Fræðibækur og skáldsögur
Tilgangur
Að kenna nemendum muninn á fræðibókum (non-fiction) og skáldsögum (fiction) og hvernig hægt er að greina á milli þessara tveggja flokka bæði af útliti og innihaldi. Nemendur þróa gagnrýna hugsun um mismunandi tegundir bóka og læra að velja rétta tegund bókar eftir þörf sinni — skáldsögu til skemmtunar, fræðibók til upplýsingaöflunar.
Hæfniviðmið og námsmarkmið
Nemandi getur nýtt skólasafn sér til gagns og ánægju
- 1.4: Nemandi getur ratað um skólasafnið og þekkt grunnreglur þess
- 1.3: Nemandi getur ratað um skólasafnið og farið eftir umgengnisreglum
Getustig og forsendur nemenda
- Lestur: Nemendur geta lesið einfalda texta og kaflatitla. Þau geta skoðað efnisyfirlit og litið yfir blaðsíður til að greina tegund efnis.
- Tækni: Engin sérstök tæknikunnátta krafist. Unnið er eingöngu með prentaðar bækur.
- Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að þekkja hugtökin höfundur og titill og hafa reynslu af safninu. Þau þurfa að geta unnið í litlum hópum.
Lýsing á kennslustund
Kennslan fer fram á skólasafninu. Kennari hefur valið 8-10 bækur fyrirfram — blandað af fræðibókum og skáldsögum. Kennari byrjar á að sýna tvær bækur og biður nemendur að bera þær saman: útlit, myndir, texta, efni. Nemendur komast í gegnum leiðsagnarsamtal að þeirri niðurstöðu að sumar bækur segja frá raunveruleikanum (fræðibækur) og aðrar segja frá uppdiktaðri sögu (skáldsögur). Nemendur fá síðan hópaverkefni þar sem þau flokka bækur í rétta flokka og rökstyðja val sitt. Kennslan endar á umræðu um hvenær maður velur fræðibók og hvenær skáldsögu.
1. Kynning og samanburður (8 mín): Kennari heldur upp tveimur bókum — annarri fræðibók (t.d. bók um dýr Íslands með ljósmyndum) og hinni skáldsögu (t.d. barnasaga um ævintýri). 'Hér eru tvær bækur. Þær eru mjög ólíkar. Sjáum hvað er öðruvísi.' Kennari opnar báðar og sýnir:
- Forsíðu: Fræðibókin hefur ljósmynd, skáldsagan hefur teikningu.
- Innsíður: Fræðibókin hefur ljósmyndir, fyrirsagnir, staðreyndir. Skáldsagan hefur samfelld sögu og teiknaðar myndir.
- Efnisyfirlit: Fræðibókin er skipulögð eftir efni, skáldsagan eftir köflum sögunnar.
Nemendur segja hvað þau taka eftir og kennari skráir á töflu.
2. Hugtökin kynnt (5 mín): Kennari útskýrir: 'Bækur sem segja frá raunveruleikanum — staðreyndum, dýrum, löndum, fólki — kallast fræðibækur. Bækur sem segja uppdiktaðar sögur — ævintýri, vinskaparsögur, skrímslasögur — kallast skáldsögur.' Kennari sýnir plakat með einkennum beggja tegunda:
- Fræðibók: Ljósmyndir, fyrirsagnir, staðreyndir, efnisyfirlit eftir efni, sagt frá raunveruleikanum.
- Skáldsaga: Myndskreytingar eða engar myndir, söguþráður, persónur, kaflar, uppdiktað.
3. Flokkunarverkefni í hópum (15 mín): Nemendur eru skipt í hópa (3-4 í hverjum). Hver hópur fær 4 bækur og flokkunarborð með tveimur dálkum: 'Fræðibók' og 'Skáldsaga'. Nemendur skoða hverja bók saman og ákveða í hvaða dálk hún á heima. Þau fylla út flokkunarborðið og skrifa:
- Titil bókarinnar
- Höfund
- Af hverju þau flokka hana þannig (eitt einkenni)
Kennari gengur á milli hópa og spyr spurninga: 'Af hverju teljið þið þetta vera fræðibók?' 'Hvað bendir til þess?' Ef hópurinn er ósammála hvetur kennari til umræðu.
4. Hópar deila niðurstöðum (5 mín): Hver hópur velur eina bók og útskýrir flokkun sína fyrir bekknum. Kennari spyr eftirfylgjandi spurninga og leiðréttir ef þörf er á.
5. Umræða — hvenær velur maður hvað? (5 mín): Kennari spyr: 'Ef þú vilt vita hversu stórir bláhvalir eru, sækir þú fræðibók eða skáldsögu?' 'Ef þú vilt lesa skemmtilega sögu fyrir svefninn?' Nemendur svara og kennari dregur saman: 'Fræðibækur gefa okkur upplýsingar. Skáldsögur gefa okkur sögur. Bæði eru frábær og það er mikilvægt að vita muninn!'
6. Frjáls bókaval (2 mín): Nemendur fá að velja eina bók — annaðhvort fræðibók eða skáldsögu — og lána heim.
Verkfæri og hugbúnaður
Raunveruleg dæmi um báðar tegundir eru nauðsynleg til samanburðar og flokkunar.
Sjónrænt plakat sem sýnir einkenni beggja tegunda hjálpar nemendum að muna aðgreiningunarmerkin.
Borðið gefur nemendum skipulegan ramma til að skrá niðurstöður flokkunarverkefnisins.
Kennsluaðferðir
Nemendur bera saman tvær bækur hlið við hlið — skoða forsíðu, innihald, myndir, texta og byggingu. Þau greina hvað er eins og hvað er ólíkt.
Rannsóknargrundvöllur: Samanburður er ein áhrifaríkasta leiðin til að byggja upp flokkanarathugun og dýpka skilning á nýjum hugtökum (Marzano et al., 2001).
Nemendur vinna saman í litlum hópum að því að flokka bækur og rökstyðja flokkun sína. Hópurinn verður að ná samstöðu.
Rannsóknargrundvöllur: Samvinnunám með rökræðu eflir gagnrýna hugsun og samskiptafærni (Mercer & Littleton, 2007).
Nemendur byggja upp skilning á hugtökunum fræðibók og skáldsaga í gegnum dæmi og gagnmeiningu frekar en skilgreiningu.
Rannsóknargrundvöllur: Hugtakamyndun í gegnum dæmi er áhrifaríkari en bein skilgreining hjá börnum á þessum aldri (Bruner et al., 1956).
Matsaðferðir
- Flokkunarmat: Kennari skoðar flokkunarborðin og metur hvort hópar gátu flokkað bækur rétt og gefið viðeigandi rök.
- Munnleg röksemdafærsla: Þegar hópar kynna niðurstöður metur kennari gæði rökstuðningsins — geta nemendur nefnt einkenni sem greina á milli tegunda?
- Spurningamat: Kennari metur svör nemenda við 'hvenær velur maður hvað'-spurningunum til að meta hvort þau skilja hagnýtan mun á fræðibók og skáldsögu.
Aðlögun
Nemendur sem ná þessu vel fá bók sem er á mörkum milli tegunda — t.d. söguleg skáldsaga sem er uppdiktuð en byggir á raunverulegum atburðum — og þurfa að ræða hvar hún á heima og af hverju sumar bækur eru ekki augljóslega í öðrum hvorum flokknum.
Nemendur sem eiga í erfiðleikum fá færri bækur (2 í stað 4) sem eru mjög greinilega ólíkar. Kennari vinnur með þeim í litlum hópi og bendir á lykileinkenni. Sjónræn gátlisti á plakati hjálpar nemendum að athuga einkenni eitt í einu.
Þverfaglegar tengingar
- Íslenska — lestur, orðaforði og textaskilningur
- Náttúrufræði — fræðibækur sem uppspretta náttúruþekkingar
- Stærðfræði — flokkun og rökfræðileg hugsun