Reiknirit og síur — hvað liggur að baki
Tilgangur
Að nemendur öðlist dýpri skilning á reikniritunum sem liggja að baki leitarvélum og samfélagsmiðlum — hvernig þau móta hvaða upplýsingar við sjáum — og geti metið áhrif þeirra á upplýsingaöflun og skoðanamyndun.
Hæfniviðmið og námsmarkmið
Nemandi getur nýtt leitarvélar, gagnabanka, gervigreind og önnur verkfæri á fjölbreyttan og siðferðilega ábyrgan hátt til upplýsingaöflunar og skilji hvað liggur til grundvallar
- 2.1: Nemandi getur útskýrt hvað reiknirit eru og hvernig þau velja hvaða efni birtist okkur
- 2.2: Nemandi getur útskýrt hugtakið „síubóla“ og hvernig hún hefur áhrif á skoðanamyndun
- 2.3: Nemandi getur nefnt aðferðir til að brjóta út úr síubólunni og fá fjölbreyttari upplýsingar
Getustig og forsendur nemenda
- Lestur: Nemendur lesa vel og geta skilið flókin samfélagsleg og tæknileg hugtök
- Tækni: Nemendur hafa dýpri þekkingu á leitarvélum, þar á meðal hvernig þær raða niðurstöðum
- Aðrar forsendur: Nemendur hafa grunnþekkingu á hvernig leitarvélar virka frá 8. bekk
Lýsing á kennslustund
Nemendur kanna hvernig reiknirit (algorithms) og síubóla (filter bubble) hafa áhrif á hvaða upplýsingar birtast þeim. Þeir læra um hvernig samfélagsmiðlar nota reiknirit til að velja efni, hvernig leitarvélar persónusníða niðurstöður, og hvernig þetta getur búið til „upplýsingabólu“ þar sem fólk sér aðeins upplýsingar sem styðja eigin skoðanir. Nemendur gera tilraunir og rannsaka hvernig þeir geta rofið út úr bólunni.
1. Kennari sýnir mynd: „Tveir nemendur opna YouTube á sama tíma — þeir sjá allt önnur myndbönd á forsíðunni.“ Spyr: „Hvers vegna?“ Nemendur ræða (5 mín).
2. Kennari útskýrir hvað reiknirit eru á einfaldan hátt: „Reiknirit er sett af reglum sem tölva notar til að velja. YouTube, Google, Instagram, TikTok — öll nota þau reiknirit til að velja hvað þú sérð.“ (8 mín).
3. Kennari kynnir hugtakið „síubóla“ (filter bubble): „Ef þú lest alltaf um fótbolta, þá sýna reikniritið þér meira um fótbolta. Þú færð að sjá meira af því sem þú þekkir nú þegar og minna af nýju eða öðru.“ Sýnir skýringarmynd (8 mín).
4. Kennari kynnir „bergmálsklefann“ (echo chamber): „Ef reikniritið sýnir þér alltaf eitt sjónarhorn, getur þú farið að halda að allir séu sammála þér.“ (5 mín).
5. Tilraun 1: Nemendur í pörum leita á Google í huliðsham (enginn leitarferill) og venjulegum ham um sama efni. Bera saman niðurstöður. Er munur? (12 mín).
6. Tilraun 2: Nemendur skoða forsíðu YouTube á tveimur mismunandi tækjum (eða í mismunandi prófílum). Bera saman hvað birtist. Ræða hvers vegna (10 mín).
7. Hópumræða: Hvaða áhrif hafa síubólur á samfélagið? Hvernig getum við fengið fjölbreyttari upplýsingar? Nemendur koma með tillögur: nota fleiri leitarvélar, lesa fjölbreytt efni, vera meðvitaðir um reikniritið (12 mín).
8. Nemendur skrifa stutta ígrundun (200-250 orð): „Hvernig hafa reiknirit áhrif á mína upplýsingaöflun og hvað ætla ég að gera til að fá fjölbreyttari upplýsingar?“ (12 mín).
9. Nokkrir nemendur deila og bekkurinn ræðir (5 mín).
10. Samantekt: Kennari tengir við heildarsamhengið — „Að skilja hvað liggur að baki eru mikilvæg skref í átt að upplýstu lífi.“ (3 mín).
Verkfæri og hugbúnaður
Sem dæmi um leitarvél sem notar reiknirit og persónusníðingu
Til samanburðar sem leitarvél án persónusníðingar
Sem áberandi dæmi um reiknirit sem velja efni og búa til „kanínuholur“ (rabbit holes)
Til umræðu um hvernig reiknirit samfélagsmiðla móta upplifun notenda
Kennsluaðferðir
Nemendur læra hugtök (reiknirit, síubóla, persónusníðing) og staðfesta skilning sinn með tilraunum
Rannsóknargrundvöllur: Tilraunamiðuð kennsla á óáþreifanlegum hugtökum gerir þau raunveruleg og minnisverð
Nemendur ræða samfélagsleg áhrif reiknirit og taka afstöðu í umræðu
Rannsóknargrundvöllur: Gagnrýnin umræða um samfélagsleg áhrif tækni eykur borgaravitund og upplýsta þátttöku í samfélaginu
Matsaðferðir
- Mat á tilraunum — gátu nemendur greint mun á niðurstöðum og útskýrt ástæður?
- Mat á ígrundun — sýnir nemandinn skilning á reikniritum, síubólum og eigin ábyrgð?
- Þátttaka í umræðum — getur nemandinn rætt samfélagsleg áhrif reiknirit á ábyrgan hátt?
Aðlögun
Nemendur sem eru lengra komnir rannsaka raunverulegt dæmi um síubólu (t.d. pólitískar upplýsingar á samfélagsmiðlum) og skrifa grein um áhrifin
Nemendur sem þurfa stuðning fá einfaldari skýringarmyndir og vinna tilraunirnar í gegnum skref-fyrir-skref leiðbeiningar með kennara
Þverfaglegar tengingar
- Samfélagsfræði — lýðræði, fjölmiðlar, skoðanamyndun og áhrif tækni á samfélagið
- Stærðfræði — grunnhugtök reiknirits og rökfræði
- Íslenska — ritun ígrundunar og röksemdafærsla