Samanburður heimilda
Tilgangur
Nemendur dýpka færni sína í að bera saman heimildir og meta áreiðanleika þeirra á gagnrýninn hátt. Þeir læra að greina hlutdrægni, sjónarhorn og ólík sjónarmið í heimildum sem fjalla um sama viðfangsefni.
Hæfniviðmið og námsmarkmið
Nemandi getur nýtt skólasafn á fjölbreyttan hátt til þekkingaröflunar og miðlunar til gagns og ánægju
- 2.1: Nemandi getur borið saman heimildir sem fjalla um sama viðfangsefni og greint muninn á meðhöndlun efnis
- 2.2: Nemandi getur greint hlutdrægni og sjónarhorn í heimildum og útskýrt hvernig þau hafa áhrif á framssetningu
- 2.3: Nemandi getur skrifað gagnrýna greiningu þar sem hann metur og ber saman heimildir
Getustig og forsendur nemenda
- Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið flóka texta á gagnrýninn hátt og greint tón, tilgang og sjónarhorn. Þeir þurfa að geta lesið á milli línanna og greint hvað er sagt og hvað er sleppt.
- Tækni: Nemendur þurfa góða færni í textavinnslu og ritun greiningarritgerða. Þeir þurfa einnig færni í upplýsingaleit og heimildaskráningu.
- Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af heimildamati (sjá 8. bekk) og kunna CRAAP-prófið. Þeir þurfa gagnrýna hugsun og getu til að sjá hluti frá mörgum sjónarhornum.
Lýsing á kennslustund
Kennslustundin eflir gagnrýna hugsun nemenda þegar kemur að heimildamati. Nemendur fá heimildir um sama viðfangsefni frá mismunandi sjónarhóli — bækur af safninu, fréttir, fræðigreinar og vefsíður — og bera þær saman. Þeir greina hvernig sama viðfangsefni er meðhöndlað á ólíkan hátt eftir heimildum, hvaða upplýsingar eru lagðar áhersla á, hvað er sleppt og hvort merki um hlutdrægni eru til staðar. Nemendur skrifa greiningu þar sem þeir meta heimildir og draga ályktanir um áreiðanleika.
1. Kynning á gagnrýnum samanburði (10 mín): Kennari rifjar upp heimildamat og kynnir næsta skref: gagnrýninn samanburð heimilda. Hann útskýrir hugtökin hlutdrægni, sjónarhorn og framing — hvernig val á orðum, áherslum og myndum breytir boðskapnum. Kennari sýnir stutt dæmi: tvær fréttir um sama atburð sem framsetja hann á ólíkan hátt.
2. Hópaverkefni: Lestur og greining (25 mín): Nemendur skiptast í hópa (3-4). Hver hópur fær heimildasett — 3-4 heimildir um sama viðfangsefni (t.d. loftslagsbreytingar, stafræn tækni og börn, íslensk menning). Heimildir eru af mismunandi gerðum: fræðibók af safninu, frétt, vefsíða, skoðanagrein. Nemendur lesa heimildir sína og fylla út samanburðarramma: (a) Meginboðskapur hverrar heimildar, (b) Sjónarhorn/tón, (c) Hvað er lagt áhersla á, (d) Hvað er sleppt, (e) Merki um hlutdrægni, (f) Áreiðanleiki (CRAAP).
3. Hópumræða og kynning (15 mín): Hópar ræða niðurstöður sínar og undirbúa stutta kynningu. Hver hópur kynnir samanburð sinn fyrir bekknum (3-4 mín). Aðrir nemendur spyrja spurninga. Kennari bætir við innsýn og leiðbeinir umræðunni.
4. Ritun gagnrýninnar greiningar (25 mín): Nemendur skrifa sjálfstætt stutta gagnrýna greiningu (200-300 orð) þar sem þeir: (a) Kynna viðfangsefnið og heimildir sem bornar voru saman, (b) Greina helsta mun á heimildum, (c) Meta áreiðanleika og greina hlutdrægni, (d) Draga ályktanir — hvaða heimild er áreiðanlegust og hvers vegna. Heimildaskrá er bætt við.
5. Samantekt (5 mín): Kennari dregur saman helstu lærdóma um gagnrýninn samanburð. Leggur áherslu á mikilvægi þess að lesa heimildir gagnrýnið í öllu námi og daglegu lífi.
Verkfæri og hugbúnaður
Tilbúin heimildasett tryggja að nemendur hafi fjölbreytt efni til samanburðar og sparar tíma í leit.
Ramminn hjálpar nemendum að skipuleggja samanburðinn á kerfisbundinn hátt.
Nemendur skrifa greiningu sína í ritvinnsluforrit sem auðveldar klöppun og uppsetningu.
Nemendur nýta safnið til að finna viðbótarheimildir og dýpka rannsókn sína.
Kennsluaðferðir
Nemendur lesa heimildir á gagnrýninn hátt og greina ekki aðeins hvað er sagt heldur einnig hvernig það er sagt, af hverjum og hvers vegna. Þeir ígrunda sjónarhorn og hlutdrægni.
Rannsóknargrundvöllur: Gagnrýnin textalestur er ein af grunnhæfnum 21. aldarinnar (OECD, 2019). Nemendur sem þróa gagnrýna lestrarfærni eru betur í stakk búnir til að meta upplýsingar í flóknu upplýsingaumhverfi.
Nemendur skrifa stutta greiningarritgerð þar sem þeir bera saman og meta heimildir. Þetta ferli — frá lestri til greiningar til ritunar — dýpkar skilning og þjálfar háþróaða hugsun.
Rannsóknargrundvöllur: Ritun sem tæki til hugsunar (e. writing-to-learn) eykur dýpt skilnings og greiningar (Graham & Hebert, 2011). Nemendur sem skrifa greiningarritgerðir þróa dýpri skilning en þeir sem aðeins lesa.
Matsaðferðir
- Samanburðarramminn er metinn — dýpt greiningar, nákvæmni og gæði ályktana
- Gagnrýna greiningin er metin: innihald (samanburður heimilda), greining (sjónarhorn og hlutdrægni), rökstuðningur og málnotkun
- Þátttaka í hópumræðum og kynningu — geta nemanda til að miðla greiningu sinni á skýran hátt
Aðlögun
Nemendur sem eru langt komnir fá flóknari heimildir sem krefjast dýpri greiningar (t.d. vísindalegar greinar, pólitískar ræður). Þeir skrifa lengri greiningu (400-500 orð) og bæta við umfjöllun um framing og orðræðugreiningu.
Nemendur sem þurfa stuðning fá færri heimildir (2 í staðinn fyrir 3-4) og einfaldari texta. Samanburðarramminn er einfaldaður með leiðandi spurningum. Greiningarritgerðin getur verið styttri (100-150 orð) og kennari veitir ítarlegan stuðning við skrif.
Þverfaglegar tengingar
- Íslenska — gagnrýnin textalestur og greiningaritun eru kjarnahæfni í íslensku
- Samfélagsfræði — heimildagagnrýni tengist sögulegri aðferðafræði og borgaravitund
- Siðfræði — umræður um hlutdrægni og sanngirni í miðlun tengja við siðferðilega ígrundun