Siðferðileg ábyrgð í upplýsingaöflun

Tilgangur

Að nemendur dýpki skilning sinn á siðferðilegri ábyrgð í upplýsingaöflun — bæði sem leitendur og sem miðlarar upplýsinga — og geti tekist á við flóknari siðferðileg álitamál á stafrænum tíma.

Hæfniviðmið og námsmarkmið

Hæfniviðmið

Nemandi getur nýtt leitarvélar, gagnabanka, gervigreind og önnur verkfæri á fjölbreyttan og siðferðilega ábyrgan hátt til upplýsingaöflunar og skilji hvað liggur til grundvallar

Námsmarkmið:

3.1: Nemandi getur greint á milli misinformation (rangra upplýsinga af vangá) og disinformation (vísvitandi rangra upplýsinga)
3.2: Nemandi getur rætt um höfundarrétt og tilvitnunarskyldu á stafrænum tíma
3.3: Nemandi getur metið siðferðilegar afleiðingar þess að miðla upplýsingum á netinu

Getustig og forsendur nemenda

Lestur: Nemendur lesa vel og geta greint flókin efni
Tækni: Nemendur hafa gott vald á leitarvélum, gagnabönkum og gervigreind
Aðrar forsendur: Nemendur hafa unnið með siðferðileg álitamál í 6. og 7. bekk og geta rætt á dýpri vísu

Lýsing á kennslustund

Nemendur skoða flóknari siðferðileg álitamál: höfundarrétt á netinu, afleiðingar rangra upplýsinga (misinformation og disinformation), ábyrgð á miðlun upplýsinga á samfélagsmiðlum, og persónuvernd í upplýsingaleit. Þeir vinna dæmarannsóknir á raunverulegum tilvikum og þróa dýpri skilning á sinni eigin ábyrgð.

Verkefnalýsing:

1. Kennari kynnir tvö hugtök: Misinformation (rangar upplýsingar sem dreifast af vangá) og Disinformation (vísvitandi rangar upplýsingar). Sýnir dæmi um hvort tveggja (8 mín).
2. Kennari sýnir raunverulegt dæmi: Frétt sem reyndist röng og dreifðist mikið á samfélagsmiðlum. Ræðir: Hvað gerðist? Hvers vegna trúðu svo margir þessu? Hvaða skaða olli þetta? (10 mín).
3. Kennari kynnir höfundarrétt á stafrænum tíma: a) Ef þú notar mynd af netinu — áttu rétt á henni? b) Ef þú afritar texta — hvað þarf? c) Hvernig tilvitnað rétt? Kennari sýnir dæmi um rétta og ranga tilhögun (10 mín).
4. Nemendur skiptast í 4 hópa og fá hvert sitt dæmatilvik: a) Nemandi afritar texta úr gervigreind og segist hafa skrifað sjálfur — hvað er siðferðilega rangt við þetta? Myndi skipta máli ef hann hefði notað þjónustu sem geymir samræðurnar og notar þær til þjálfunar? b) Einhver deilir falskri frétt á samfélagsmiðli, c) Vefsíða notar myndir án leyfis, d) Upplýsingar um einstakling birtast við leit á Google (12 mín).
5. Hóparnir greina tilvik sitt: Hvað gerðist? Hvað er siðferðilega rangt? Hvað hefði átt að gera? Hvaða afleiðingar geta orðið? (10 mín).
6. Hópar kynna og bekkurinn ræðir hvert tilvik (15 mín).
7. Rökræða: Kennari setur upp rökræðu: „Er fólk ábyrgt fyrir því að deila rangra upplýsingum ef það vissi ekki að þær voru rangar?“ Nemendur skiptast í tvær hliðar og rökstyðja (10 mín).
8. Samantekt: Nemendur skrifa stutta ígrundun: „Mín ábyrgð í upplýsingaleit og miðlun — hvað ætla ég að gera öðruvísi?“ (5 mín).

Verkfæri og hugbúnaður

Raunveruleg dæmi af fréttavefum og samfélagsmiðlum (undirbúin af kennara) — námsefni

Til að gera siðferðilegu álitamálin raunhæf og áþreifanleg

Google og samfélagsmiðlar (sýnt á skjávarpa) — stafrænn vettvangur

Til að sýna raunveruleg dæmi um miðlun og höfundarrétt

Kennsluaðferðir

Raunhæfar dæmarannsóknir (e. case-based learning)

Nemendur skoða raunveruleg tilvik og greina siðferðileg álitamál í þeim

Rannsóknargrundvöllur: Raunhæfar dæmarannsóknir tengja siðfræðilega hugtök við raunveruleikann og auka skilning og innlifun

Rökræðuaðferð (e. debate)

Nemendur taka afstöðu og rökstyðja sjónarmið sín í skipulagðri rökræðu

Rannsóknargrundvöllur: Rökræður þjálfa gagnrýna hugsun, röksemdafærslu og getu til að sjá mál frá mörgum hliðum

Matsaðferðir

Mat á hópgreiningu dæmatilviks — sýna nemendur skilning á siðferðilegum þáttum?
Þátttaka í rökræðu — geta nemendur rökstutt afstöðu sína?
Ígrundunarmiði — sýnir nemandinn persónulegan skilning á ábyrgð sinni?

Aðlögun

Aukin áskorun

Nemendur sem eru lengra komnir skrifa lengri grein (300-400 orð) þar sem þeir greina raunverulegt dæmi um misinformation eða disinformation og leggja til lausnir

Stuðningur

Nemendur sem þurfa stuðning fá einfaldari dæmatilvik og spurningalista sem hjálpar þeim að greina tilvik kerfisbundið

Þverfaglegar tengingar

Íslenska — ritun ígrundunar, munnleg röksemdafærsla og rökræður
Siðfræði — siðferðileg álitamál, ábyrgð og afleiðingar
Samfélagsfræði — fjölmiðlar, samfélagsmiðlar og áhrif rangra upplýsinga