Sjálfstæð rannsóknarvinna
Tilgangur
Nemendur vinna sjálfstætt rannsóknarverkefni þar sem skólasafnið er grunnur að heimildaöflun. Þeir þróa hæfni í að skipuleggja og framkvæma rannsókn frá upphafi til enda með takmörkuðum stuðningi frá kennara.
Hæfniviðmið og námsmarkmið
Nemandi getur nýtt skólasafn á fjölbreyttan hátt til þekkingaröflunar og miðlunar til gagns og ánægju
- 2.1: Nemandi getur sjálfstætt valið rannsóknarefni og sett fram gagnrýna rannsóknarspurningu
- 2.2: Nemandi getur skipulagt og framkvæmt heimildaöflun á skólasafninu á sjálfstæðan hátt
- 2.3: Nemandi getur haldið utan um rannsóknarferli sitt í rannsóknardagbók og ígrundað eigin vinnubrögð
Getustig og forsendur nemenda
- Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið fræðitexta á íslensku og jafnvel ensku og dregið út flókin meginatriði. Þeir þurfa að geta lesið gagnrýnið og borið saman heimildir.
- Tækni: Nemendur þurfa góða færni í upplýsingaleit á safninu og á netinu, heimildaskráningu og ritvinnslu. Þeir þurfa einnig að kunna á Gegnir og stafrænar gagnaveitur.
- Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af rannsóknarverkefnum (sjá 7.-8. bekk) og heimildamati. Þeir þurfa grunnþekkingu á rannsóknarnálgunum og heimildaskráningu.
Lýsing á kennslustund
Þessi kennslustund er ætluð nemendum í 9. bekk sem eru nálægt framhaldsskólastigi og þurfa að þróa sjálfstæði í rannsóknarvinnu. Nemendur velja eigið rannsóknarefni, setja fram gagnrýna rannsóknarspurningu, skipuleggja heimildaöflun og hefja rannsóknina. Áhersla er á sjálfstæði — kennari veitir leiðsögn en nemendur taka ákvörðunir um aðferðir og heimildir. Skólasafnið er notað sem meginheimild ásamt stafrænum heimildum. Nemendur halda utan um ferli sitt í rannsóknardagbók.
1. Kynning og upprifjun (10 mín): Kennari opnar stundina með stuttri umræðu um sjálfstæða rannsóknarvinnu. Farið er yfir ferli rannsóknar: spurning → skipulag → heimildaöflun → úrvinnsla → niðurstöður. Kennari leggur áherslu á sjálfstæði — nemendur eiga að taka ákvarðanir sjálfir og leita til kennara eingöngu þegar þeir festast.
2. Val á rannsóknarefni og spurning (10 mín): Nemendur velja rannsóknarefni og setja fram rannsóknarspurningu. Kennari samþykkir spurninguna og veitir stutt ráð. Dæmi um rannsóknarspurningar: „Hvernig hefur íslensk bókmenntahefð breyst á síðustu 100 árum?”, „Hvaða áhrif hefur náttúruvá haft á samfélag á Íslandi?”, „Hvernig hefur hlutverki kvenna í íslensku samfélagi breyst?”
3. Skipulagning í rannsóknardagbók (10 mín): Nemendur opna rannsóknardagbók sína og skrifa: (a) Rannsóknarspurningu, (b) Af hverju þetta efni er áhugavert, (c) Hvar þeir ætla að leita (safn, Gegnir, netið), (d) Hvaða lykilorð þeir nota, (e) Tímaáætlun.
4. Sjálfstæð heimildaöflun á safninu (30 mín): Nemendur fara á safnið og hefja heimildaöflun. Þeir nota Gegnir, skoða safnið, leita á netinu — allt samkvæmt áætlun sinni. Markmiðið er a.m.k. 4-5 heimildir af mismunandi gerðum. Nemendur skrá heimildir í rannsóknardagbók og taka glósur. Kennari gengur á milli og á stutt leiðsagnarsamtal við hvern nemanda (2-3 mín): Hvernig gengur? Hvað hefur þú fundið? Hvar festist þú?
5. Ígrundun í rannsóknardagbók (10 mín): Nemendur skrifa ígrundun í dagbókina: Hvað fann ég? Hvað vantar? Hvernig gekk leitin? Hvað geri ég næst?
6. Samantekt og næstu skref (10 mín): Kennari dregur saman og nokkrir nemendur deila af fúsum vilja reynslu sinni. Kennari útskýrir næstu skref: Nemendur ljúka heimildaöflun heima eða í næstu tímum og skrifa rannsóknartexta.
Verkfæri og hugbúnaður
Safnið er meginheimild rannsóknarinnar og nemendur nýta allt tiltækt efni: fræðibækur, tímarit, ljósrit og uppsláttarrit.
Stafrænar gagnaveitur gefa aðgang að fjölbreyttum heimildum sem styðja og víkka rannsóknina.
Dagbókin hjálpar nemendum að halda utan um ferli sitt, skrá ákvarðanir og ígrunda framvindu.
Nemendur skrifa rannsóknartexta og heimildaskrá í ritvinnsluforrit.
Kennsluaðferðir
Nemendur vinna sjálfstætt að rannsókn sinni en kennari veitir markvissa leiðsögn á lykilstundum. Stuðningurinn er minnkaður miðað við yngri árganga til að efla sjálfstæði.
Rannsóknargrundvöllur: Sjálfstætt nám með leiðsögn (e. scaffolded autonomy) undirbýr nemendur fyrir framhaldsnám þar sem sjálfstæði er forsenda árangurs (Zimmerman, 2002). Nemendur sem fá tækifæri til sjálfstæðrar vinnu með stuðningi þróa sjálfstjórnunarhæfni.
Kennari á stuttar einstaklingsviðtöl við nemendur þar sem hann fer yfir framvindu, veitir endurgjöf og hvetur til ígrundunar. Þetta er persónulegra og dýpra en almenn endurgjöf.
Rannsóknargrundvöllur: Einstaklingsmiðuð endurgjöf og leiðsagnarsamtöl eru meðal áhrifaríkustu kennslutækja sem til eru (Hattie, 2009). Persónuleg endurgjöf eykur áhugahvöt og námsárangur.
Matsaðferðir
- Rannsóknardagbókin er metin — gæði rannsóknarspurningar, skipulags, heimildaskráningar og ígrundunar
- Leiðsagnarsamtal — kennari metur sjálfstæði og vinnubrögð í einstaklingsviðtali
- Heimildaskrá er metin — fjöldi, fjölbreytni og gæði heimilda sem nemandi safnaði
Aðlögun
Nemendur sem eru langt komnir velja flóknara og þverfaglegt viðfangsefni, nota erlendar heimildir (á ensku) og gagnrýna heimildir sínar ítarlega. Þeir geta einnig byrjað að skrifa rannsóknartexta strax og setja niður drög í tímanum.
Nemendur sem þurfa stuðning fá aðstoð við val á viðfangsefni og rannsóknarspurningu. Kennari bendir á heimildir og veitir ítarlegri leiðsögn í leiðsagnarsamtali. Rannsóknardagbókin er einfölduð með leiðandi spurningum. Heimildafjöldi er lægri (2-3).
Þverfaglegar tengingar
- Íslenska — ritun rannsóknardagbókar og rannsóknartexta eflir fræðilega ritun og málnotkun
- Samfélagsfræði / saga — mörg viðfangsefnanna tengjast sögu og samfélagi og dýpka skilning á þeim sviðum
- Upplýsingatækni — stafræn upplýsingaleit og heimildaskráning eru æfð á háu stigi