Flokkunarkerfið
Tilgangur
Að kenna nemendum flokkunarkerfi skólasafnsins á heildstæðan hátt — bæði fyrir skáldsögur (stafrófsröðun eftir höfundi) og fræðibækur (efnisflokkar). Nemendur læra hvernig fræðibækur eru skipulagðar í efnisflokka (t.d. náttúra, saga, listir, tækni) og hvernig hægt er að nota þetta kerfi til að finna allar tegundir bóka sjálfstætt. Markmiðið er að nemendur verði sjálfstæðir notendur safnsins sem geta fundið efni án aðstoðar.
Hæfniviðmið og námsmarkmið
Nemandi getur nýtt skólasafn sér til gagns og ánægju
- 1.4: Nemandi getur ratað um skólasafnið og þekkt grunnreglur þess
- 1.3: Nemandi getur ratað um skólasafnið og farið eftir umgengnisreglum
Getustig og forsendur nemenda
- Lestur: Nemendur geta lesið texta á miðstigi og skilið fyrirsagnir, merkingar og stuttar lýsingar. Þau geta lesið og skilið efnisyfirlit bóka.
- Tækni: Ef safnið hefur stafrænt leitarkerfi (t.d. tölvu með bókaskrá) geta nemendur byrjað að nota það undir leiðsögn. Annars er unnið handvirkt.
- Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að hafa lært stafrófsröðun skáldsagna (3. bekkur) og þekkja muninn á fræðibók og skáldsögu (3. bekkur). Geta unnið sjálfstætt og í pörum.
Lýsing á kennslustund
Kennslan fer fram á skólasafninu. Kennari byrjar á upprifjun á stafrófsröðun skáldsagna (kennt í 3. bekk) og tengir síðan við fræðibækur sem eru skipulagðar öðruvísi — eftir efni. Kennari kynnir efnisflokkana sem safnið notar og útskýrir merkingar á hillum (númer, litir eða tákn). Nemendur fá kortlagningu-verkefni þar sem þau ganga um safnið og kortleggja alla efnisflokkana. Síðan fá þau leitarverkefni sem krefst þess að þau noti bæði stafrófsröðun og efnisflokka til að finna tilgreindar bækur. Kennslan lýkur á umræðu um hvers vegna skipulag er mikilvægt.
1. Upprifjun og inngangur (5 mín): Kennari spyr: 'Munið þið hvernig skáldsögur eru raðaðar á safninu?' Nemendur svara (stafrófsröð eftir eftirnafni höfundar). Kennari segir: 'Gott! En hvað um fræðibækur? Eru þær líka í stafrófsröð?' Nemendur velta fyrir sér. Kennari segir: 'Í dag ætlum við að uppgötva heildarskipulagið á safninu okkar.'
2. Kynning á efnisflokkum fræðibóka (8 mín): Kennari fer með nemendur að fræðibókahlutanum og sýnir hillurnar. 'Fræðibækur eru flokkaðar eftir efni — allar bækur um sömu efnið eru saman.' Kennari sýnir helstu efnisflokkana:
- Náttúra og dýr
- Saga og samfélag
- Vísindi og tækni
- Listir og tónlist
- Heimsálfur og lönd
- Íþróttir og útivist
Kennari sýnir hvernig hillurnar eru merktar og hvaða tákn eða númer eru notuð. Nemendur fá að skoða hverja hillu stuttlega.
3. Kortlagning safnsins (10 mín): Nemendur fá tómt kort af safninu sem sýnir gróft útlit herbergisins (veggi, hurð, hillur sem box). Þau ganga um safnið í pörum og fylla út kortið:
- Merkja skáldsögusvæðið og skrifa 'Stafrófsröð'.
- Merkja hvert fræðibókasvæði með réttum flokki.
- Merkja lestrarsvæðið, tölvurnar og bókaafgreiðsluna.
Kennari gengur á milli og hjálpar. Þegar flestir eru búnir fer kennari yfir rétt kort á töflunni.
4. Tvöfalt leitarverkefni (12 mín): Nemendur vinna sjálfstætt eða í pörum að leitarverkefnablaði:
- Hluti A — Skáldsagaleit: 'Finndu skáldsögu eftir höfund sem byrjar á M. Skráðu titil og höfund.'
- Hluti A.2: 'Finndu skáldsögu eftir [ákveðinn höfundur]. Á hvaða hillu var hún?'
- Hluti B — Fræðibókaleit: 'Finndu fræðibók um dýr. Skráðu titil, höfund og efnisflokk.'
- Hluti B.2: 'Finndu fræðibók um sögu Íslands. Í hvaða efnisflokki var hún?'
- Aukaverkefni: 'Ef safnið hefur tölvuleitarkerfi, reyndu að leita að bók á tölvunni.'
Kennari hjálpar þeim sem þurfa stuðning.
5. Samantekt og umræða (5 mín): Nemendur setjast saman. Kennari spyr: 'Hvers vegna er mikilvægt að safnið sé skipulagt?' 'Hvað myndi gerast ef bækurnar væru bara settar á hillur af handahófi?' Nemendur ræða. Kennari dregur saman: 'Skipulagið hjálpar okkur að finna allt sem við leitum að — eins og heimilisfang hjálpar okkur að finna hús. Nú eruð þið orðin sérfræðingar á skólasafninu okkar!'
Verkfæri og hugbúnaður
Nemendur fylla út kortið sjálfir sem liður í að skilja skipulag safnsins — virkur kortlagninsferli festir skipulagið í minni.
Spjöld með nöfnum og táknum efnisflokka hjálpa nemendum að tengja flokkanöfn við raunverulegar hillur.
Verkefnablaðið inniheldur bæði skáldsagaleit (stafrófsröðun) og fræðibókaleit (efnisflokkar) og prófar þannig báða þætti.
Kynning á stafrænu kerfinu undirbýr nemendur fyrir sjálfstæða notkun safnsins og tengir við upplýsingatæknifærni.
Kennsluaðferðir
Kennari byrjar á að rifja upp þekkingu frá 3. bekk og tengja nýtt efni við það sem nemendur kunna. Þetta skapar brú milli eldri þekkingar og nýrra hugtaka.
Rannsóknargrundvöllur: Virkjun fyrri þekkingar eykur skilning og minnisvarðveislu verulega hjá nemendum á grunnskólastigi (Bransford et al., 2000).
Nemendur ganga um safnið og kortleggja skipulagið sjálfir á tómt kort. Þetta krefst virkrar hugsunar og tengir staðbundna reynslu við hugrænt skipulag.
Rannsóknargrundvöllur: Sjálfstæð kortlagning eflir rúmfræðilegan skilning og kemur vel heim við kinestetískt nám (spatial learning) sem styður langtímaminni (Uttal et al., 2006).
Nemendur fá leitarverkefni sem krefst þess að þau beiti flokkunarkerfinu á raunhæfan hátt — ekki bara skilji það fræðilega heldur noti það.
Rannsóknargrundvöllur: Áskorunarmiðað nám (challenge-based learning) eykur þátttöku og yfirfærslu þekkingar í raunverulegar aðstæður (Johnson et al., 2009).
Matsaðferðir
- Kortamat: Kennari skoðar kortin og metur hvort nemendur auðkenndu svæðin rétt og merktu efnisflokkana.
- Leitarverkefnamat: Kennari fer yfir verkefnablöðin og metur hvort nemendur fundu réttar bækur í bæði stafrófsröðun og efnisflokkum.
- Sjálfsmat: Nemendur meta sjálfir hversu sjálfstæðir þeir eru orðnir á safninu á kvarða 1-3 (þarf mikla hjálp, þarf smá hjálp, get sjálf/ur).
Aðlögun
Nemendur sem eru lengra komnir fá verkefni um að bera saman flokkunarkerfi skólasafnsins við kerfi almenns bókasafns (ef mögulegt). Þau geta líka fengið verkefni um að búa til 'leiðarvísi' fyrir yngri nemendur sem koma á safnið í fyrsta sinn.
Nemendur sem eiga í erfiðleikum fá kort sem er að hluta til útfyllt og þurfa aðeins að bæta við 2-3 flokkum. Leitarverkefnið er einfaldara — aðeins 2 leitir í stað 4. Kennari eða aðstoðarkennari vinnur með nemandanum og fylgir honum á réttar hillur.
Þverfaglegar tengingar
- Íslenska — lestur og ritun
- Stærðfræði — flokkun, röðun og kerfishugsun
- Samfélagsfræði — skipulag stofnana og kerfa