þar sem þeir meta aðferðafræði og draga ályktanir um trúverðugleika. Bekkurinn ræðir niðurstöður og hvort hagsmunir hafi áhrif á rannsóknarniðurstöður.

• Lestur: Framúrskarandi lestrar- og greiningarfærni; nemandi les fræðilegan texta.
• Tækni: Örugg færni í netnotkun, gagnagreiningu og textavinnslu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa sterkan grunn í gagnrýninni hugsun og heimildamati frá fyrri árgöngum.

• Gagnrýnin rannsóknargreining — Nemendur greina raunverulegar rannsóknir og meta aðferðafræði, fjármögnun og niðurstöður.
• Sókratísk aðferð — Kennarinn notar spurningar til að leiðbeina nemendum í greiningu í stað þess að gefa svör.

Að nemendur öðlist djúpan skilning á hvernig gervigreind og djúpfölsun (deepfakes) ógna upplýsingavistkerfi samfélagsins og hvernig hægt er að bregðast við á ábyrgan hátt.

Nemendur rannsaka hvernig gervigreind er notuð til að búa til sannfærandi en falskar upplýsingar: texta, myndir, hljóð og myndbönd (deepfakes). Þeir greina raunveruleg tilvik, meta samfélagslegar afleiðingar og þróa eigin leiðbeiningar um hvernig á að greina og bregðast við gervigreindarbúnu efni.

• Tölvur með nettengingu
• Dæmi um deepfakes og gervigreindarefni
• Google Docs eða Microsoft Word

Kennarinn sýnir þrjú dæmi um gervigreindarbúið efni: (1) texta sem inniheldur tilbúnar staðhæfingar og falskar tilvísanir, (2) AI-myndir sem líta út eins og ljósmyndir, (3) deepfake-myndskeið af þekktri persónu. Nemendur greina hvert dæmi og leita að vísbendingum um fölsun. Kennarinn kynnir raunverulegt tilvik þar sem deepfake hafði alvarlegar afleiðingar (t.d. pólitísk áróðursmyndbönd eða fjársvik). Nemendur rannsaka tilvikið í pörum og skrifa greiningu. Í seinni hlutanum vinna nemendur í litlum hópum að því að þróa „Leiðbeiningar um gervigreindarlæsi” — handbók sem útskýrir hvernig á að greina og bregðast við gervigreindarbúnu efni. Hópar kynna leiðbeiningar sínar og bekkurinn ræðir bestu aðferðirnar saman.

• Lestur: Framúrskarandi lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Örugg færni í netnotkun og gagnrýnni miðlanotkun.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af gervigreindargreiningu og falsfréttum frá fyrri árgöngum.

• Tilfellisrannsókn (case study) — Nemendur rannsaka raunveruleg tilvik þar sem deepfakes eða gervigreindarefni hafði alvarlegar afleiðingar.
• Hönnunarhugsun (design thinking) — Nemendur þróa eigin leiðbeiningar til að bregðast við gervigreindarbúnu efni.

Að nemendur noti gagnrýna greiningu gagna og upplýsinga til að taka upplýsta afstöðu í samfélagslegri umræðu og sýni hæfni upplýsts og ábyrgðarfulls borgara í stafrænum heimi.

Nemendur velja umdeilt samfélagsmálefni, safna og greina gögn frá fjölbreyttum heimildum, meta trúverðugleika allra gagna og skrifa ítarlega rökræðuritgerð þar sem þeir taka afstöðu sem byggist á gagnrýninni greiningu. Verkefnið sameinar alla þá hæfni sem nemendur hafa öðlast á unglingastigi.

• Tölvur með nettengingu og aðgang að gagnagrunnum
• Google Sheets eða Excel
• Kynningarforrit (Google Slides eða PowerPoint)

Nemendur velja umdeilt samfélagsmálefni (t.d. „Ætti Ísland að banna förgunartæki úr plasti?”, „Ætti að takmarka skjátíma unglinga með lögum?”). Í fyrsta hlutanum safna þeir gögnum: rannsóknir, tölfræði, fréttir og skoðanir frá a.m.k. sex heimildum af a.m.k. þremur tegundum. Þeir meta trúverðugleika hverrar heimildar og skrá í greiningarramma. Þeir setja lykilgögn fram sjónrænt í Google Sheets. Í öðrum hlutanum skrifa nemendur rökræðuritgerð (1000 orð) þar sem þeir kynna báðar hliðar málsins, taka afstöðu og rökstyðja hana með gögnum og tilvísunum. Þeir fjalla líka um gagnrök og svara þeim. Í þriðja hlutanum halda nemendur stuttar kynningar og bekkurinn heldur formlega rökræðu þar sem þeir verja afstöðu sína og svara spurningum.

• Lestur: Framúrskarandi lestrar- og greiningarfærni; nemandi les fræðilegan texta og tölfræði.
• Tækni: Örugg færni í upplýsingaleit, gagnagreiningu og textavinnslu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa sterkan grunn í gagnrýninni hugsun, heimildamati og rökræðu frá fyrri árgöngum.

• Verkefnamiðað nám (PBL) — Nemendur vinna sjálfstætt rannsóknarverkefni frá upphafi til enda.
• Skipulögð rökræða — Nemendur verja afstöðu sína í formlegri rökræðu fyrir bekknum.