Mismunandi tegundir heimilda
Tilgangur
Nemendur læra að greina og meta mismunandi tegundir heimilda sem eru tiltækar á skólasafninu og á netinu. Þeir þróa gagnrýna hugsun um heimildir og skilja hvernig tegund heimildar hefur áhrif á áreiðanleika og notagildi hennar.
Hæfniviðmið og námsmarkmið
Nemandi getur nýtt skólasafn á fjölbreyttan hátt til þekkingaröflunar og miðlunar til gagns og ánægju
- 2.1: Nemandi getur greint mun á mismunandi tegundum heimilda: frumheimildum og eftirheimildum, fræðilegum og almennum textum
- 2.2: Nemandi getur metið heimildir út frá viðmiðum um áreiðanleika, hlutdrægni og notagildi
- 2.3: Nemandi getur valið viðeigandi heimildir fyrir tiltekið rannsóknarverkefni og rökstutt val sitt
Getustig og forsendur nemenda
- Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið og borið saman texta af mismunandi gerðum og stíl. Þeir þurfa að geta greint tón og tilgang texta.
- Tækni: Nemendur þurfa grunnfærni í heimildamati og upplýsingaleit bæði á safni og á netinu.
- Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af samanburði heimilda (sjá 6. bekk) og grunnþekkingu á rannsóknaraðferðum (sjá kennslustund 1 í 8. bekk).
Lýsing á kennslustund
Í þessari kennslustund fá nemendur dýpri skilning á mismunandi tegundum heimilda: frumheimildir og eftirheimildir, fræðibækur og almennir textar, ritrýnt efni og óritrýnt, prentaðar heimildir og stafrænar. Nemendur skoða dæmi af mismunandi heimildum á safninu og meta þær út frá viðmiðum um áreiðanleika, hlutdrægni og notagildi. Þeir vinna verkefni þar sem þeir flokka heimildir og rökstyðja flokkun sína. Stundin undirbýr nemendur fyrir sjálfstæða heimildavinnu í eldri árgöngum.
1. Kynning á heimildategundum (15 mín): Kennari kynnir meginflokkana: (a) Frumheimildir — upprunalegt efni (dagbækur, bréf, ljósmyndir, frumtextar), (b) Eftirheimildir — efni sem byggir á frumheimildum (fræðibækur, greinar), (c) Þriðjuheimildir — samantektir (alfræðirit, kennslubækur). Kennari sýnir dæmi af hverju á safninu og á netinu. Einnig er greint á milli ritrýndra og óritrýndra heimilda.
2. CRAAP-prófið kynnt (10 mín): Kennari kynnir einfalda útgáfu af CRAAP-prófinu (Gjaldgengi, Áreiðanleiki, Uppspretta, Tilgangur) sem viðmið til heimildamats. Hvert viðmið er útskýrt með dæmum.
3. Flokkunarverkefni í hópum (20 mín): Nemendur skiptast í hópa (3-4). Hver hópur fær safn af 8-10 heimildum (bæði prentaðar og stafrænar): fræðibók, skáldsaga, alfræðigrein, bloggfærsla, frétt, Wikipedíugrein, gamalt tímarit, bréf. Hópurinn flokkar heimildir í flokka (frumheimild/eftirheimild, fræðileg/almenn, ritrýnd/óritrýnd) og metur hverja heimild með CRAAP-prófinu. Niðurstöður eru skráðar á verkefnablað.
4. Umræða og samanburður (15 mín): Hópar kynna flokkanir sínar og bera saman. Kennari leiðir umræðu: Voru hópar sammála? Hvar voru mismunandi skoðanir? Hvers vegna? Er heimild gagnleg í einu samhengi en ekki öðru?
5. Beiting á rannsóknarverkefni (15 mín): Nemendur velja rannsóknarefni (eða nota efni úr kennslustund 1) og finna 3-4 heimildir af mismunandi gerðum á safninu og á netinu. Þeir meta hverja heimild með CRAAP-prófinu og rökstyðja hvers vegna þeir myndu eða myndu ekki nota hana.
6. Samantekt (5 mín): Kennari dregur saman helstu lærdóma. Nemendur fá hvatningu til að nota CRAAP-prófið alltaf þegar þeir meta heimildir.
Verkfæri og hugbúnaður
Raunveruleg dæmi af mismunandi heimildum gera nemendum kleift að skoða, bera saman og meta í reynd.
Stafrænar heimildir eru bornar saman við prentaðar til að dýpka skilning á mismunandi heimildum.
Verkefnablaðið gefur skipulegan ramma til að flokka og meta heimildir á gagnrýninn hátt.
Matskvarðinn veitir nemendum skýr viðmið til að nota þegar þeir meta heimildir.
Kennsluaðferðir
Nemendur fá fjölbreyttar heimildir og þurfa að flokka þær í flokka. Þetta virkjar gagnrýna hugsun og dýpkar skilning á eðli heimilda.
Rannsóknargrundvöllur: Flokkunarverkefni virkja háþróaða hugsun samkvæmt flokkunarsafni Blooms (Anderson & Krathwohl, 2001). Þegar nemendur flokka efni þurfa þeir að greina, meta og rökstyðja.
Nemendur ræða heimildir í litlum hópum og deila skoðunum á áreiðanleika og gæðum. Umræðan eykur dýpt skilnings og gerir nemendum kleift að læra af ólíkum sjónarmiðum.
Rannsóknargrundvöllur: Samvinnunám með umræðum eykur bæði skilning og varðveislu þekkingar (Webb, 2009). Nemendur sem ræða gagnrýnið um efni þróa dýpri skilning.
Matsaðferðir
- Flokkunarverkefnablaðið er metið — nákvæmni flokkunar og gæði rökstuðnings
- Heimildamat nemanda er metið — notkun CRAAP-prófsins og dýpt greiningar á heimildum
- Þátttaka í hópumræðum — geta til að setja fram rökstuddar skoðanir um heimildir og hlusta á sjónarmið annarra
Aðlögun
Nemendur sem eru langt komnir fá flóknari heimildir til flokkunar (t.d. heimildir sem erfitt er að meta) og skrifa ítarlegri greiningu á hverjum flokki. Þeir geta rannsakað hvernig hlutdrægni birtist í mismunandi heimildum og búið til sinn eigin matslista.
Nemendur sem þurfa stuðning fá færri heimildir til flokkunar og vinnu með einfaldari dæmi. CRAAP-prófið er einfaldað í 2-3 spurningar. Kennari vinnur náið með nemandanum og gefur skýr dæmi um hvernig á að meta heimildir.
Þverfaglegar tengingar
- Íslenska — lestur og greining texta af mismunandi gerðum eflir lesskilning og gagnrýna textalestur
- Samfélagsfræði — heimildagagnrýni er grundvallarhæfni í sögunámi og samfélagsgreinum
- Upplýsingatækni — stafrænt heimildamat er lykilfærni í upplýsingasamfélaginu