Heimildagagnrýni og upplýsingalæsi á netinu
Tilgangur
Að þjálfa nemendur í að meta áreiðanleika heimilda á netinu og greina á milli traustra og óáreiðanlegra upplýsinga, sem er undirstaða gagnrýninnar hugsunar í stafrænu umhverfi.
Hæfniviðmið og námsmarkmið
Nemandi getur metið áreiðanleika stafrænna heimilda með skipulegum aðferðum og gert grein fyrir niðurstöðum sínum á rökrænan hátt.
- Nemendur geti greint á milli frumheimilda og eftirheimilda á netinu
- Nemendur tileinki sér skipulega aðferð (SIFT) til að meta áreiðanleika vefheimilda
- Nemendur geti rökstutt mat sitt á heimild munnlega og skriflega
Getustig og forsendur nemenda
- Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið og skilið texta á íslensku og ensku á miðlungs- til háu getustigi, þar sem margar vefheimildir eru á ensku.
- Tækni: Grunnfærni í notkun vafra og leitarvéla. Nemendur þurfa að geta unnið sjálfstætt við upplýsingaleit á netinu.
- Aðrar forsendur: Grundvallarskilningur á því hvernig efni dreifist á netinu og samfélagsmiðlum.
Lýsing á kennslustund
Kennslustundin fjallar um heimildagagnrýni í stafrænu samhengi. Nemendur læra aðferðir til að meta hvort vefheimildir séu áreiðanlegar, skoða mismunandi tegundir heimilda og æfa sig í að bera saman upplýsingar úr ólíkum áttum. Þeir nota skipulagðar aðferðir á borð við SIFT-aðferðina (Stop, Investigate, Find, Trace) til að greina fréttir og efni á samfélagsmiðlum. Áhersla er lögð á virka þátttöku nemenda og gagnrýna umræðu í hópum.
1. Kynning (15 mín): Kennarinn spyr nemendur hvaðan þeir fá fréttir sínar og hvort þeir hafi lent í því að trúa einhverju á netinu sem reyndist rangt. Stutt umræða. 2. Kennsla (20 mín): Kennarinn kynnir SIFT-aðferðina skref fyrir skref og sýnir á skjávarpa hvernig hún er notuð á raunverulegu dæmi. Nemendur gera athugasemdir og spyrja spurninga. 3. Hópverkefni (30 mín): Nemendum er skipt í hópa (3-4 nemendur). Hver hópur fær 2-3 vefheimildir til að meta með SIFT-aðferðinni. Þeir skrá niðurstöður í sameiginlegt skjal og meta áreiðanleika hverrar heimildar á kvarðanum 1-5 með rökstuðningi. 4. Kynningar og umræða (15 mín): Hópar kynna niðurstöður sínar. Umræða um hvað gerði sumar heimildir traustari en aðrar.
Verkfæri og hugbúnaður
Til að fara á mismunandi vefsíður og æfa heimildamat í raunverulegu umhverfi.
Til að kanna hvort fullyrðingar hafi verið staðreyndakannaðar af viðurkenndum aðilum.
Til að skrá niðurstöður hópvinnu og deila mati á heimildum.
Kennsluaðferðir
Kennarinn kynnir SIFT-aðferðina og sýnir dæmi um beitingu hennar á raunverulegum vefheimildum. Nemendur taka þátt í umræðu.
Rannsóknargrundvöllur: Beint kennsla í samsettri lestrar- og upplýsingalæsisþjálfun hefur reynst árangursrík til að þjálfa gagnrýna hugsun (Wineburg & McGrew, 2019).
Nemendur vinna saman í litlum hópum að því að meta tilgreindar vefsíður og fréttir með SIFT-aðferðinni. Hver hópur fær ólíkt efni til greiningar.
Rannsóknargrundvöllur: Samvinnunám eykur dýpri skilning og gagnrýna hugsun þar sem nemendur þurfa að rökstyðja sjónarmið sín gagnvart jafningjum (Vygotsky, 1978).
Matsaðferðir
- Jafningjamat: Hópar gefa endurgjöf á mat annarra hópa á heimildum
- Kennaramat á skráðum niðurstöðum í sameiginlegu skjali (rökstuðningur og notkun SIFT-aðferðar)
- Sjálfsmat: Nemendur meta eigin framfarir í heimildagagnrýni með stuttum spurningalista
Aðlögun
Nemendur sem eru lengra komnir fá erfiðari heimildir til greiningar, til dæmis djúpfölsun (deepfake) myndskeið eða flókin áróðursefni, og skrifa greinargott mat á þeim.
Nemendur sem þurfa meiri stuðning fá einfalda gátlista með skrefum SIFT-aðferðarinnar og vinna með auðgreinanlegar heimildir sem eru annaðhvort greinilega áreiðanlegar eða greinilega óáreiðanlegar.
Þverfaglegar tengingar
- Íslenska: Textaúrvinnsla og gagnrýnin lestur á fjölbreyttum textategundum
- Samfélagsfræði: Fjölmiðlalæsi og hlutverk fjölmiðla í lýðræðissamfélagi