Gagnrýnin upplýsingaöflun
Tilgangur
Nemendur þróa háþróaða hæfni í gagnrýninni upplýsingaöflun þar sem þeir nota bæði skólasafnið og fjölbreyttar stafrænar heimildir. Þeir læra að greina á milli áreiðanlegra og óáreiðanlegra heimilda, meta gæði upplýsinga og sameina upplýsingar úr mörgum áttum í heildstæða sýn.
Hæfniviðmið og námsmarkmið
Nemandi getur nýtt skólasafn á fjölbreyttan hátt til þekkingaröflunar og miðlunar til gagns og ánægju
- 2.1: Nemandi getur safnað upplýsingum úr fjölbreyttum heimildum á skólasafninu og á netinu á gagnrýninn hátt
- 2.2: Nemandi getur metið heimildir á háþróaðan hátt — greint hlutdrægni, sjónarhorn, orðræðu og áreiðanleika
- 2.3: Nemandi getur sameinað upplýsingar úr mörgum heimildum í heildstæða greiningu þar sem hann dregur eigin ályktanir
Getustig og forsendur nemenda
- Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið flókna fræðitexta á íslensku og ensku og greint tón, tilgang og sjónarhorn. Þeir þurfa háþróaðan lesskilning og getu til gagnrýninnar lestrar.
- Tækni: Nemendur þurfa góða færni í upplýsingaleit á safninu og á netinu, heimildaskráningu, heimildamati (CRAAP-próf) og ritvinnslu. Þeir þurfa einnig að kunna á gagnaveitur eins og Gegnir og Timarit.is.
- Aðrar forsendur: Nemendur þurfa alla þá reynslu sem þeir hafa öðlast í 5.-9. bekk af safnanotkun, heimildavinnu og rannsókn. Þeir þurfa gagnrýna hugsun og sjálfstæði í vinnu.
Lýsing á kennslustund
Kennslustundin er hönnuð fyrir nemendur í 10. bekk sem eru á leið í framhaldsskóla og þurfa háþróaða upplýsingalæsi. Nemendur fá flókið samfélagslegt viðfangsefni (t.d. gervigreind og samfélag, loftslagsbreytingar, ungmenni og geðheilsa) og safna upplýsingum úr fjölbreyttum heimildum: fræðibókum af safninu, vísindagreinum, fréttum, opinberum skýrslum og samfélagsmiðlum. Þeir meta hverja heimild gagnrýnið, greina hvort upplýsingarnar eru samhljóða eða misvísandi og setja saman heildstæða greiningu. Áhersla er á dýpt, gagnrýni og sjálfstæði.
1. Kynning á viðfangsefninu (10 mín): Kennari kynnir samfélagslegt viðfangsefni sem bekkurinn mun vinna með (t.d. „Gervigreind og áhrif hennar á samfélag og menntun” eða „Loftslagsbreytingar — hvað segja vísindin og hvað segja fjölmiðlar?”). Kennari leggur áherslu á að nemendur þurfa að safna upplýsingum úr a.m.k. 5 heimildum af mismunandi gerðum og meta þær á gagnrýninn hátt.
2. Heimildagreining sýnd (10 mín): Kennari sýnir ítarlega greiningu á einni heimild sem dæmi. Hann fer yfir: (a) Tegund heimildar, (b) Höfundur og bakgrunnur hans, (c) Tilgangur, (d) Sjónarhorn og möguleg hlutdrægni, (e) Gæði raka og sönnunargagna, (f) Samanburður við aðrar heimildir. Nemendur sjá hvernig greiningartaflan er fyllt út.
3. Heimildaöflun á safninu og netinu (25 mín): Nemendur hefja sjálfstæða heimildaöflun. Þeir nota safnið, Gegnir, Timarit.is og netið til að finna a.m.k. 5 heimildir af mismunandi gerðum: (a) Fræðibók af safninu, (b) Frétt eða fréttaskýring, (c) Opinber skýrsla eða tölfræði, (d) Skoðanagrein eða ritstjórnargrein, (e) Vísindagrein eða fræðileg grein. Nemendur fylla út heimildagreiningartöflu fyrir hverja heimild. Kennari gengur á milli og á stutt leiðsagnarsamtal.
4. Samþætting og greiningarritun (25 mín): Nemendur skrifa greiningarritgerð (300-400 orð) þar sem þeir: (a) Kynna viðfangsefnið, (b) Draga saman helstu upplýsingar úr heimildum, (c) Benda á samhljóm og mótsagnir milli heimilda, (d) Meta áreiðanleika heimilda og greina hlutdrægni, (e) Draga eigin ályktanir á grundvelli greiningarinnar. Heimildaskrá er bætt við í réttu formi.
5. Jafningjaendurgjöf (5 mín): Nemendur skipta drögunum á milli í pörum og gefa stutt skriflega endurgjöf á gæði greiningar og heimildanotkunar.
6. Samantekt (5 mín): Kennari dregur saman og tengir við stærra samhengi: Þessi færni er grundvöllur farsæls náms í framhaldsskóla og háskóla. Nemendur ljúka við greiningarritgerðina sem heimaverkefni.
Verkfæri og hugbúnaður
Safnið og millilánakerfi þess gefa aðgang að breiðu úrvali heimilda sem styðja dýpa rannsókn.
Stafrænar gagnaveitur víkka möguleika nemenda og gefa aðgang að fræðilegum heimildum.
Ítarleg greiningartafla hjálpar nemendum að skipuleggja dýpa greiningu á heimildum.
Nemendur skrifa greiningarritgerð í ritvinnsluforrit.
Kennsluaðferðir
Nemendur þjálfast í háþróuðu heimildamati þar sem þeir greina ekki aðeins áreiðanleika heldur einnig orðræðu, valdatengsla og samfélagslegt samhengi heimilda. Þetta er dýpsta stig heimildamats.
Rannsóknargrundvöllur: Gagnrýnið upplýsingalæsi (e. critical information literacy) er nauðsynleg færni í nútíma samfélagi þar sem upplýsingaflæði er gríðarlegt og rangfærslur algengnar (Wineburg & McGrew, 2019). Nemendur sem þróa þessa færni eru betur í stakk búnir til að taka upplýstar ákvarðanir.
Nemendur læra að sameina upplýsingar úr mörgum heimildum í heildstæða sýn — ekki aðeins lista hverja heimild heldur greina tengsl, mótsagnir og samhljóm.
Rannsóknargrundvöllur: Samþætting upplýsinga er háþróuð hugræn færni sem krefst greiningarhugsunnar (Spivey, 1997). Þetta er nauðsynleg færni fyrir framhaldsnám og faglega vinnu.
Matsaðferðir
- Heimildagreiningartaflan er metin — dýpt og gæði greiningar á hverri heimild
- Greiningarritgerðin er metin: gæði samþættingar, gagnrýnin greining, rökstuðningur, heimildanotkun og málnotkun
- Gæði heimildavals — fjölbreytni, áreiðanleiki og viðeigandi val heimilda
- Sjálfsmat — nemendur meta hversu vel þeim tókst að vera gagnrýnir og sjálfstæðir í heimildaöflun
Aðlögun
Nemendur sem eru langt komnir nota erlendar fræðilegar gagnaveitur (t.d. Google Scholar, JSTOR) og skrifa lengri greiningarritgerð (500-600 orð) með dýpri orðræðugreiningu. Þeir geta einnig rannsakað hvernig upplýsingastreymi á samfélagsmiðlum sker sig frá fræðilegum heimildum.
Nemendur sem þurfa stuðning fá færri heimildir til vinnslu (3 í staðinn fyrir 5) og einfaldari heimildagreiningartöflu. Kennari velur heimildir fyrirfram og aðstoðar við greiningu. Greiningarritgerðin getur verið styttri (150-200 orð).
Þverfaglegar tengingar
- Íslenska — gagnrýnin textalestur og greiningarritun eru kjarnahæfni í íslenskunámi
- Samfélagsfræði — umfjöllunarefnin tengjast samfélagslegum málefnum og borgaravitund
- Náttúrufræði — ef viðfangsefnið er vísindatengt tengist verkefnið náttúrufræðilegri aðferðafræði
- Upplýsingatækni — stafrænt upplýsingalæsi og gagnrýnin netnotkun eru lykilfærni