Langtímavarðveisla gagna og stafrænir staðlar
Tilgangur
Að nemendur skilji áskoranir langtímavarðveislu gagna og hvernig stafrænir staðlar og opin snið tryggja aðgengi gagna til framtíðar.
Hæfniviðmið og námsmarkmið
Nemandi getur skipulagt og vistað skrár á markvissan hátt og gert ráðstafanir til verndar mikilvægum gögnum
- 1.1: Nemandi getur útskýrt áskoranir langtímavarðveislu gagna og hvers vegna skráarsnið skiptir máli
- 1.2: Nemandi getur greint muninn á opnum og lokuðum skráarsniðum og metið kosti opinna sniða
- 1.3: Nemandi getur búið til eigin langtímavarðveisluáætlun fyrir mikilvæg gögn
Getustig og forsendur nemenda
- Lestur: Framúrskarandi lestrar- og greiningarfærni.
- Tækni: Örugg færni í skráarmeðhöndlun, skýjaþjónustu og gagnastjórnun.
- Aðrar forsendur: Nemendur þurfa sterkan grunn í skráarsniðum, gagnageymslu og öryggisafritun.
Lýsing á kennslustund
Nemendur rannsaka langtímavarðveislu gagna: hvernig á að tryggja að gögn séu aðgengileg eftir mörg ár? Þeir skoða vandamál eins og úrelt skráarsnið, lokað snið (proprietary formats) og tæknilegar breytingar. Þeir læra um opin snið og staðla og hvernig stofnanir (t.d. Þjóðskjalasafn) varðveita gögn.
Kennarinn spyr: „Ímyndaðu þér að þú findur disklingi frá 2003 — geturðu opnað skrárnar á þeim?” Hann sýnir dæmi um úrelta tækni: disklingur, VHS-spóla, MiniDisc. Kennarinn útskýrir vandamálið: tæknin breytist, snið úreldast, og gögn geta orðið óaðgengileg. Hann kynnir opinn snið (ODF, PDF/A, CSV, PNG, FLAC) á móti lokuðum sniðum (DOCX, PSD, HEIC) og útskýrir kosti opinna sniða fyrir langtímavarðveislu. Nemendur rannsaka í pörum: (1) Hvernig varðveitir Þjóðskjalasafn Íslands gögn? (2) Hvað er PDF/A og hvers vegna er það notað? (3) Hvað er „digital preservation” á alþjóðavísu? Þeir búa til samanburðartöflu í Google Sheets: Snið → Opið/lokað → Langtímavarðveisla → Notkun. Í seinni hlutanum búa nemendur til eigin „langtímavarðveisluáætlun” fyrir mikilvægustu gögn sín: Hvaða gögn á að varðveita til langs tíma? Á hvaða sniði? Hvar á að geyma? Hvernig á að tryggja aðgengi til framtíðar? Þeir kynna áætlanir sínar.
Verkfæri og hugbúnaður
Til rannsóknar á sniðum og varðveisluaðferðum.
Til að vista skjöl á opnum sniðum (ODF) og bera saman við lokuð snið.
Til að búa til samanburðartöflu yfir skráarsnið.
Kennsluaðferðir
Nemendur rannsaka raunveruleg dæmi um gagnatap vegna úreltra sniða og tækni.
Rannsóknargrundvöllur: Rannsóknarmiðað nám eflir sjálfstæða hugsun og gagnrýna greiningu (Pedaste et al., 2015).
Nemendur búa til eigin langtímavarðveisluáætlun.
Rannsóknargrundvöllur: Verkefnamiðað nám tengir nám við raunverulegar þarfir og eykur ábyrgð (Thomas, 2000).
Matsaðferðir
- Samanburðartafla er ítarleg og sýnir skilning á mismunandi sniðum.
- Rannsókn á varðveisluaðferðum er vel unnin.
- Langtímavarðveisluáætlunin er raunhæf og vel rökstudd.
Aðlögun
Nemendur rannsaka stafræna varðveislu í safnastarfi (t.d. Internet Archive, Europeana) og skrifa um áskoranir og lausnir.
Kennarinn einfaldar hugtökin og gefur nemandanum lista yfir algeng snið og hvort þau séu opin eða lokuð.
Þverfaglegar tengingar
- Saga: Varðveisla sögulegra gagna og söfn.
- Náttúrufræði: Gagnasöfnun og langtímarannsóknir.
- Samfélagsfræði: Menningararfur í stafrænum heimi.