Hvernig virka leitarvélar?
Tilgangur
Að nemendur skilji hvernig leitarvélar virka á bak við tjöldin — hvernig þær safna, raða og birta niðurstöður — og hvers vegna þessi þekking skiptir máli þegar við metum leitarniðurstöður.
Hæfniviðmið og námsmarkmið
Nemandi getur nýtt leitarvélar, gagnabanka, gervigreind og önnur verkfæri á fjölbreyttan og siðferðilega ábyrgan hátt til upplýsingaöflunar og skilji hvað liggur til grundvallar
- 2.1: Nemandi getur útskýrt þrjú meginskref leitarvéla: söfnun, skrásetning og röðun
- 2.2: Nemandi skilur að auglýsingar og persónuleg leit hafa áhrif á niðurstöður
- 2.3: Nemandi getur útskýrt hvers vegna tveir einstaklingar geta fengið ólíkar niðurstöður
Getustig og forsendur nemenda
- Lestur: Nemendur lesa vel og geta skilið tæknilega hugtök þegar þau eru útskýrð
- Tækni: Nemendur hafa góða reynslu af leitarvélum og geta notað þær sjálfstætt
- Aðrar forsendur: Nemendur hafa skilning á gagnrýnni upplýsingaleit og heimilmati
Lýsing á kennslustund
Nemendur læra grunnatriði um hvernig leitarvélar virka: Vefköngulær (web crawlers) safna vefsíðum, skrásetjari (indexer) skipuleggur þær, og röðunaralgrím (ranking algorithm) ákvarðar hvaða niðurstöður birtast efst. Nemendur skoða hvers vegna auglýsingar birtast efst, hvernig persónuleg leit virkar, og hvers vegna tveir einstaklingar geta fengið ólíkar niðurstöður fyrir sömu leit.
1. Kennari spyr: „Þegar þið leitið á Google — hvernig veit Google hvað á að sýna ykkur efst?“ Nemendur spá í þetta (5 mín).
2. Kennari útskýrir með samlíkingu: „Ímyndið ykkur risastórt bókasafn. Vefköngulóin (web crawler) fer á milli hillna og skráir allar bækurnar. Skrásetjarinn raðar þeim eftir efni. Röðunaralgrímið ákveður hvaða bók á að sýna þér fyrst.“ Sýnir skýringarmynd (10 mín).
3. Kennari útskýrir röðunarþætti: a) Vinsældir — margar vefsíður vísa á þessa síðu, b) Viðeigni — orðin á síðunni passa við leitina, c) Nýlegt — nýrra efni kemur oftar efst, d) Auglýsingar — fyrirtæki borga til að vera efst (merkt sem „Ad/Auglýsing“) (10 mín).
4. Kennari sýnir á skjávarpa: Leitar á Google og bendir á auglýsingar efst (merktar „Ad“). Spyr: „Eru auglýsingar bestu niðurstöðurnar?“ Nemendur ræða (5 mín).
5. Kennari útskýrir persónulega leit: Google mun sýna ólíkar niðurstöður eftir leitarsögu, staðsetningu og stillingum. Þess vegna gefa DuckDuckGo og Google ólíkar niðurstöður (5 mín).
6. Tilraun: Nemendur í pörum leita á Google og DuckDuckGo um sama efni. Einnig prófa nemendur í huliðsham (incognito mode) á Google. Bera saman niðurstöður og skrifa um muninn (18 mín).
7. Hópumræða: Hvað lærðum við? Hvers vegna skiptir máli að vita hvernig leitarvélar virka? Hvernig hefur þetta áhrif á hvaða upplýsingar við sjáum? (10 mín).
8. Nemendur skrifa stutta ígrundun: „Þrjú atriði sem ég vissi ekki um leitarvélar og hvernig þau breyta hvernig ég leita.“ (7 mín).
9. Kennari dregur saman og tengir við gagnrýna hugsun: „Nú vitum við að niðurstöðurnar eru ekki tilviljun — þær eru valdar af tölvu. Þess vegna þurfum við að hugsa sjálf.“ (5 mín).
10. Lausleg umræða og spurningar (5 mín).
Verkfæri og hugbúnaður
Aðal dæmið til að útskýra hvernig leitarvélar virka
Til samanburðar sem leitarvél sem leggur áherslu á friðhelgi og sýnir ólíkar niðurstöður
Til sýnikennslu og til að sýna skýringarmyndir af virkni leitarvéla
Kennsluaðferðir
Kennarinn notar samlíkingar og myndrænar útskýringar til að gera flókin hugtök skiljanleg
Rannsóknargrundvöllur: Samlíkingar hjálpa nemendum að tengja ný og óþekkt hugtök við eitthvað sem þeir þekkja nú þegar
Nemendur gera tilraunir með leit á mismunandi tækjum/vöfrum til að sjá persónulega leit í verki
Rannsóknargrundvöllur: Reynslumiðaðar tilraunir gera óhlutbundin hugtök áþreifanleg
Matsaðferðir
- Ígrundunarmiði — sýnir nemandinn skilning á hvernig leitarvélar virka?
- Samanburður á niðurstöðum — gátu nemendur greint mun og útskýrt ástæðuna?
- Munnleg þátttaka í umræðum — geta nemendur útskýrt röðunarþætti?
Aðlögun
Nemendur sem eru lengra komnir rannsaka PageRank eða annan raunverulegan röðunaralgrím og skrifa stutta grein um hvernig hann virkar
Nemendur sem þurfa stuðning fá einfaldari skýringarmyndir og vinna með kennara í gegnum samlíkinguna skref fyrir skref
Þverfaglegar tengingar
- Stærðfræði — grunnhugtök um reiknirit og röðun
- Samfélagsfræði — áhrif tækni á upplýsingaflæði og samfélag
- Íslenska — ritun ígrundunar og munnleg tjáning