Fyrsta heimildaverkefnið
Tilgangur
Að kenna nemendum undirstöðu heimildavinnu með því að vinna einfalt rannsóknarverkefni þar sem þau nota EINA fræðibók af skólasafninu til að finna upplýsingar um ákveðið efni. Nemendur læra hvernig á að velja viðeigandi bók, finna upplýsingar í henni og skrá niðurstöður á einfaldan og skipulagðan hátt. Þetta er undanfari formlegri heimildavinnu sem kemur síðar.
Hæfniviðmið og námsmarkmið
Nemandi getur nýtt skólasafn sér til gagns og ánægju
- 1.4: Nemandi getur ratað um skólasafnið og þekkt grunnreglur þess
- 1.2: Nemandi getur farið vel með bækur og önnur gögn
Getustig og forsendur nemenda
- Lestur: Nemendur geta lesið einfalda fræðitexta og fundið upplýsingar í stuttum málsgreinum. Þau geta notað efnisyfirlit og fyrirsagnir til að finna rétta blaðsíðu.
- Tækni: Engin tæknikunnátta krafist. Unnið er eingöngu með prentaðar bækur og pappír.
- Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að kunna muninn á fræðibók og skáldsögu (sjá kennslustund 2). Þeir þurfa að geta skrifað einfaldar setningar og unnið sjálfstætt í 10-15 mínútur.
Lýsing á kennslustund
Kennslan er tvískipt. Í fyrri hlutanum fara nemendur á safnið og velja fræðibók um efni sem þau hafa áhuga á (kennari hefur undirbúið 4-5 efnisflokka til að velja úr, t.d. dýr, geimurinn, Íslandsfjöll, vélar, hafið). Í seinni hlutanum vinna nemendur sjálfstætt eða í pörum að því að finna þrjár staðreyndir úr bókinni og skrá þær á verkefnablað ásamt nafni bókar og höfundar. Þetta er fyrsta skrefið í heimildavinnu — nemendur læra að upplýsingar koma úr heimildum og að þeir þurfa alltaf að skrá hvaðan upplýsingarnar komu.
1. Kynning á heimildavinnu (5 mín): Kennari útskýrir: 'Í dag ætlum við að gera eitthvað nýtt — við ætlum að rannsaka efni eins og raunverulegir fræðimenn! Við ætlum að finna staðreyndir í fræðibókum og skrifa þær niður.' Kennari útskýrir hugtakið heimild: 'Heimild er staður þar sem við finnum upplýsingar — eins og bók. Þegar við segjum einhverju frá þurfum við alltaf að vita hvaðan upplýsingarnar komu.'
2. Sýnikennsla (8 mín): Kennari tekur fræðibók (t.d. um fuglalíf á Íslandi) og sýnir ferlið:
- Skref 1: Skoða forsíðu og efnisyfirlit. 'Ég vil vita um lunda. Ég skoða efnisyfirlitið... hér! Lundar eru á blaðsíðu 24.'
- Skref 2: Finna rétta blaðsíðu og lesa. 'Hér er kafli um lunda. Ég les og leita að áhugaverðum staðreyndum.'
- Skref 3: Skrá staðreynd. Kennari skrifar á töflu: 'Lundar geta borið 10-12 fiska í goggnum í einu.' og skráir heildina: 'Úr bókinni Fuglar Íslands eftir [höfundur].'
Kennari endurtekir með aðra staðreynd til að sýna ferlið tvisvar.
3. Efnisval og bókaleit (7 mín): Kennari kynnir efnisflokkana (t.d. dýr, geimurinn, Íslandsfjöll, vélar, hafið). Nemendur velja efni og fara á safnið til að finna fræðibók um valið efni. Kennari og aðstoðarkennari hjálpa nemendum að finna réttar hillur og velja bók á viðeigandi lestrarstigí.
4. Sjálfstæð rannsóknarvinna (15 mín): Nemendur setjast niður með bókina sína og verkefnablaðið. Þau vinna sjálfstætt eða í pörum:
- Skrifa nafn bókar og höfund á verkefnablaðið.
- Nota efnisyfirlit eða fyrirsagnir til að finna áhugavert efni.
- Finna og skrifa þrjár staðreyndir á verkefnablaðið.
- Teikna mynd af einu sem þau lærðu.
Kennari gengur á milli og hjálpar. 'Hvaða staðreynd fundirðu? Hvar í bókinni var hún? Myndirðu segja mér hana með eigin orðum?'
5. Deiling og umræða (5 mín): 3-4 nemendur deila einni staðreynd með bekknum. Kennari spyr alltaf: 'Og hvaðan fékkstu þessa upplýsingu?' til að æfa heimildaritunina. Kennari dregur saman: 'Í dag gerðuð þið ykkar fyrsta heimildaverkefni! Þið funduð upplýsingar í fræðibók og skráðuð hvaðan þær komu. Þetta er mjög mikilvæg færni sem þið munuð nota alla ævi!'
Verkfæri og hugbúnaður
Nóg af bókum til að nemendur hafi raunverulegt val og finni efni sem þau hafa áhuga á.
Skipulagt blað sem leiðir nemendur skref fyrir skref í gegnum ferlið: velja bók, finna upplýsingar, skrá niðurstöður og heimild.
Myndræn leiðbeining sem sýnir hvernig nota á efnisyfirlit, fyrirsagnir og myndir til að finna upplýsingar.
Kennsluaðferðir
Kennari sýnir heilt ferlið — frá bókavali til upplýsingaöflunar til skráningar — áður en nemendur reyna sjálfir. Þetta gefur nemendum skýra mynd af væntingum.
Rannsóknargrundvöllur: Sýnikennsla (modelling) er sérstaklega áhrifarík þegar nemendur standa frammi fyrir nýjum og flóknum ferlum í fyrsta sinn (Collins et al., 1989).
Nemendur rannsaka efni sitt sjálfir en hafa skýran ramma (verkefnablaðið) og aðgang að aðstoð kennara. Þau velja efni eftir áhuga.
Rannsóknargrundvöllur: Stutt rannsóknarnám (structured inquiry) hentar vel nemendum á þessu stigi, þar sem þau þurfa ramma en njóta sjálfstæðis innan hans (Kuhlthau et al., 2007).
Kennari leiðbeinir nemendum um hvernig á að nota efnisyfirlit, fyrirsagnir og myndir til að finna réttar upplýsingar í fræðibók án þess að lesa alla bókina.
Rannsóknargrundvöllur: Kennsla í lestraraðferðum fyrir fræðitexta (informational text strategies) bætir upplýsingaöflunarhæfni nemenda verulega (Duke & Bennett-Armistead, 2003).
Matsaðferðir
- Verkefnablaðsmat: Kennari skoðar hvort nemendur skráðu bókartitil og höfund rétt, fundu 3 staðreyndir sem eru raunverulegar upplýsingar (ekki skoðanir), og skráðu heimildir.
- Ferlimat: Kennari fylgist með vinnuferlinu — geta nemendur notað efnisyfirlit til að finna rétta blaðsíðu? Lesa þau texta og draga út upplýsingar?
- Deilingarmat: Þegar nemendur deila niðurstöðum metur kennari hvort þau geta sagt frá staðreynd með eigin orðum og vitað hvaðan hún kom.
Aðlögun
Nemendur sem klára fljótt fá verkefni um að finna 5 staðreyndir í stað 3, og bera saman upplýsingar úr tveimur mismunandi fræðibókum um sama efnið. Þau geta líka skrifað stutta málsgrein sem tengir staðreyndirnar saman.
Nemendur sem eiga í erfiðleikum fá bækur á lægra lestrarstigi með stórum myndum og stuttum texta. Verkefnablaðið þeirra biður aðeins um tvær staðreyndir. Kennari les texta með nemandanum og hjálpar til við að draga út staðreyndir. Nemendur geta teiknað staðreyndir í stað þess að skrifa þær.
Þverfaglegar tengingar
- Íslenska — lestur fræðitexta, ritun og efnisskilningur
- Náttúrufræði — staðreyndir um náttúruna sem rannsóknarefni
- Samfélagsfræði — að vera ábyrgur upplýsingaöflandi