Nemendur vinna sjálfstætt rannsóknarverkefni þar sem skólasafnið er grunnur að heimildaöflun. Þeir þróa hæfni í að skipuleggja og framkvæma rannsókn frá upphafi til enda með takmörkuðum stuðningi frá kennara.

Þessi kennslustund er ætluð nemendum í 9. bekk sem eru nálægt framhaldsskólastigi og þurfa að þróa sjálfstæði í rannsóknarvinnu. Nemendur velja eigið rannsóknarefni, setja fram gagnrýna rannsóknarspurningu, skipuleggja heimildaöflun og hefja rannsóknina. Áhersla er á sjálfstæði — kennari veitir leiðsögn en nemendur taka ákvörðunir um aðferðir og heimildir. Skólasafnið er notað sem meginheimild ásamt stafrænum heimildum. Nemendur halda utan um ferli sitt í rannsóknardagbók.

• Skólasafnið — allt efni
• Gegnir, Timarit.is og aðrar stafrænar gagnaveitur
• Rannsóknardagbók
• Ritvinnsluforrit (Google Docs, Word)

1. Kynning og upprifjun (10 mín): Kennari opnar stundina með stuttri umræðu um sjálfstæða rannsóknarvinnu. Farið er yfir ferli rannsóknar: spurning → skipulag → heimildaöflun → úrvinnsla → niðurstöður. Kennari leggur áherslu á sjálfstæði — nemendur eiga að taka ákvarðanir sjálfir og leita til kennara eingöngu þegar þeir festast.

2. Val á rannsóknarefni og spurning (10 mín): Nemendur velja rannsóknarefni og setja fram rannsóknarspurningu. Kennari samþykkir spurninguna og veitir stutt ráð. Dæmi um rannsóknarspurningar: „Hvernig hefur íslensk bókmenntahefð breyst á síðustu 100 árum?”, „Hvaða áhrif hefur náttúruvá haft á samfélag á Íslandi?”, „Hvernig hefur hlutverki kvenna í íslensku samfélagi breyst?”

3. Skipulagning í rannsóknardagbók (10 mín): Nemendur opna rannsóknardagbók sína og skrifa: (a) Rannsóknarspurningu, (b) Af hverju þetta efni er áhugavert, (c) Hvar þeir ætla að leita (safn, Gegnir, netið), (d) Hvaða lykilorð þeir nota, (e) Tímaáætlun.

4. Sjálfstæð heimildaöflun á safninu (30 mín): Nemendur fara á safnið og hefja heimildaöflun. Þeir nota Gegnir, skoða safnið, leita á netinu — allt samkvæmt áætlun sinni. Markmiðið er a.m.k. 4-5 heimildir af mismunandi gerðum. Nemendur skrá heimildir í rannsóknardagbók og taka glósur. Kennari gengur á milli og á stutt leiðsagnarsamtal við hvern nemanda (2-3 mín): Hvernig gengur? Hvað hefur þú fundið? Hvar festist þú?

5. Ígrundun í rannsóknardagbók (10 mín): Nemendur skrifa ígrundun í dagbókina: Hvað fann ég? Hvað vantar? Hvernig gekk leitin? Hvað geri ég næst?

6. Samantekt og næstu skref (10 mín): Kennari dregur saman og nokkrir nemendur deila af fúsum vilja reynslu sinni. Kennari útskýrir næstu skref: Nemendur ljúka heimildaöflun heima eða í næstu tímum og skrifa rannsóknartexta.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið fræðitexta á íslensku og jafnvel ensku og dregið út flókin meginatriði. Þeir þurfa að geta lesið gagnrýnið og borið saman heimildir.
• Tækni: Nemendur þurfa góða færni í upplýsingaleit á safninu og á netinu, heimildaskráningu og ritvinnslu. Þeir þurfa einnig að kunna á Gegnir og stafrænar gagnaveitur.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af rannsóknarverkefnum (sjá 7.-8. bekk) og heimildamati. Þeir þurfa grunnþekkingu á rannsóknarnálgunum og heimildaskráningu.

• Sjálfstætt nám með leiðsögn (e. guided independent learning) — Nemendur vinna sjálfstætt að rannsókn sinni en kennari veitir markvissa leiðsögn á lykilstundum. Stuðningurinn er minnkaður miðað við yngri árganga til að efla sjálfstæði.
• Leiðsagnarsamtal (e. mentoring conference) — Kennari á stuttar einstaklingsviðtöl við nemendur þar sem hann fer yfir framvindu, veitir endurgjöf og hvetur til ígrundunar. Þetta er persónulegra og dýpra en almenn endurgjöf.

Nemendur dýpka færni sína í að bera saman heimildir og meta áreiðanleika þeirra á gagnrýninn hátt. Þeir læra að greina hlutdrægni, sjónarhorn og ólík sjónarmið í heimildum sem fjalla um sama viðfangsefni.

Kennslustundin eflir gagnrýna hugsun nemenda þegar kemur að heimildamati. Nemendur fá heimildir um sama viðfangsefni frá mismunandi sjónarhóli — bækur af safninu, fréttir, fræðigreinar og vefsíður — og bera þær saman. Þeir greina hvernig sama viðfangsefni er meðhöndlað á ólíkan hátt eftir heimildum, hvaða upplýsingar eru lagðar áhersla á, hvað er sleppt og hvort merki um hlutdrægni eru til staðar. Nemendur skrifa greiningu þar sem þeir meta heimildir og draga ályktanir um áreiðanleika.

• Heimildasett — 3-4 heimildir um sama viðfangsefni af safninu og netinu
• Samanburðarrammi (verkefnablað)
• Ritvinnsluforrit
• Skólasafnið

1. Kynning á gagnrýnum samanburði (10 mín): Kennari rifjar upp heimildamat og kynnir næsta skref: gagnrýninn samanburð heimilda. Hann útskýrir hugtökin hlutdrægni, sjónarhorn og framing — hvernig val á orðum, áherslum og myndum breytir boðskapnum. Kennari sýnir stutt dæmi: tvær fréttir um sama atburð sem framsetja hann á ólíkan hátt.

2. Hópaverkefni: Lestur og greining (25 mín): Nemendur skiptast í hópa (3-4). Hver hópur fær heimildasett — 3-4 heimildir um sama viðfangsefni (t.d. loftslagsbreytingar, stafræn tækni og börn, íslensk menning). Heimildir eru af mismunandi gerðum: fræðibók af safninu, frétt, vefsíða, skoðanagrein. Nemendur lesa heimildir sína og fylla út samanburðarramma: (a) Meginboðskapur hverrar heimildar, (b) Sjónarhorn/tón, (c) Hvað er lagt áhersla á, (d) Hvað er sleppt, (e) Merki um hlutdrægni, (f) Áreiðanleiki (CRAAP).

3. Hópumræða og kynning (15 mín): Hópar ræða niðurstöður sínar og undirbúa stutta kynningu. Hver hópur kynnir samanburð sinn fyrir bekknum (3-4 mín). Aðrir nemendur spyrja spurninga. Kennari bætir við innsýn og leiðbeinir umræðunni.

4. Ritun gagnrýninnar greiningar (25 mín): Nemendur skrifa sjálfstætt stutta gagnrýna greiningu (200-300 orð) þar sem þeir: (a) Kynna viðfangsefnið og heimildir sem bornar voru saman, (b) Greina helsta mun á heimildum, (c) Meta áreiðanleika og greina hlutdrægni, (d) Draga ályktanir — hvaða heimild er áreiðanlegust og hvers vegna. Heimildaskrá er bætt við.

5. Samantekt (5 mín): Kennari dregur saman helstu lærdóma um gagnrýninn samanburð. Leggur áherslu á mikilvægi þess að lesa heimildir gagnrýnið í öllu námi og daglegu lífi.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið flóka texta á gagnrýninn hátt og greint tón, tilgang og sjónarhorn. Þeir þurfa að geta lesið á milli línanna og greint hvað er sagt og hvað er sleppt.
• Tækni: Nemendur þurfa góða færni í textavinnslu og ritun greiningarritgerða. Þeir þurfa einnig færni í upplýsingaleit og heimildaskráningu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af heimildamati (sjá 8. bekk) og kunna CRAAP-prófið. Þeir þurfa gagnrýna hugsun og getu til að sjá hluti frá mörgum sjónarhornum.

• Gagnrýnin textalestur (e. critical reading) — Nemendur lesa heimildir á gagnrýninn hátt og greina ekki aðeins hvað er sagt heldur einnig hvernig það er sagt, af hverjum og hvers vegna. Þeir ígrunda sjónarhorn og hlutdrægni.
• Greiningarritun (e. analytical writing) — Nemendur skrifa stutta greiningarritgerð þar sem þeir bera saman og meta heimildir. Þetta ferli — frá lestri til greiningar til ritunar — dýpkar skilning og þjálfar háþróaða hugsun.

Nemendur miðla niðurstöðum rannsóknarvinnu sinnar á faglegan og skipulegan hátt. Þeir þróa hæfni í munnlegri og sjónrænni kynningu á rannsóknarniðurstöðum og læra að svara spurningum og taka við gagnrýni.

Kennslustundin er lokaverkefni rannsóknarferils þar sem nemendur kynna niðurstöður sínar fyrir bekknum. Nemendur undirbúa kynningar sem byggja á heimildavinnu þeirra á skólasafninu og á netinu. Kynningarnar eru faglegar og skipulagðar, með sjónrænum stuðningi (glærur eða veggspjald) og heimildaskrá. Eftir hverja kynningu eru spurningar og gagnrýnin umræða. Stundin eflir miðlunarhæfni, sjálfstraust og getu til að rökstyðja niðurstöður sínar.

• Kynningarforrit (Google Slides, PowerPoint, Canva)
• Skjávarpi / stórt skjá
• Matsblað fyrir kynningar
• Rannsóknartexti og heimildaskrá nemenda

1. Undirbúningur (15 mín): Nemendur fá tíma til að ljúka við glærur sínar og æfa kynninguna. Kennari rifjar upp viðmið um góða kynningu: skýr uppbygging (inngangs-meginmál-lokaorð), sjónræn gæði (lítill texti á glærum, myndir og línurit), heimildaskrá á lokaglæru, tímamörk (5-7 mín). Matsblað er kynnt svo nemendur viti hvers er vænst.

2. Kynningar (50 mín): Nemendur flytja kynningar sínar. Ef bekkurinn er stór (20+) geta nemendur skipt sér í tvo hópa sem kynna samhliða í tveimur stofum. Hvert kynningarferli: (a) Nemandi flytur kynningu sína (5-7 mín), (b) Spurningatími — áhorfendur spyrja 2-3 spurninga og kynnandinn svarar (2-3 mín), (c) Áhorfendur fylla út matsblað (1 mín). Kennari stýrir tímanum og tryggir jöfn tækifæri.

3. Heildarumræða (10 mín): Eftir allar kynningar leiðir kennari umræðu: Hvað var sameiginlegt? Hvaða rannsóknir voru áhugaverðastar? Hvað lærðum við um safnanotkun? Nemendur deila af fúsum vilja innsýn sinni.

4. Sjálfsmat og ígrundun (5 mín): Nemendur fylla út sjálfsmat þar sem þeir meta: (a) Gæði rannsóknar sinnar, (b) Hvernig þeim gekk að kynna, (c) Hvað þeir myndu gera betur næst. Þeir fá einnig matsblaðið frá jafningjum til að skoða.

5. Samantekt og viðurkenning (5 mín): Kennari þakkar nemendum og dregur saman helstu lærdóma um rannsóknarferlið í heild: frá rannsóknarspurningu til kynningar. Bestu kynningarnar fá sérstaka viðurkenningu.

• Lestur: Nemendur þurfa að hafa lokið rannsóknarvinnu sinni og skrifað rannsóknartexta. Þeir þurfa að hafa dýpan skilning á efni sínu til að geta svarað spurningum.
• Tækni: Nemendur þurfa færni í gerð kynningarefnis (glærur, veggspjöld) og munnlegri kynningu. Þeir þurfa að geta notað kynningarforrit (Google Slides, PowerPoint, Canva).
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að hafa lokið rannsóknarverkefninu (sjá kennslustundir 1 og 2 í 9. bekk). Þeir þurfa reynslu af kynningum (sjá 6. bekk).

• Kynningaræfing með endurgjöf (e. presentation with feedback) — Nemendur flytja kynningar og fá strax endurgjöf frá bæði jafningjum og kennara. Endurgjöfin er skipulögð og uppbyggileg og snýr bæði að efni og framsetningu.
• Spurningastund og rökræður — Eftir hverja kynningu er stutt spurningastund þar sem áhorfendur spyrja spurninga um efnið, aðferðir og niðurstöður. Þetta æfir bæði kynnanda (svara á faglegum grundvelli) og áhorfendur (spyrja gagnrýnna spurninga).

Að þjálfa nemendur í dýpkandi gagnrýninni hugsun þar sem þeir meta heimildir, greina hlutdrægni og draga eigin ályktanir á rökstuddan hátt.

Nemendur vinna að ítarlegu rannsóknarverkefni þar sem gagnrýnin hugsun er í forgrunni. Þeir meta fjölbreyttar heimildir, greina hlutdrægni og andstæðar skoðanir, og skrifa rökstudda grein þar sem þeir taka afstöðu.

• Tölvur með nettengingu og textavinnsluforrit
• Greiningarrammi fyrir gagnrýna hugsun

Kennarinn velur umdeilt málefni (t.d. „Ætti að banna samfélagsmiðla fyrir unglinga?”). Nemendur leita að heimildum sem styðja bæði hliðar málsins. Þeir meta hverja heimild: Hver skrifaði? Hvert er sjónarhornið? Er hlutdrægni til staðar? Hversu sterk eru rökin? Nemendur fylla út greiningarramma og bera saman heimildir. Í seinni hlutanum skrifa nemendur rökstudda grein (500 orð) þar sem þeir kynna bæði sjónarmið, taka afstöðu og rökstyðja hana með tilvísunum. Bekkurinn ræðir niðurstöður og ólík sjónarmið.

• Lestur: Mjög góð lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun, leit og textavinnslu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af heimildamati og gagnrýninni greiningu.

• Rökræðuverkefni — Nemendur greina andstæð sjónarmið og taka afstöðu á rökstuddan hátt.
• Heimildamat og samanburður — Nemendur meta heimildir sem styðja andstæð sjónarmið.

Að kenna nemendum að meta sannleiksgildi efnis sem gervigreind framleiðir og skilja takmarkanir og áhættur gervigreindartexta og -mynda.

Nemendur skoða hvernig gervigreind getur búið til texta, myndir og myndbönd sem líta raunveruleg út en innihalda villur eða rangar upplýsingar. Þeir læra að meta sannleiksgildi gervigreindarbúins efnis og ræða samfélagslegar afleiðingar.

• Dæmi um gervigreindartexta og -myndir (með villum)
• Tölvur með nettengingu

Kennarinn sýnir texta sem gervigreind hefur búið til og spyr: „Er allt hér rétt?” Nemendur lesa og leita að villum: rangra staðhæfingum, tilbúnum heimildum, rökvillum. Þeir sannreyna hjá raunverulegum heimildum. Kennarinn sýnir líka AI-myndir og deepfakes og nemendur leita að vísbendingum. Í seinni hlutanum ræðir bekkurinn: „Hvað ef fólk trúir öllu sem gervigreind framleiðir? Hvað ef gervigreind er notuð til að dreifa falsfréttum?” Nemendur skrifa ritgerð (500 orð) um eina samfélagslega afleiðingu gervigreindar á sannleiksgildi upplýsinga.

• Lestur: Mjög góð lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun og gervigreindarverkfærum.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnskilning á gervigreind og falsfréttum.

• Villuleit í gervigreindarefni — Nemendur leita markvisst að villum í texta og myndum sem gervigreind bjó til.
• Samfélagsleg umræða — Bekkurinn ræðir samfélagslegar afleiðingar gervigreindar.

Að dýpka skilning nemenda á falsfréttum, villandi upplýsingum og hvernig þær breiðast út í stafrænum heimi.

Nemendur rannsaka hvernig falsfréttir og villandi upplýsingar breiðast út á samfélagsmiðlum, hvaða aðferðir eru notaðar til dreifingar og hvernig hægt er að verjast þeim. Þeir skoða raunveruleg tilvik og ræða ábyrgð einstaklinga og samfélagsmiðla.

• Tölvur með nettengingu
• Dæmi um dreifingu falsfrétta (raunveruleg tilvik)

Kennarinn kynnir raunverulegt tilvik þar sem falsfrétt dreifðist víða á samfélagsmiðlum (t.d. tiltekna falsfrétt sem fór veiralt). Nemendur rannsaka tilvikið: Hvaðan kom fréttin? Hvernig dreifðist hún? Hverjar voru afleiðingarnar? Kennarinn kynnir hugtökin: clickbait, bots, echo chambers, filter bubbles. Nemendur leita sjálfir að öðru tilviki og skrifa greiningu. Í seinni hlutanum ræðir bekkurinn: „Hverjir bera ábyrgð? Einstaklingarnir sem deila? Samfélagsmiðlarnir? Höfundarnir?” Nemendur skrifa rökræðugrein (500 orð) um ábyrgðina.

• Lestur: Mjög góð lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun og samfélagsmiðlum.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af falsfréttum og sannreyningu frá fyrri árgöngum.

• Tilfellisrannsókn (case study) — Nemendur rannsaka raunverulegt tilvik þar sem falsfréttir dreifðust víða.
• Rökræðuverkefni — Nemendur ræða og rökræða um ábyrgð í baráttunni gegn falsfréttum.

Að þjálfa nemendur í að nota fjölbreyttar heimildir og skrá þær allar á réttu APA-formi, þar á meðal sérstök tilvik eins og hlaðvörp, myndbönd og samfélagsmiðlafærslur.

Nemendur víkka út heimildavinnu sína og læra að skrá fleiri tegundir heimilda á APA-formi: hlaðvörp, YouTube-myndbönd, samfélagsmiðlafærslur, skýrslur stofnana og viðtöl. Þeir vinna rannsóknarverkefni þar sem þeir nota fjölbreyttar heimildir.

• APA-leiðbeiningarblað (ítarlegt, með sérstökum tilvikum)
• Tölvur með nettengingu og textavinnsluforrit

Kennarinn fer yfir APA-formið fyrir sérstök tilvik: hlaðvörp, YouTube-myndbönd, samfélagsmiðlafærslur, skýrslur stofnana, viðtöl. Nemendur æfa sig: þeir fá 8 sérstök tilvik og þurfa að skrifa APA-skráningar. Kennarinn fer yfir rétt svör. Í seinni hlutanum vinna nemendur rannsóknarverkefni þar sem þeir þurfa a.m.k. tíu heimildir af a.m.k. fimm ólíkum tegundum. Þeir skrifa stutta samantekt og setja saman heimildaskrá. Nemendur fara yfir heimildaskrár hvers annars og gefa endurgjöf.

• Lestur: Mjög góð lestrar- og skriftarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun og textavinnslu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa sterkan grunn í APA-kerfinu.

• Æfing og beiting — Nemendur æfa sig í að skrá fjölbreyttar heimildir og nota í raunverulegu verkefni.
• Jafningjayfirferð — Nemendur fara yfir heimildaskrár hvers annars og gefa endurgjöf.

Að dýpka hæfni nemenda í óbeinni tilvitnun (endursögn/parafhrasi) og kenna þeim hvernig á að nota hana rétt og áhrifaríkt.

Nemendur þjálfast í að endursegja texta annarra með eigin orðum án þess að breyta merkingu, og vísa rétt til heimilda. Þeir læra muninn á góðri og slæmri endursögn og æfa sig ítrekað.

• Textadæmi (upprunalegt og endursagt)
• Tölvur með textavinnsluforrit

Kennarinn sýnir upprunalegan texta og þrjár útgáfur: eina góða endursögn, eina slæma endursögn (of lík upprunalegum) og eina beina tilvitnun. Nemendur bera saman og ræða hvað gerir endursögn góða. Kennarinn útskýrir reglurnar: 1) Lestu og skildu, 2) Leggðu textann til hliðar, 3) Skrifaðu með eigin orðum, 4) Athugaðu að merking haldist, 5) Vísaðu til heimildar. Nemendur fá fimm textabúta og endursegja hvern og einn. Kennarinn gefur endurgjöf. Í seinni hlutanum skrifa nemendur 400 orða texta þar sem þeir nota a.m.k. fimm óbeinar tilvísanir.

• Lestur: Mjög góð lestrar- og skriftarfærni.
• Tækni: Færni í textavinnslu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af tilvísunum og heimildavinnu.

• Samanburðarkennsla — Nemendur bera saman góðar og slæmar endursagnir til að skilja muninn.
• Ítrekuð æfing — Nemendur endursegja marga texta og fá endurgjöf.

Að dýpka skilning nemenda á ritstuldi, afleiðingum hans og siðferðilegri ábyrgð í heimildavinnu.

Nemendur skoða raunveruleg tilvik um ritstuldi og ræða afleiðingarnar: í skólum, í fréttamennsku og í akademísku starfi. Þeir læra að ritstuldur getur haft alvarlegar afleiðingar og ræða hvernig á að forðast hann.

• Raunveruleg tilvik um ritstuldi
• Tölvur með nettengingu

Kennarinn kynnir þrjú raunveruleg tilvik um ritstuldi: 1) Nemandi sem var rekinn úr skóla, 2) Fréttamaður sem missti starf sitt, 3) Fræðimaður sem missti orðstír sinn. Nemendur vinna í hópum: hver hópur fær eitt tilvik, rannsaka það og kynna fyrir bekknum. Í seinni hlutanum ræðir bekkurinn siðferðileg álitamál: „Er ritstuldur alltaf jafn alvarlegur? Hvað með gervigreind — er það ritstuldur?” Nemendur skrifa rökræðugrein (400 orð) um siðferðilega ábyrgð í heimildavinnu.

• Lestur: Mjög góð lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa skilning á ritstuldi og heimildavinnu.

• Tilfellisrannsókn — Nemendur rannsaka raunveruleg tilvik um ritstuldi og greinast afleiðingarnar.
• Siðferðileg rökræða — Nemendur ræða siðferðileg álitamál tengd ritstuldi.

Nemendur bera saman mismunandi kynningarforrit (Google Slides, PowerPoint, Canva, Prezi) og læra styrk- og veikleikamyndir hvers forrits. Þeir þjálfast í að velja rétt forrit miðað við verkefni og tilgang.

Kennarinn kynnir mismunandi kynningarforrit og nemendur fá verkefni þar sem þeir búa til sömu kynningu í tveimur mismunandi forritum. Þeir bera saman upplifunina, möguleika hvers forrits og niðurstöðuna. Kennarinn ræðir hvenær hvert forrit hentar best og nemendur skrifa samanburðargreiningu.

• Google Slides
• PowerPoint
• Canva
• Prezi

Nemendur velja efni úr námi sínu og búa til sex glæru kynningu á sama efni í tveimur mismunandi forritum (t.d. Google Slides og Prezi, eða PowerPoint og Canva). Þeir skrifa síðan samanburðargreiningu (300-400 orð) þar sem þeir greina frá: hvaða forrit var auðveldara í notkun, hvaða forrit gaf betri niðurstöðu, hvaða forrit hentar betur fyrir þetta tiltekna efni og hvers vegna. Nemendur kynna niðurstöður sínar munnlega.

• Lestur: Nemandi getur lesið og greint tæknilýsingar og samanburðartexta
• Tækni: Nemandi hefur reynslu af Google Slides og Canva úr fyrri áföngum
• Aðrar forsendur: Nemandi getur nálgast og prufað mismunandi forrit á netinu

• Samanburðarnám — Nemendur búa til sömu kynningu í tveimur mismunandi forritum og bera saman reynsluna, möguleikana og niðurstöðuna.
• Rökstudd valgrein — Nemendur skrifa rökstuðning þar sem þeir meta forritin og mæla með einu fyrir ákveðinn tilgang.

Nemendur búa til gagnvirka kynningu í Canva eða Miro þar sem áhorfendur geta tekið virkan þátt. Þeir læra að nota gagnvirka þætti á markvissan hátt til að auka þátttöku og skilning áhorfenda.

Kennarinn sýnir möguleika á gagnvirkni í Canva (t.d. hlekkir, myndband, innfelld verkfæri) og Miro (samvinnuborð, atkvæðagreiðslur, tímalínur). Nemendur velja gagnvirka þætti sem henta efni kynningarinnar og samþætta þá á markvissan hátt. Þeir skipuleggja kynningu þar sem gagnvirkni er í forgrunni.

• Canva
• Google Slides

Nemendur búa til gagnvirka kynningu um efni sem tengist sjálfbærni eða nýsköpun. Kynningin á að vera í Canva eða samþætt við Miro og innihalda a.m.k. þrjá gagnvirka þætti: t.d. könnun sem áhorfendur svara, valmynd þar sem áhorfendur velja leið, innfellt myndband sem áhorfendur skoða, eða samvinnusvæði þar sem áhorfendur bæta við hugmyndum. Nemendur láta þrjá samnemendur prófa kynninguna, safna endurgjöf og bæta hana. Lokaafurðin er kynnt fyrir bekknum.

• Lestur: Nemandi getur lesið og skilið leiðbeiningar um gagnvirk verkfæri
• Tækni: Nemandi getur notað Canva og búið til gagnvirka kynningu með hlekkjum
• Aðrar forsendur: Reynsla af rafrænum töflum úr 8. bekk

• Hönnunarhugsun — Nemendur nota hönnunarhugsun til að skipuleggja gagnvirku kynninguna: skilgreina vandamál, hugsa um lausnir, búa til frumgerð, prófa og bæta.
• Prófunarmiðuð þróun — Nemendur láta samnemendur prófa kynninguna og safna endurgjöf sem þeir nota til að bæta hana.

Nemendur læra að flytja kynningu í gegnum fjarsamskiptatæki (t.d. Google Meet, Teams eða Zoom). Þeir skilja hvaða sérstöku áskoranir fylgja fjarkynningu og hvernig á að aðlaga efni og framsetningu að stafrænu umhverfi.

Kennarinn fer yfir muninn á kynningu í sal og kynningu í gegnum fjarsamskiptatæki. Nemendur læra um skjádeilingu, myndavélsstillingar, hljóðstillingar og hvernig á að halda athygli áhorfenda í fjarkynningu. Þeir æfa sig í að flytja kynningu í gegnum Google Meet eða sambærilegt og fá endurgjöf.

• Google Slides
• Canva

Nemendur búa til átta glæru kynningu um efni sem þeir hafa unnið að í öðru fagi. Þeir aðlaga kynninguna að fjarsamskiptaumhverfi: stærra letur, skýrari myndir, stuttari textar. Nemendur æfa sig í pörum í gegnum Google Meet: annar sýnir kynningu og hinn gefur endurgjöf um skjádeilingu, hljóðgæði, augnsasmband við myndavél og notkun spjalls. Nemendur bæta kynninguna og flytja hana fyrir litlum hópi í gegnum fjarsamskiptatæki.

• Lestur: Nemandi getur lesið og skilið leiðbeiningar um fjarsamskiptatæki
• Tækni: Nemandi getur búið til gagnvirka kynningu og deilt efni stafrænt
• Aðrar forsendur: Grunnþekking á fjarsamskiptatækjum (Google Meet, Teams eða Zoom)

• Hlutverkaleikur — Nemendur skipta á milli þess að vera kynnir og áhorfandi í fjarkynningu. Þeir upplifa báðar hliðar og gefa endurgjöf.
• Gagnrýnin endurgjöf — Nemendur gefa nákvæma endurgjöf um fjarkynningar samnemanda: hljóðgæði, augnsasmband við myndavél, talhraði og notkun á eiginleikum fjarsamskiptatækisins.

Nemendur læra APA-staðalinn fyrir uppsetningu ritgerða og nota hann til að setja upp fagmannlega ritgerð. Þeir skilja mikilvægi samræmdra viðmiða um uppsetningu í fræðilegri ritun.

Kennarinn kynnir APA-staðalinn (American Psychological Association) og helstu kröfur hans: leturgerð (Times New Roman 12pt), línubil (tvöfalt), blaðsíðumörk (1 tomma), haus með hlaupandi fyrirsögn og blaðsíðutali, og heimildalista. Nemendur setja upp skjal samkvæmt APA og skrifa stutta ritgerð.

• Google Docs
• Microsoft Word

Nemendur setja upp skjal samkvæmt APA-viðmiðum: Times New Roman 12pt, tvöfalt línubil, 1 tommu blaðsíðumörk, haus með hlaupandi fyrirsögn og blaðsíðutali, forsíðu með heiti ritgerðar, nafni og skóla, og heimildaskrá á síðustu blaðsíðu. Kennarinn fer yfir hvert skref og gefur gátlista. Nemendur skrifa 600+ orða ritgerð um efni úr samfélagsfræði eða náttúrufræði og nota a.m.k. þrjár heimildir sem þeir setja fram eftir APA-sniði.

• Lestur: Nemandi getur lesið og skilið viðmið um uppsetningu
• Tækni: Nemandi getur notað haus og fót, heading-stíla, leturgerð og línubil
• Aðrar forsendur: Grunnþekking á heimildum og neðanmálsgreinum úr 8. bekk

• Skref-fyrir-skref uppsetning — Kennarinn fer yfir hverja APA-kröfu og nemendur stilla skjalið sitt skref fyrir skref: letur, línubil, mörk, haus.
• Gátlistavinna — Nemendur nota APA-gátlista til að staðfesta að skjalið uppfylli öll viðmið.

Nemendur læra að búa til sjálfvirkt efnisyfirlit (table of contents) í ritvinnsluforriti sem uppfærist sjálfkrafa þegar fyrirsagnir breytast. Þeir skilja hvernig heading-stílar og efnisyfirlit tengjast.

Kennarinn sýnir hvernig sjálfvirkt efnisyfirlit virkar: það notar heading-stíla til að greina kafla og undirkafla og býr sjálfkrafa til efnisyfirlit með blaðsíðutölum. Nemendur læra að setja inn, uppfæra og sníða efnisyfirlit í Google Docs eða Word.

• Google Docs
• Microsoft Word

Nemendur opna ritgerðina sem þeir skrifuðu í fyrri kennslustund (eða skrifa nýja lengri texta). Þeir tryggja að allir kaflar og undirkaflar noti heading-stíla (Heading 1 og Heading 2). Síðan setja þeir inn sjálfvirkt efnisyfirlit á aðra blaðsíðu (Insert > Table of contents). Þeir breyta síðan fyrirsögn á einum kafla og uppfæra efnisyfirlitið til að sjá breytinguna. Nemendur bæta einnig blaðsíðuskilum við þannig að efnisyfirlitið sé á eigin síðu.

• Lestur: Nemandi getur skrifað lengri texta með heading-stílum
• Tækni: Nemandi getur notað heading-stíla, blaðsíðutal og APA-uppsetningu
• Aðrar forsendur: Nemandi hefur séð efnisyfirlit í bókum eða skýrslum

• Sýnikennsla og uppgötvun — Kennarinn sýnir hvernig efnisyfirlit tengist heading-stílum. Nemendur uppgötva að breytingar á fyrirsögnum endurspeglast í efnisyfirlitinu.
• Verkleg æfing — Nemendur bæta heading-stílum við texta og búa til sjálfvirkt efnisyfirlit. Þeir breyta fyrirsögnum og uppfæra efnisyfirlitið.

Nemendur kynnast flóknari eiginleikum ritvinnsluforrits eins og stílum (Styles), sjálfvirkum tölulista (autonumbering), breytingarakningu (Track Changes/Suggesting mode) og athugasemdum. Þeir skilja hvernig þessir eiginleikar gera samstarf og endurskoðun skilvirkari.

Kennarinn kynnir framhaldseiginleika: Suggesting mode (Track Changes), athugasemdir (Comments), sjálfvirka tölulista og hönnun eigin stíla. Nemendur nota þessa eiginleika til að endurskoða texta samnemanda og gera tillögur að breytingum á stafrænan hátt.

• Google Docs
• Microsoft Word

Nemendur deila ritgerð sinni frá fyrri kennslustundum með samnemanda. Samnemandinn fer í Suggesting mode og gerir a.m.k. fimm breytingatillögur og skrifar þrjár athugasemdir (Comments). Upprunalegi höfundurinn fer yfir tillögurnar, samþykkir eða hafnar þeim og svarar athugasemdunum. Nemendur nota einnig tækifærið til að bæta sjálfvirkum tölulista og sérsniðnum stílum við skjalið. Lokaskjalið er skilað með sýnilegum breytingarsögu.

• Lestur: Nemandi getur endurskoðað texta gagnrýnið og skrifað uppbyggilega endurgjöf
• Tækni: Nemandi getur búið til APA-ritgerð með efnisyfirliti og heading-stílum
• Aðrar forsendur: Reynsla af jafningjaendurskoðun og samstarfi

• Samvinnunám — Nemendur skipta á ritgerðum og nota Suggesting mode til að gera tillögur að breytingum. Þeir læra að gefa og fá stafræna endurgjöf.
• Verkleg kennsla á eiginleikum — Nemendur fá stutt æfingarverkefni þar sem þeir nota hvern eiginleika (Suggesting mode, Comments, tölulista, stíla).

Að nemendur kynnist PIVOT TABLE og geti notað það til að draga saman og greina stór gagnasöfn á skilvirkan hátt.

Nemendur læra hvað PIVOT TABLE er og hvernig það virkar. Þeir búa til sín fyrstu PIVOT TABLE úr gagnasafni, flokka gögn eftir breytum og sjá hvernig hægt er að draga saman stór gagnasöfn á einfaldan hátt.

• Google Sheets eða Excel
• Tölvur

Kennarinn gefur gagnasafn (t.d. sölu í búð: dagsetning, vara, magn, verð, flokkur). Nemendur búa til PIVOT TABLE: (1) Draga 'Flokkur' í línur, (2) Draga 'Magn' í gildi (SUM), (3) Skoða samtölur eftir flokkum. Þeir prófa að skipta um raðir og dálka, breyta úr SUM í AVERAGE og bæta við síu. Nemendur skrifa 3 ályktanir.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið og skilið tæknilegar leiðbeiningar.
• Tækni: Nemendur þurfa góða færni í töflureikni, formúlum og myndritum.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa skilning á gagnagreiningarhugtökum (flokkun, samantekt, tíðni).

• Sýnikennsla — Kennarinn sýnir skref-fyrir-skref hvernig búa á til PIVOT TABLE á skjávarpa.
• Leiðsögn og sjálfstæði — Nemendur byrja með leiðsögn og fá smám saman meira frelsi til að kanna PIVOT TABLE.

Að nemendur geti hannað og framkvæmt ítarlega rafræna könnun með mismunandi spurningategundum og greint niðurstöður á faglegan hátt.

Nemendur búa til rafræna könnun með fjölbreyttum spurningategundum: fjölval, Likert-kvarða, opnum spurningum og greinarskildum. Þeir safna gögnum, flytja í töflureikni og nota PIVOT TABLE og formúlur til greiningar.

• Google Forms
• Google Sheets eða Excel
• Tölvur

Nemendur vinna í hópum (3-4) og velja rannsóknarviðfangsefni (t.d. 'Líðan nemenda í skólanum'). Þeir hanna könnun í Google Forms með: (1) Fjölvalsspurningum, (2) Likert-kvarða (1-5), (3) Opnum spurningum, (4) Greinarskildum (t.d. eftir kyni, aldri). Eftir gagnasöfnun nota þeir PIVOT TABLE til að bera saman hópa og draga ályktanir. Þeir búa til skýrslu með myndritum.

• Lestur: Nemendur þurfa góða lestrar- og ritunarfærni til að hanna flókna könnun.
• Tækni: Nemendur þurfa reynslu af Google Forms, Google Sheets og PIVOT TABLE.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa skilning á rannsóknaraðferðum og gagnagreiningu.

• Rannsóknarmiðað nám — Nemendur fara í gegnum vísindalegt rannsóknarferli: tilgáta, gagnasöfnun, greining, ályktanir.
• Hópvinna með hlutverkum — Nemendur vinna í hópum þar sem hver hefur sitt hlutverk (hönnuður, gagnagreindari, ritari).

Að nemendur geti breytt tölum á milli sniða (texti í tölu, dagsetningar, gjaldmiðil) og notað sérsniðin talnasnið til faglegrar framsetningu.

Nemendur læra að breyta milli talnasnið, vinna úr gögnum sem eru á röngu sniði og búa til sérsniðin snið. Þeir skilja hvernig talnasnið hefur áhrif á formúlur og útreikninga.

• Google Sheets eða Excel
• Tölvur

Kennarinn gefur gagnasafn sem inniheldur villur í sniðum: tölur geymdar sem texti, dagsetningar á röngu sniði, prósentur sem aukastafir. Nemendur: (1) Þekkja vandamálin, (2) Breyta sniðum (texti→tala, 0.15→15%), (3) Búa til sérsniðin snið (t.d. kennitölusnið: 000000-0000), (4) Búa til fagleg myndrit úr löguðum gögnum. Nemendur skrifa um hvað fór úrskeiðis og hvernig þeir lögðu úr.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið og skilið sniðstillingar í töflureikni.
• Tækni: Nemendur þurfa góða færni í töflureikni og reynslu af talnasnið.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa skilning á mismunandi tegundum talna (heiltölur, aukastafir, prósentur).

• Vandamálslausn — Nemendur fá gagnasafn með 'brotnum' sniðum og þurfa að laga þau.
• Hagnýtt samhengi — Nemendur vinna með gögn úr viðskiptalífi sem krefst faglegrar framsetningu.

Að nemendur geti valið viðeigandi tæki og hugbúnað eftir eðli verkefnis í ljósmyndun og kvikmyndagerð.

Nemendur kanna mismunandi tæki og hugbúnað sem til er fyrir ljósmyndun og kvikmyndagerð. Þeir læra kosti og galla hvers tækis og hugbúnaðar og æfa sig í að velja rétt verkfæri eftir verkefni.

• iPad, iPhone, Mac eða tölva
• iMovie, Clips, Photos

Kennarinn kynnir þrjár mismunandi verkefnategundir: (1) Ljósmyndasyrpa fyrir vefsíðu, (2) Stutt kynningarmyndskeið (30 sek.), (3) Stuttmynd (2-3 mín.). Nemendur vinna í hópum og greina hvert verkefni: hvaða tæki og hugbúnaður hentar best? Þeir fylla út samanburðartöflu: myndavél (sími vs. spjaldtölva vs. sérstök), hugbúnaður (Photos vs. iMovie vs. Clips), aukabúnaður (vasaljós, þrífótur). Hópar kynna niðurstöður og rökstyðja val.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið um tæknilýsingar og borið saman eiginleika.
• Tækni: Nemendur þurfa reynslu af ljósmyndun og myndbandsgerð á ýmsum tækjum.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa skilning á gæðum ljósmynda og myndbanda.

• Rannsóknarverkefni — Nemendur rannsaka og bera saman mismunandi tæki og hugbúnað.
• Verkefnagreining — Nemendur greina þarfir verkefnis áður en þeir velja verkfæri.

Að nemendur geti notað portrait-stillingu (dýptarskerpa) og landslagsstillingu til að ná vandaðri niðurstöðu.

Nemendur kanna sérstillingar á myndavél: portrait-ham þar sem bakgrunnur er óskýr (bokeh-áhrif) og landslagsstillingu þar sem allt er í fókus. Þeir taka myndir í báðum stillingum og læra hvenær hvor hentar.

• iPhone eða iPad með Portrait-ham
• Photos - myndvinnsla

Kennarinn sýnir dæmi: portrait-mynd þar sem andlit er í fókus en bakgrunnur óskýr vs. landslagsmynd þar sem allt er í fókus. Nemendur: (1) Taka portrait-mynd af samnemanda (portrait-ham), (2) Taka landslagsmynd úti (venjulegur hamur), (3) Breyta dýptarskerpu í myndvinnslu, (4) Taka nærmynd (close-up) og fjarskot (wide) af sama viðfangsefni. Þeir búa til myndasafn og skrifa um hvaða stilling hentaði hverju viðfangsefni.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið og skilið stillingar á myndavélinni.
• Tækni: Nemendur þurfa reynslu af ljósmyndun og myndvinnslu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa skilning á fókus og dýptarskerpu.

• Samanburðarrannsókn — Nemendur taka sömu mynd í mismunandi stillingum og bera markvisst saman.
• Fagleg greining — Nemendur skoða fagurfræðileg dæmi um portrait og landslag og greina tæknina.

Að nemendur geti búið til time-lapse myndskeið þar sem hæg ferli birtast á hröðum tíma.

Nemendur læra hvað time-lapse er og hvernig búa má það til. Þeir nota time-lapse ham á myndavélinni eða taka margar myndir yfir tíma og setja saman. Þeir skrá ferli sem tekur langan tíma (t.d. ský að hreyfast, teikning að myndast).

• iPad eða iPhone
• iMovie
• Þrífótur eða stoð

Kennarinn sýnir dæmi um time-lapse (t.d. ský á hreyfingu, blóm opnast). Nemendur velja viðfangsefni: (1) Ský á hreyfingu (úti, 10-15 mín.), (2) Teikning sem myndast (inni, 5-10 mín.), (3) Umferð eða fólk á götu (úti, 10 mín.). Þeir setja upp tæki á þrífót, stilla time-lapse ham og taka upp. Nemendur klippa í iMovie, bæta við tónlist og kynna. Þeir ræða hvers vegna time-lapse er gagnlegt og hvenær það hentar.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið leiðbeiningar um time-lapse stillingar.
• Tækni: Nemendur þurfa reynslu af ljósmyndun, myndbandsgerð og iMovie.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa þolinmæði og getu til að skipuleggja langtímaupptöku.

• Rannsóknarmiðað nám — Nemendur skrá raunverulegt ferli og sjá niðurstöðurnar á hröðum tíma.
• Verkefnamiðað nám — Nemendur skipuleggja og framkvæma time-lapse verkefni frá hugmynd til framsetningu.

Að nemendur skilji hvernig sömu skilaboð þurfa mismunandi sjónræna framsetningu eftir miðlinum — prentmiðill, vefur, samfélagsmiðlar. Þeir hanna sama efni fyrir þrjá mismunandi miðla og læra um stærðir, upplausn og markhópahugsun.

Nemendur fá viðfangsefni (t.d. viðburðakynningu) og hanna það fyrir þrjá mismunandi miðla: prentaðan bækling, vefsíðuborða og Instagram-færslu. Þeir laga stærðir, textamagn, myndval og útlit eftir hverju sniði.

• Canva
• Tölvur

1. Kennari sýnir dæmi: sama auglýsing á plakati, á vefsíðu og á Instagram. Hvað er ólíkt? (8 mín).
2. Kennari fer yfir lykilmun: stærðir, textamagn, myndval, áherslur eftir miðli (10 mín).
3. Nemendur velja viðfangsefni (t.d. tónleikakynningu eða skólaviðburð) og safna efni (7 mín).
4. Nemendur hanna útgáfu 1: prentaðan bækling (A5) í Canva (15 mín).
5. Nemendur hanna útgáfu 2: vefsíðuborða (1200x400px) (12 mín).
6. Nemendur hanna útgáfu 3: Instagram-færslu (1080x1080px) (12 mín).
7. Nemendur kynna allar þrjár útgáfur í litlum hópum og útskýra hönnunarval (10 mín).
8. Bekkurinn ræðir: Hvað er mikilvægast að hafa í huga í hönnun fyrir mismunandi miðla? (4 mín).
9. Kennari dregur saman (2 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið og skrifað kynningartexta á íslensku
• Tækni: Nemendur hafa góða reynslu af Canva og myndvinnslu, þekkja stærðir og skráarsnið
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grundvallarskilning á mismunandi miðlum og markhópahugsun

• Samanburðarhönnun — Nemendur hanna sama efni á mismunandi hátt og bera saman — sjá hvernig miðillinn stýrir hönnuninni
• Gagnrýnin endurgjöf — Nemendur gefa hvert öðru skipulagða endurgjöf á hönnunarval

Að nemendur læri faglegt hönnunarferli frá frumdrögum (sketch/wireframe) til lokaútfærslu. Þeir skilja hvers vegna skipulagning og frumdrög eru mikilvæg áður en farið er í stafræna vinnu.

Nemendur hanna vöruumbúðir, bókakápu eða plakat. Þeir byrja á handteiknuðum frumdrögum, fá endurgjöf, endurskoða og útfæra síðan stafrænt í Canva eða GIMP. Ferlið leggur áherslu á ítrun — gera, meta, bæta.

• Canva eða GIMP
• Blýantur og pappír
• Tölvur

1. Kennari útskýrir hönnunarferlið: hugmynd → frumdrög → endurgjöf → stafræn útfærsla (5 mín).
2. Nemendur velja verkefni: bókakápu, vöruumbúðir eða viðburðaplakat (3 mín).
3. Nemendur teikna 2-3 mismunandi frumdrög á pappír (15 mín).
4. Nemendur sýna frumdrög í pörum og fá endurgjöf: Hvað virkar? Hvað mætti bæta? (8 mín).
5. Nemendur endurskoða frumdrög og velja besta útgáfuna (5 mín).
6. Nemendur útfæra lokahönnun stafrænt í Canva eða GIMP (30 mín).
7. Nemendur kynna lokaverkefni — sýna bæði frumdrög og lokahönnun og ræða ferlið (10 mín).
8. Kennari dregur saman: Ferlið skiptir máli, ekki bara lokaafurðin! (4 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið og metið hönnunarleiðbeiningar
• Tækni: Nemendur hafa góða reynslu af Canva eða GIMP og geta unnið sjálfstætt
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa teiknibúnað og aðgang að stafrænum hönnunarverkfærum

• Ítrunarhönnun (iterative design) — Nemendur fara í gegnum ferli: frumdrög → endurgjöf → endurskoðun → stafræn útfærsla
• Skipulagður jafningjafeedback — Nemendur fá og gefa endurgjöf eftir skýrum viðmiðum

Að nemendur kynnist stafrænum burstum (brushes) og noti þá til að búa til stafrænar teikningar sem líkja eftir hefðbundnum teikniaðferðum. Þeir læra muninn á mismunandi burstum og hvernig þeir skapa ólík áhrif.

Nemendur nota GIMP eða sambærilegt forrit til að vinna með mismunandi stafræna bursta: olíumálunarbursti, blýants, kolbursti, vatnslitabursti. Þeir búa til stafræna teikningu sem notar a.m.k. 3 mismunandi burstatypur.

• GIMP
• Tölvur (helst með teikniborði/pennainntak)

1. Kennari sýnir mismunandi stafræna bursta í GIMP og ber saman við hefðbundnar teikniaðferðir (8 mín).
2. Nemendur fá „burstaprófunarblað” — prófa hvern bursta og skrifa niður hvað hann líkist (15 mín).
3. Kennari sýnir hvernig á að breyta stærð, gagnsæi og þrýstingi á burstum (5 mín).
4. Nemendur fá verkefni: Búið til stafræna teikningu (t.d. landslag, andlit, hlut) þar sem þið notið a.m.k. 3 mismunandi bursta. Hver bursti á að gegna sérstöku hlutverki (35 mín).
5. Nemendur kynna teikningu sína og útskýra val á burstum (12 mín).
6. Bekkurinn ræðir: Hvenær hentar hver bursti best? (3 mín).
7. Kennari dregur saman (2 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið tæknilegar leiðbeiningar um bursta og stillingar
• Tækni: Nemendur hafa reynslu af GIMP og geta unnið með lög og verkfæri
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa áhuga á teikningu og skapandi vinnu

• Tilraunir og samanburður — Nemendur prófa marga bursta og bera saman áhrifin á kerfisbundinn hátt
• Skapandi verkefni með skilyrðum — Nemendur fá skapandi frelsi en þurfa að uppfylla tiltekin skilyrði (t.d. nota a.m.k. 3 bursta)

Að nemendur nái góðum tökum á tíðnistillingu (EQ) og skilji hvernig mismunandi tíðnisvið hafa áhrif á hljóð. Þeir nota EQ markvisst til að bæta gæði upptaka og aðskilja hljóðfæri í blöndun.

Nemendur læra um tíðnisvið: bassi (20-250 Hz), miðsvið (250-4000 Hz), diskant (4000-20000 Hz). Þeir nota parametric EQ í Audacity til að stilla hvert svið og heyra áhrifin á raddupptöku og tónlist.

• Audacity
• Tölvur með heyrnartólum

1. Kennari útskýrir tíðnisvið og sýnir á tíðnigrafi (10 mín).
2. Kennari spilar sömu upptöku með ýktum EQ-breytingum: aðeins bassi, aðeins miðsvið, aðeins diskant (8 mín).
3. Nemendur opna Audacity og parametric EQ á raddupptöku. Prófa ýktar stillingar sjálfir (12 mín).
4. Kennari sýnir hvernig á að nota EQ til að bæta gæði: fjarlægja suð (low-cut), bæta skýrleika (boost 3-5 kHz) (8 mín).
5. Nemendur vinna eigin raddupptöku og nota EQ til að bæta gæði (15 mín).
6. Nemendur fá tónlistarverkefni með 3 rásum og nota EQ til að aðskilja hljóðfæri (15 mín).
7. Nemendur bera saman niðurstöður og ræða (7 mín).
8. Kennari dregur saman (5 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið tæknilegar greinar um hljóðfræði
• Tækni: Nemendur hafa reynslu af hljóðblöndun og áhrifum í Audacity
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnþekkingu á tíðnum og hljóðbylgjum

• Sjónræn og heyrnleg kennsla — Nemendur sjá tíðnigraf og heyra breytingar samtímis
• Verkleg tilraun — Nemendur reyna ýktar EQ-breytingar til að heyra áhrifin skýrt

Að nemendur nái tökum á faglegri fjölrása hljóðblöndun þar sem þeir nota EQ, compression, reverb og pan saman. Þeir vinna heilt tónlistarverkefni frá hráu efni til lokablöndunar.

Nemendur fá 6-8 rása tónlistarverkefni og blanda það á faglegan hátt. Þeir nota alla þá hljóðvinnslufærni sem þeir hafa lært: EQ, compression, reverb, delay, pan og volume automation.

• Audacity eða GarageBand
• Tölvur með heyrnartólum

1. Kennari kynnir verkefnið: 6-8 rása tónlistarverkefni sem blanda þarf. Spilar „hrátt” efni (5 mín).
2. Kennari fer yfir blöndunarferli: (1) hljóðstyrkur, (2) pan, (3) EQ, (4) compression, (5) reverb/delay (10 mín).
3. Nemendur byrja á hljóðstyrk og pan — jafnvægi á milli rása (15 mín).
4. Nemendur bæta við EQ á hverja rás — aðskilja hljóðfæri (15 mín).
5. Nemendur bæta við compression þar sem á við (10 mín).
6. Nemendur bæta við reverb/delay (8 mín).
7. Nemendur hlusta á heildarblöndun og lagfæra (8 mín).
8. Nemendur bera saman blöndun sína við annars nemanda (5 mín).
9. Kennari dregur saman (4 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið fagleg efni um hljóðblöndun
• Tækni: Nemendur kunna á öll grunnverkfæri hljóðvinnslu
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa þolinmæði og gott eyra

• Meistaranám — Nemendur vinna á háu stigi og fá einstaklingsmiðaðan stuðning
• Gagnrýnin samanburðarhlustun — Nemendur bera saman blöndun sína við fagleg viðmið og aðra nemendur

Að nemendur kynnist notkun gervigreindar í tónlistarsköpun og hljóðvinnslu. Þeir prófa AI-verkfæri til tónsmíða og ræða siðferðileg álitamál um gervigreind og sköpun.

Nemendur nota AI-tónsmíðaverkfæri til að búa til tónlist og bera hana saman við manngera tónlist. Þeir ræða spurningar eins og: Er AI-tónlist raunveruleg sköpun? Hver á tónlistina? Hvernig getum við notað AI sem verkfæri frekar en staðgengil?

• AI-tónsmíðaverkfæri (t.d. Soundraw, AIVA eða Suno)
• Audacity eða GarageBand
• Tölvur

1. Kennari kynnir AI-tónsmíðaverkfæri og sýnir hvernig þau virka (8 mín).
2. Nemendur nota AI-verkfæri til að búa til 30-60 sekúndna tónlist í 3 mismunandi stílum (15 mín).
3. Nemendur hlusta á AI-tónlistina og bera saman við manngera tónlist af svipuðum stíl (8 mín).
4. Nemendur búa til eigin tónlist í GarageBand (15 mín).
5. Nemendur blanda saman AI-tónlist og eigin tónlist — hvernig geta þau unnið saman? (10 mín).
6. Bekkurinn ræðir: Er AI-tónlist raunveruleg sköpun? Hver á tónlistina? Hvernig notum við AI ábyrglega? (15 mín).
7. Nemendur skrifa stutta ígrundun um reynslu sína (5 mín).
8. Kennari dregur saman (4 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið greinar um gervigreind og sköpun
• Tækni: Nemendur hafa reynslu af tónsmíðum og hljóðvinnslu
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa aðgang að AI-tónsmíðaverkfæri á vef

• Tilraunir og gagnrýnin hugsun — Nemendur prófa AI-verkfæri og meta niðurstöður á gagnrýninn hátt
• Umræðumiðuð kennsla — Nemendur ræða siðferðileg álitamál um AI og sköpun

Að nemendur læri að velja réttan hugbúnað og vettvang eftir markhópi og tilgangi. Þeir greina hvaða verkfæri henta best eftir aðstæðum — aldri, tæknifærni og tilgangi efnisins.

Nemendur fá mismunandi aðstæður (t.d. kynning fyrir börn, fagleg skýrsla, samfélagsmiðlaherferð) og þurfa að velja besta hugbúnaðinn og vettvanginn. Þeir rökstyðja val sitt.

• Canva, Google Sites, Smore, WordPress, Padlet
• Tölvur

1. Kennari kynnir 5 mismunandi aðstæður: (a) kynning fyrir 6 ára, (b) fagleg skýrsla, (c) Instagram-herferð, (d) blogg um áhugamál, (e) fréttabréf foreldra (10 mín).
2. Nemendur velja 2 aðstæður og skrifa: Hvaða hugbúnað myndi ég velja? Hvers vegna? (15 mín).
3. Nemendur búa til stutt dæmi um efni í hverri aðstöðu (25 mín).
4. Nemendur kynna val sín og rökstyðja (15 mín).
5. Bekkurinn ræðir: Getur eitt forrit hentað öllum aðstæðum? (8 mín).
6. Kennari dregur saman (7 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið og greint verkefnalýsingar
• Tækni: Nemendur hafa reynslu af mörgum mismunandi forritum og vettvöngum
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa skilning á markhópahugsun

• Aðstæðumiðað nám — Nemendur fá raunhæfar aðstæður og velja sjálfir lausnir
• Rökstuðningur — Nemendur verða að rökstyðja val sitt skriflega og munnlega

Að nemendur setji upp fullbúna vefsíðu á WordPress eða Google Sites með faglegri uppbyggingu. Þeir hanna skipulag, velja sniðmát, setja inn efni og birta.

Nemendur búa til vefsíðu frá grunni: velja sniðmát, skipuleggja valmynd, setja inn efni (texta, myndir, myndband) og birta. Vefsíðan þarf að hafa skýran tilgang og vera vel hönnuð.

• WordPress eða Google Sites
• Tölvur

1. Kennari sýnir uppsetningarferli: velja sniðmát, stilla, bæta við efni (10 mín).
2. Nemendur skipuleggja vefsíðu á pappír: forsíða + 4 unddirsíður + valmynd (10 mín).
3. Nemendur velja sniðmát og stilla útlit (8 mín).
4. Nemendur setja inn efni: texta, myndir, myndband (30 mín).
5. Nemendur prófa á snjallsíma (responsive) og lagfæra (8 mín).
6. Nemendur birta og deila hlekk með samnemanda (5 mín).
7. Nemendur skoða og gefa endurgjöf (5 mín).
8. Kennari dregur saman (4 mín).

• Lestur: Nemendur geta skrifað fagleg texta
• Tækni: Nemendur hafa reynslu af vefsíðugerð í Google Sites
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa efni fyrir vefsíðuna

• Raunhæf uppsetning — Nemendur setja upp vefsíðu eins og fagfólk myndi gera — frá grunni til birtingar
• Ítrunarhönnun — Nemendur hanna, prófa, fá endurgjöf og lagfæra

Að nemendur læri að aðlaga sama efni að mismunandi netmiðlum — blogg, samfélagsmiðill, fréttabréf, myndband. Þeir skilja hvers vegna sama efni þarf mismunandi nálgun eftir vettvangi.

Nemendur fá eitt efni (t.d. viðburðakynningu) og aðlaga það fyrir 4 mismunandi miðla: blogg, Instagram, fréttabréf (Smore) og stutt myndband. Þeir sjá hvernig textamagn, tónn, myndval og form breytist eftir miðli.

• Google Sites, Canva, Smore, Padlet
• Tölvur

1. Kennari sýnir sama efni á 4 miðlum og nemendur ræða mun (8 mín).
2. Kennari fer yfir lykilmun: textamagn, tónn, myndval, snið (7 mín).
3. Nemendur velja efni (t.d. tónleikakynningu, umhverfismálefni, skólaviðburð) (3 mín).
4. Nemendur búa til bloggfærslu (15 mín).
5. Nemendur búa til Instagram-færslu (10 mín).
6. Nemendur búa til fréttabréf í Smore (15 mín).
7. Nemendur bera saman allar útgáfur og skrifa stutta greinargerð um muninn (12 mín).
8. Kynning og samantekt (10 mín).

• Lestur: Nemendur geta skrifað texta á mismunandi tón og lengd
• Tækni: Nemendur geta unnið í mörgum forritum og vettvöngum
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa skilning á mismunandi netmiðlum

• Fjölmiðlaaðlögun — Nemendur aðlaga efni að mismunandi miðlum — sjá hvernig miðillinn stýrir forminu
• Samanburður — Nemendur bera saman útgáfur og greina mun

Að nemendur skilji hvað stafræn ávanasýki er, hvernig hún birtist og hvernig hægt er að koma í veg fyrir hana.

Nemendur rannsaka hugtakið stafræn ávanasýki (internet/gaming addiction), skoða einkenni, orsakir og afleiðingar. Þeir greina raunveruleg dæmi og ræða lausnir.

• Fræðigreinar og heimildamyndir um stafræna ávanasýki
• SAFT.is – efni um tæknifíkn
• Common Sense Education – Digital Wellness

Kennarinn kynnir hugtakið stafræn ávanasýki og WHO-skilgreininguna. Nemendur lesa um raunveruleg dæmi (nafnlaust) og greina í hópum: Hvaða einkenni sjást? Hverjar eru ástæðurnar? Hverjar eru afleiðingarnar? Síðan halda þeir rökræðu: ‚Eiga foreldrar að takmarka skjátíma unglinga?' Tveir hópar rökstyðja hvora hlið. Að lokum skrifa nemendur ígrundun um eigin tæknivenjur.

• Lestur: Nemandi getur lesið og greint fræðilegan texta á ensku og íslensku
• Tækni: Góð almenn tæknifærni og upplýsingalæsi
• Aðrar forsendur: Næmni og geta til að ræða viðkvæm málefni

• Dæmisögugreining (Case study) — Nemendur greina raunveruleg eða ímynduð dæmi um stafræna ávanasýki
• Rökræða — Nemendur halda skipulagða umræðu um ástæður og lausnir á stafrænni ávanasýki

Að nemendur læri að nýta stafræna tækni til að efla líkamlega hreyfingu og heilsu.

Nemendur kanna hreyfitækniforrit og tæki (fitness trackers, æfingarforrit, hlaupforrit) og búa til persónulega hreyfiáætlun sem nýtir tækni á markvissan hátt.

• Hreyfitækniforrit (t.d. Strava, Nike Run Club, Seven)
• Tölva eða spjaldtölva

Nemendur kanna þrjú hreyfitækniforrit og bera þau saman. Þeir velja eitt og búa til tveggja vikna hreyfiáætlun sem nýtir forritið. Á meðan á tilrauninni stendur safna þeir gögnum (fjöldi skrefa, tímalengd, brennisteinsmagn o.s.frv.). Að lokum greina þeir gögnin, meta gagnsemi forritsins og kynna niðurstöður sínar fyrir bekknum.

• Lestur: Nemandi getur lesið og unnið með flókin gögn og upplýsingar
• Tækni: Reynsla af forritum og gögnum
• Aðrar forsendur: Grunnþekking á hreyfingu og líkamsráðgjöf

• Verkefnamiðað nám — Nemendur búa til persónulega hreyfiáætlun sem nýtir tækni
• Gagnagreining — Nemendur greina gögn úr hreyfitækniforritum og meta árangur

Að nemendur búi til persónulega ‚stafræna viðnámsáætlun' sem hjálpar þeim að viðhalda jafnvægi á milli tækni og annarra þátta lífsins.

Nemendur sameina allt sem þeir hafa lært og búa til heildstæða áætlun um stafræna vellíðan sem nær yfir skjátíma, hreyfingu, svefn, félagsmiðla og einbeitingu.

• Google Docs eða Word
• Canva eða Google Slides

Nemendur búa til ‚Stafræna viðnámsáætlun mína' sem nær yfir fimm svið: skjátíma, hreyfingu, svefn, félagsmiðla og einbeitingu. Fyrir hvert svið skilgreina þeir: núverandi ástand, markmið, aðferðir og verkfæri. Áætlunin er rökstudd með vísan í rannsóknir. Nemendur deila áætlunum í pörum og gefa endurgjöf. Að lokum kynna valdir nemendur áætlanir sínar og bekkurinn ræðir.

• Lestur: Nemandi getur unnið sjálfstætt með flókin verkefni
• Tækni: Góð almenn tæknifærni og kynningarfærni
• Aðrar forsendur: Þekking á viðfangsefnum stafrænnar vellíðunar frá fyrri kennslustundum

• Hönnunarhugsun — Nemendur hanna persónulega áætlun sem er aðlöguð að eigin þörfum
• Endurgjöf jafningja — Nemendur fá og gefa endurgjöf á áætlanir hvor annars

Að nemendur geti rætt um stafrænt eftirlit í samfélaginu og metið jafnvægið milli öryggis og friðhelgi.

Nemendur kanna raunveruleg dæmi um stafrænt eftirlit (myndavélar, lögreglueftirlit, eftirlitsforrit) og halda skipulagða rökræðu um réttmæti þess.

• Fréttir um stafrænt eftirlit
• Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna

Kennarinn kynnir viðfangsefnið: stafrænt eftirlit (myndavélar á almannafæri, eftirlitsforrit á snjallsímum, andlitsgreining). Nemendur rannsaka í hópum og safna rökum. Bekkurinn skiptist í tvö lið: ‚eftirlit er nauðsynlegt fyrir öryggi' og ‚eftirlit brýtur gegn friðhelgi'. Eftir rökræðuna skrifa nemendur ígrundun þar sem þeir meta báðar hliðar og segja eigin álit.

• Lestur: Nemandi getur lesið fréttir og fræðilegan texta
• Tækni: Góð almenn tæknifærni og rannsóknarfærni
• Aðrar forsendur: Þekking á persónuverndarlögum og mannréttindum

• Rökræða (structured debate) — Nemendur halda skipulagða rökræðu um stafrænt eftirlit
• Rannsóknarvinna — Nemendur rannsaka viðfangsefnið og safna rökum

Að nemendur skilji hvernig gervigreind (AI) nýtir persónuupplýsingar og hvaða áskoranir það skapar.

Nemendur kanna hvernig gervigreind er þjálfuð á gögnum, þar á meðal persónuupplýsingum, og ræða siðferðileg álitamál.

• Fréttir og greinar um gervigreind og persónuvernd
• Common Sense Education – AI and Privacy

Kennarinn kynnir hvernig AI-kerfi nota persónuupplýsingar og gögn notenda. Dæmi: andlitsgreining sem þekkir þig á myndum, tillögukerfi sem fylgist með hegðun þinni, og margar gervigreindarþjónustur sem nota samræður notenda til þjálfunar og geyma þær — sérstaklega þær sem eru ókeypis eða beinast að almennum notanda. Kennarinn útskýrir hvers vegna þetta er frábrugðið þjónustum eins og Gemini í Google Workspace eða Ragnar frá Kunnáttu sem geyma ekki samræður til þjálfunar. Nemendur velja eitt kerfi og rannsaka: Hvaða gögn notar það? Hvernig er þeim safnað? Veit notandinn af þessu? Hvaða siðferðileg álitamál vakna? Hópar kynna niðurstöður og bekkurinn ræðir: Hvar á að draga mörkin? Hvaða reglur ættu að gilda um AI og persónuupplýsingar? Hvernig eiga nemendur að velja AI-þjónustur í skólastarfi?

• Lestur: Nemandi getur lesið og skilið flókin viðfangsefni
• Tækni: Grunnþekking á gervigreind og reikniritum
• Aðrar forsendur: Þekking á persónuvernd og gagnasöfnun

• Siðferðileg greining — Nemendur greina siðferðileg álitamál varðandi AI og persónuvernd
• Hópverkefni — Nemendur vinna saman að greiningu og kynningu

Að nemendur búi til heildstæða netöryggisáætlun og geti kennt öðrum undirstöðuatriði netöryggis.

Nemendur sameina þekkingu sína um lykilorð, 2FA, vafrakökur, VPN og vefveiðar og búa til netöryggisleiðbeiningar fyrir fjölskyldu eða yngri nemendur.

• Canva eða Google Slides
• SAFT.is

Nemendur velja markhóp (yngri nemendur, foreldrar, kennarar) og búa til netöryggisleiðbeiningar. Leiðbeiningarnar eiga að ná yfir: lykilorð, 2FA, vafrakökur, vefveiðar, friðhelgisstillingar og VPN. Hópar geta valið form: veggspjald, bæklingur, myndband eða vefur. Leiðbeiningarnar eru kynntar fyrir markhópnum og endurgjöf safnað.

• Lestur: Nemandi getur skrifað skýrar leiðbeiningar
• Tækni: Góð þekking á netöryggisverkfærum
• Aðrar forsendur: Reynsla af kynningum og kennslu

• Verkefnamiðað nám — Nemendur búa til raunverulegar leiðbeiningar sem hafa gildi utan kennslustofunnar
• Þjónustunám — Nemendur kenna öðrum og þjóna samfélaginu

Að nemendur öðlist dýpri skilning á umfangi stafræns fótspors síns og læri að greina á milli virks og óvirks fótspors. Nemendur skoða hvernig gögn safnast saman frá ólíkum stafrænum þjónustum og hvað fyrirtæki geta lesið úr þessum gögnum.

Kennslustundin hefst á kynningu á hugtökunum virkt fótspor (efni sem notandi deilir meðvitað) og óvirkt fótspor (gögn sem safnast sjálfkrafa, eins og IP-tölur, vafrakökur og staðsetningargögn). Nemendur fá verkefnablað þar sem þeir kortleggja sína eigin stafrænu virkni síðustu viku — hvaða forrit notuðu þeir, hvaða vefsíður heimsóttu þeir, hvað deildu þeir á samfélagsmiðlum. Síðan greina þeir hvaða gögn hvert forrit safnar um þau. Nemendur skoða persónuverndarskilmála eins algengrar þjónustu og draga saman helstu atriði. Að lokum ræða nemendur í hóp um jafnvægið milli þæginda og friðhelgi einkalífs.

• Google My Activity
• Verkefnablað — Stafræn virkni mín

1) Kennari kynnir virkt vs óvirkt fótspor með dæmum (15 mín). 2) Nemendur fylla út verkefnablað um sína stafrænu virkni (15 mín). 3) Nemendur skoða persónuverndarskilmála valinnar þjónustu og draga saman (20 mín). 4) Hópumræða um niðurstöður og siðfræðileg álitamál (20 mín). 5) Samantekt og ígrundun (10 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið og greint flókna texta á íslensku og ensku
• Tækni: Nemendur nota snjalltæki og samfélagsmiðla daglega og þekkja algengar stafrænar þjónustur
• Aðrar forsendur: Nemendur hafa undirstöðuþekkingu á stafrænu fótspori frá fyrri árgöngum

• Rannsóknarmiðað nám — Nemendur rannsaka sína eigin stafrænu virkni og draga ályktanir um gagnaöflun og fótspor út frá eigin reynslu
• Hópumræða — Nemendur ræða siðfræðileg álitamál um gagnaöflun og friðhelgi einkalífs í litlum hópum

Að nemendur skilji hvernig stafræn ímynd þeirra getur haft áhrif á framtíðarmöguleika og læri að stýra ímynd sinni á netinu á ábyrgan hátt.

Nemendur skoða raunveruleg dæmi um hvernig stafræn ímynd hefur haft áhrif á fólk — bæði jákvætt og neikvætt. Þeir læra að atvinnurekendur og háskólar leita að umsækjendum á netinu. Nemendur framkvæma sjálfsskoðun á eigin stafrænu ímynd og búa til áætlun um hvernig þeir vilja að ímynd þeirra líti út.

• Google leitarvél
• Kynningarglærur kennara

1) Kennari kynnir dæmi um áhrif stafrænnar ímyndar (15 mín). 2) Nemendur leita að eigin nafni á Google og skrá niðurstöður (10 mín). 3) Nemendur greina tilvik í pörum og ræða hvað hefði mátt gera öðruvísi (20 mín). 4) Nemendur búa til persónulega áætlun um jákvæða stafræna ímynd (25 mín). 5) Nokkrir nemendur deila áætlunum sínum og sameiginleg umræða (10 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið greinar og fréttir á íslensku og ensku
• Tækni: Nemendur nota samfélagsmiðla og hafa reynslu af leit á netinu
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja hugtakið stafrænt fótspor og hvernig gögn safnast saman

• Tilviksrannsókn — Nemendur greina raunveruleg tilvik þar sem stafræn ímynd hafði áhrif — bæði jákvæð og neikvæð dæmi
• Sjálfsskoðun og markmiðasetning — Nemendur meta eigin stafræna ímynd og setja sér markmið um framtíðina

Að nemendur læri um persónuverndarréttindi sín samkvæmt GDPR og geti nýtt sér réttindi sín í reynd. Nemendur skilja hvernig gagnavernd virkar og hvaða réttindi þeir hafa gagnvart fyrirtækjum sem safna gögnum um þá.

Nemendur læra um helstu réttindi samkvæmt GDPR: rétt til upplýsinga, rétt til leiðréttingar, rétt til eyðingar og rétt til gagnaflutnings. Þeir skoða hvernig hægt er að nýta þessi réttindi í reynd, t.d. með því að biðja um afrit af gögnum frá þjónustu sem þeir nota. Nemendur búa til leiðbeiningar fyrir ungt fólk um persónuverndarréttindi.

• Persónuvernd.is
• Google Docs

1) Kennari kynnir GDPR og helstu réttindi (20 mín). 2) Nemendur skoða Persónuvernd.is og finna svör við spurningum á verkefnablaði (15 mín). 3) Nemendur skipta sér í hópa og vinna að leiðbeiningum fyrir jafnaldra — hver hópur tekur eitt réttindi (30 mín). 4) Hópar kynna leiðbeiningar sínar og fá endurgjöf (15 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið lagalegan texta á einföldu máli
• Tækni: Nemendur hafa reynslu af notkun ýmissa stafrænna þjónusta
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja til gagnaöflunar og stafrænna fótspors

• Verkefnamiðað nám — Nemendur vinna að raunverulegu verkefni — búa til leiðbeiningar fyrir ungt fólk um persónuverndarréttindi
• Samvinnunám — Nemendur vinna saman í hópum þar sem hver og einn ber ábyrgð á ákveðnum hluta verkefnisins

Að hjálpa nemendum að greina kerfisbundin mynstur áreitni á netinu og skilja hvernig tækni, menning og samfélagslegir þættir hafa áhrif á útbreiðslu neikvæðra samskipta.

Nemendur skoða netáreitni frá kerfisbundnu sjónarhorni: Hvaða samfélagslegir, menningarlegir og tæknilegir þættir stuðla að henni? Kennarinn notar rannsóknarniðurstöður og greiningar til að dýpka skilning. Nemendur vinna sjálfstætt að rannsóknarverkefni þar sem þeir greina mynstur og stinga upp á lausnum.

• Tölvur með nettengingu
• Rannsóknarsniðmát og greiningarrammi

1. Kennarinn spyr: Hvers vegna er netáreitni svo útbreidd? Er þetta bara einstaklingsverknaður? 2. Nemendur ræða og deila hugmyndum. 3. Kennarinn kynnir kerfisbundna nálgun: tæknilegir þættir (nafnleysi, reiknirit), menningarlegir þættir (samfélagsmiðlamenning, stafræn umhverfi), félagslegir þættir (valdaójafnvægi, hópþrýstingur). 4. Nemendur fá rannsóknarsniðmát og velja einn þátt til rannsóknar. 5. Nemendur rannsaka í pörum eða einstaklingslega á netinu. 6. Nemendur fylla út greiningarramma: Hvaða þáttum var ég að skoða? Hvaða mynstur sá ég? Hvaða lausnir gætu virkað? 7. Nemendur kynna niðurstöður í litlum hópum. 8. Bekkurinn semur saman yfirlit: Hvað vitum við um kerfisbundna þætti netáreitni?

• Lestur: Nemendur geta lesið og greint flókinn texta sjálfstætt.
• Tækni: Góð færni í notkun tölvu, leitarvéla og rannsóknarverkfæra.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta hugsað gagnrýnið um kerfisbundin vandamál og unnið sjálfstætt.

• Rannsóknarmiðað nám — Nemendur rannsaka kerfisbundin mynstur netáreitni og bera saman mismunandi sjónarmið.
• Kerfishugsun — Nemendur greina samspil ólíkra þátta sem stuðla að netáreitni á kerfisbundinn hátt.

Að kenna nemendum hvernig á að styðja fórnarlömb netáreitni á áhrifaríkan hátt og hvernig á að byggja upp öruggt og virðingarfullt stafrænt samfélag.

Nemendur vinna með stuðning við fórnarlömb netáreitni og hvernig á að skapa öruggt stafrænt umhverfi. Kennarinn notar rannsóknir um áhrif stuðnings og nemendur þróa tillögur að aðgerðum sem gætu styrkt stafrænt samfélag skólans. Áherslan er á samkennd í verki og samfélagslega ábyrgð.

• Tölvur með nettengingu
• Tillögusniðmát og kynnningarefni

1. Kennarinn spyr: Hvað geturðu gert ef vinur þinn verður fyrir áreitni á netinu? 2. Nemendur ræða og deila hugmyndum. 3. Kennarinn sýnir rannsóknir: Stuðningur frá jafningjum er ein áhrifaríkasta leiðin til að hjálpa fórnarlömbum. 4. Nemendur rannsaka í litlum hópum: Hvað virkar? Hvaða stuðningsúrræði eru til? 5. Kennarinn kynnir verkefnið: Búið til tillögu að aðgerð sem eflir virðingu og öryggi í stafrænu samfélaginu okkar. 6. Hópar vinna saman að tillögu og fylla út tillögusniðmát. 7. Hópar kynna tillögur sínar. 8. Bekkurinn kýs bestu tillögurnar og ræðir hvernig hægt sé að koma þeim í framkvæmd.

• Lestur: Nemendur geta lesið og greint flókinn texta sjálfstætt.
• Tækni: Góð færni í notkun tölvu og samvinnuverkfæra.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta unnið sjálfstætt og í samvinnu við aðra.

• Verkefnamiðað nám — Nemendur vinna raunverulegt verkefni: tillaga að aðgerðum til að styrkja stafrænt samfélag skólans.
• Sérfræðingarannsókn — Nemendur rannsaka hvað virkar best til að styðja fórnarlömb og efla virðingu.

Að dýpka skilning nemenda á samþykkismenningu í stafrænu umhverfi og þjálfa þá í að beita samþykki sem grundvallarreglu í öllum stafrænum samskiptum.

Nemendur vinna ítarlega með hugtakið samþykkismenning í stafrænu samhengi og skoða hvernig það tengist réttindum, friðhelgi og virðingu. Kennarinn notar flóknari dæmisögur og nemendur greina kerfisbundin vandamál þar sem samþykki vantar. Nemendur þróa eigin samþykkisstefnu fyrir stafræn samskipti.

• Tölvur með nettengingu
• Stefnusniðmát og dæmisögur

1. Kennarinn byrjar: Hvað ef allir á netinu virtu samþykki? Hvernig væri netheimurinn þá? 2. Nemendur deila hugmyndum. 3. Kennarinn sýnir flókin dæmi þar sem samþykki vantar: dreifing mynda án leyfis, deiling einkaskilaboða, skjáskot af samræðum. 4. Nemendur greina dæmin í hópum: Hvað var rangt? Hvaða samþykki vantaði? Hvað hefði átt að gerast? 5. Kennarinn kynnir verkefnið: Þróið samþykkisstefnu fyrir stafræn samskipti okkar. 6. Hópar vinna saman að stefnu sem nær yfir: a) hvaða samþykki þarf, b) hvernig á að biðja um það, c) hvað gerist ef það er brotið. 7. Hópar kynna stefnur sínar. 8. Bekkurinn sameinar bestu hugmyndirnar í eina samþykkisstefnu.

• Lestur: Nemendur geta lesið og greint flókinn texta sjálfstætt.
• Tækni: Góð færni í notkun tölvu og stafræns verkfæra.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta unnið sjálfstætt að flóknum siðferðilegum álitamálum.

• Stefnugerð (policy design) — Nemendur þróa samþykkisstefnu byggða á greiningu á raunverulegum vandamálum.
• Kerfisbundin greining — Nemendur greina hvar og hvernig samþykki vantar í stafrænu umhverfi á kerfisbundinn hátt.

Að nemendur öðlist dýpri skilning á mismunandi tegundum rangra upplýsinga á netinu og geti greint á milli óviljandi rangra upplýsinga (misinformation) og markvisst villandi upplýsinga (disinformation), sem er mikilvæg færni í nútíma upplýsingasamfélagi.

Kennslustundin fjallar um mismunandi form rangra og villandi upplýsinga á netinu. Nemendur læra að flokka villandi efni eftir tegundum: satíra, villandi samhengi, sviðsettar myndir, áróður, falsfréttir og djúpfölsun. Þeir greina raunveruleg dæmi og vinna að tilviksrannsókn (case study) þar sem þeir rekja dreifingu rangra upplýsinga í gegnum samfélagsmiðla. Áhersla er lögð á gagnrýna hugsun og skilning á hvatanum á bak við dreifingu villandi efnis.

• Snopes og FactCheck.org
• Google Reverse Image Search
• Sameiginlegt kynningarskjal (Google Slides)

1. Inngangur (10 mín): Kennarinn sýnir tvö dæmi – eitt um misinformation (óviljandi rangt) og eitt um disinformation (viljandi villandi). Nemendur ræða muninn. 2. Fræðsla (15 mín): Kennarinn fer yfir flokkunarkerfi rangra upplýsinga (7 tegundir samkvæmt First Draft): satíra/kaldhæðni, villandi samhengi, villandi efni, sviðsettar myndir, efni tekið úr samhengi, áróður og tilbúnar fréttir. Dæmi sýnd um hverja tegund. 3. Tilviksrannsókn (30 mín): Nemendum skipt í hópa. Hver hópur fær raunverulegt dæmi um rangar upplýsingar sem dreifðust á netinu. Þeir rannsaka: Hver var uppruni efnisins? Hvers konar rangar upplýsingar eru þetta? Hvers vegna dreifðist þetta? Hver hefði átt að stöðva dreifinguna? Hópar skrá niðurstöður í Google Slides. 4. Kynningar og sókratísk umræða (25 mín): Hópar kynna tilviksrannsóknir sínar. Kennarinn leiðir umræðu um siðferðileg álitamál: Á samfélagsmiðlafyrirtæki að fjarlægja rangar upplýsingar? Hvar liggja mörk tjáningarfrelsis?

• Lestur: Nemendur þurfa góða lesskilning á íslensku og hæfilega færni í ensku, þar sem mörg dæmi og heimildir eru á ensku.
• Tækni: Reynsla af upplýsingaleit á netinu og grunnþekking á samfélagsmiðlum. Nemendur þurfa að hafa lokið heimildagagnrýniverkefni í 8. bekk eða hafa sambærilega þekkingu.
• Aðrar forsendur: Grundvallarskilningur á heimildagagnrýni og SIFT-aðferðinni.

• Tilviksrannsókn (case study) — Nemendur rannsaka raunverulegt dæmi um dreifingu rangra upplýsinga á samfélagsmiðlum, rekja uppruna þeirra, greina hvernig þær dreifðust og hverjir dreifðu þeim.
• Sókratísk umræða — Kennarinn leiðir skipulagða umræðu um siðferðileg álitamál tengd dreifingu upplýsinga, svo sem ábyrgð einstaklinga, hlutverk samfélagsmiðlafyrirtækja og jafnvægi á milli tjáningarfrelsis og verndar gegn villandi efni.

Að þjálfa nemendur í að nota ólíkar staðreyndakönnunaraðferðir (fact-checking) á markvissan hátt og gera þá færa um að sannreyna fullyrðingar sem þeir sjá á netinu áður en þeir trúa þeim eða deila þeim.

Nemendur kynnast alþjóðlegum staðreyndakönnunarfyrirtækjum og aðferðum þeirra. Þeir læra að nota öfuga myndaleit, sannreyna tilvitnun, kanna upprunalegar heimildir og nota opnar staðreyndagagnagrunna. Nemendur framkvæma í framhaldinu eigin staðreyndakönnun á fullyrðingum sem dreifðust á samfélagsmiðlum og skrifa skýrslu þar sem þeir lýsa aðferðafræðinni og niðurstöðum. Kennslan leggur áherslu á skipulega nálgun og gagnsæja aðferðafræði.

• Google Reverse Image Search / TinEye
• Snopes, FactCheck.org, Full Fact
• Google Docs
• InVID / WeVerify (Firefox viðbót)

1. Inngangur (5 mín): Kennarinn sýnir fullyrðingu sem dreifðist á samfélagsmiðlum og spyr nemendur hvernig þeir myndu sannreyna hana. Stutt hugarflauð. 2. Sýnikennsla (20 mín): Kennarinn sýnir skref fyrir skref hvernig hann framkvæmir staðreyndakönnun á fullyrðingunni. Hann notar öfuga myndaleit, kannar upprunaheimild, ber saman við staðreyndakönnunarfyrirtæki og dregur ályktanir. Kennarinn hugsar upphátt í gegnum allt ferlið. 3. Æfing (15 mín): Nemendur vinna í pörum og æfa sömu aðferðir á einföldu dæmi. Kennarinn fer á milli og hjálpar. 4. Sjálfstætt staðreyndakönnunarverkefni (30 mín): Hver nemandi eða par velur fullyrðingu af samfélagsmiðlum og framkvæmir staðreyndakönnun. Þeir skrifa stutta skýrslu í Google Docs þar sem þeir lýsa: a) Fullyrðingunni, b) Aðferðum sem þeir notuðu, c) Hvað þeir komust að, d) Niðurstöðu: Sönn, röng, eða ekki hægt að staðfesta. 5. Deiling (10 mín): Nokkrir nemendur deila niðurstöðum sínum og fá endurgjöf frá bekknum.

• Lestur: Góð lestrarfærni á íslensku og viðunandi á ensku til að nýta alþjóðlega staðreyndakönnunargagnagrunna.
• Tækni: Reynsla af upplýsingaleit og grunnþekking á myndvinnslu. Nemendur ættu að kunna skil á SIFT-aðferðinni og flokkunarkerfi rangra upplýsinga.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að hafa lokið kennslustund 1 í þessum þætti (um misinformation og disinformation) eða hafa sambærilega þekkingu.

• Sýnikennsla (modelling) — Kennarinn framkvæmir staðreyndakönnun í beinni á skjávarpa og hugsar upphátt í gegnum ferlið svo nemendur sjái hvernig aðferðafræðin er beitt í reynd.
• Verkefnamiðað nám — Nemendur framkvæma eigin staðreyndakönnun frá upphafi til enda og skrifa faglega skýrslu. Þetta gefur þeim raunverulega reynslu og eignartilfinningu gagnvart ferlinu.

Að nemendur öðlist skilning á stafrænu rithefð (digital rhetoric) og þjálfist í að taka þátt í rökræðum á netinu á gagnaðan og virðulegan hátt, með áherslu á rök, sannanir og uppbyggilega gagnrýni.

Nemendur kanna hvernig orðræða á netinu er frábrugðin hefðbundnum samskiptum og hvernig stafræn málflutningslist hefur áhrif á skoðanamyndun. Þeir læra um rökvillur, sannfæringaraðferðir (ethos, pathos, logos) og hvernig þessar aðferðir birtast á samfélagsmiðlum. Nemendur taka þátt í skipulagðri stafrænni rökræðu þar sem þeir þurfa að nota rök og heimildir til að styðja afstöðu sína. Áhersla er á virðulega umræðu þar sem ólík sjónarmið eru metin.

• Kialo (kialo-edu.com)
• Padlet eða Google Docs
• Verkefnablöð um rökvillur

1. Inngangur (10 mín): Kennarinn sýnir tvö dæmi af samfélagsmiðlum: eitt sem notar sterk rök og heimildir og annað sem notar tilfinningaáhrif og rökvillur. Nemendur ræða muninn. 2. Fræðsla (15 mín): Kennarinn fer yfir sannfæringaraðferðirnar ethos (trúverðugleiki), pathos (tilfinningar) og logos (rök) og algengar rökvillur á netinu: strámannsrök, persónuárásir (ad hominem), falsk tvíhyggja, haltur brekka (slippery slope). Dæmi sýnd. 3. Dæmasöfnun (15 mín): Nemendur vinna í pörum og leita á samfélagsmiðlum að dæmum um sannfæringaraðferðir og rökvillur. Þeir safna þeim á Padlet og flokka. 4. Stafræn rökræða (30 mín): Nemendur taka þátt í skipulagðri rökræðu á Kialo um efni sem kennarinn velur (t.d. „Á samfélagsmiðlafyrirtæki að bera ábyrgð á dreifingu rangra upplýsinga?“). Nemendum er úthlutað afstöðu og þeir þurfa að nota heimildir og rök. 5. Ígrundun (10 mín): Nemendur skrifa stutta ígrundun um hvað þeir lærðu um eigin samskiptahætti og hvað þeir vilja bæta.

• Lestur: Nemendur þurfa góða lesskilning og getu til að greina undirtón og sannfæringaraðferðir í texta.
• Tækni: Færni í stafrænni tjáningu og notkun samvinnuverkfæra. Reynsla af því að skrifa rökrétta texta.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnþekkingu á heimildagagnrýni og staðreyndakönnun frá fyrri kennslustundum.

• Skipulögð rökræða (structured debate) — Nemendur taka þátt í formlegri rökræðu um álitamál tengd stafrænum samskiptum þar sem þeir þurfa að nota heimildir og rök. Rökræðan fer fram á stafrænum vettvangi til að líkja eftir raunverulegum samskiptum á netinu.
• Greining á raunverulegum dæmum — Nemendur finna og greina raunveruleg dæmi um sannfæringaraðferðir og rökvillur á samfélagsmiðlum, sem tengir fræðilegu hugtökin við daglega reynslu þeirra.

Að þjálfa nemendur í greiningu og lausn flóknari tæknivandamála sem krefjast dýpri skilnings á stýrikerfum og hugbúnaði.

Nemendur takast á við flóknari vandamál: hugbúnaðarárekstra, kerfisvillur, reklatengd vandamál og vandamál sem krefjast notkunar á kerfistólum (Task Manager, Event Viewer, Activity Monitor). Þetta undirbýr þau fyrir sjálfstæða tölvunotkun.

• Tölva (Windows eða macOS)
• Task Manager / Activity Monitor

Kennarinn kynnir kerfistól: Task Manager (Windows) eða Activity Monitor (macOS). Nemendur opna tólið og skoða: Hvaða forrit nota mest minni? Hvaða ferli nota mest CPU? Kennarinn sýnir hvernig á að loka ferli sem ekki svarar. Nemendur fá síðan þrjú vandamál: (1) Forrit hrynjandi — greina villuboð og leit á netinu, (2) Tölva mjög hæg — nota kerfistól til greiningar, (3) Forrit neitar að opnast — athuga hvort rekill vantar. Nemendur vinna í pörum, skjalfesta ferli og kynna niðurstöður.

• Lestur: Góður lestur á íslensku og ensku; getur lesið tæknilegar leiðbeiningar
• Tækni: Nemandi hefur reynslu af bilanaleit og kerfisstillingum
• Aðrar forsendur: Nemandi getur unnið sjálfstætt og leitað upplýsinga á netinu

• Rannsóknarmiðað nám — Nemendur rannsaka tæknivandamál og leita lausna á kerfisbundinn hátt
• Samstarfsnám — Nemendur vinna saman í pörum eða litlum hópum að flóknum vandamálum

Að kenna nemendum að vernda sig og tæki sín gegn netógnum: phishing, malware, óörugg vefsíður og auðkennisþjófnaður.

Nemendur dýpka þekkingu sína á netöryggi og læra að bera kennsl á phishing-tilraunir, velja örugg lykilorð, nota tvíþátta auðkenningu og vernda persónuupplýsingar á netinu. Þetta er mikilvæg hæfni í nútíma stafrænu umhverfi.

• Tölva með netaðgangi
• Have I Been Pwned (vefsíða)

Kennarinn kynnir helstu netógnir: phishing, malware, ransomware og auðkennisþjófnaður. Nemendur fá hermi-tölvupósta (útbúna af kennara) og þurfa að greina hverjir eru phishing og hverjir eru raunverulegir. Þau skrá vísbendingar: Óvenjulegt netfang sendanda? Beiðni um lykilorð? Brýn málsmeðferð? Síðan búa nemendur til öruggt lykilorð og meta hvort eldri lykilorð þeirra eru örugg. Kennarinn sýnir hvernig tvíþátta auðkenning virkar. Nemendur búa til „öryggisáætlun” fyrir eigin stafræna tilvist.

• Lestur: Góður lestur á íslensku og ensku
• Tækni: Nemandi getur notað tölvupóst, vafra og stillingar
• Aðrar forsendur: Nemandi skilur grunnatriði um persónuvernd á netinu

• Atburðarás (case study) — Nemendur skoða raunveruleg dæmi um netárásir og ræða hvernig hefði mátt forðast þær
• Hermiverkefni — Nemendur fá hermi-phishing-skilaboð og þurfa að greina þau

Að kenna nemendum ítarlegri kerfisstjórnun: notendaaðgangur, ræsistillingar, kerfisendurheimting og viðhald tölvu.

Nemendur læra ítarlegri kerfisstjórnun sem felur í sér notendaaðgang og heimildir, ræsiforrit, kerfisendurheimtingu og regluleg viðhald. Þetta er mikilvæg hæfni til sjálfstæðrar tölvustjórnunar.

• Tölva (Windows eða macOS)
• Kerfisstillingar og kerfistól

Kennarinn kynnir þrjú svið kerfisstjórnunar: (1) Notendaaðgangur — mismunandi notendur, heimildir, aðgangsorð. (2) Ræsiforrit — hvernig á að sjá og stjórna hvaða forrit ræsast sjálfkrafa. (3) Viðhald — diskahreinsun, kerfisendurheimting, öryggisafrit. Nemendur athuga ræsiforrit á eigin tæki og slökkva á óþarfa þeim (undir leiðsögn). Þau framkvæma diskahreinsun og skrá hversu mikið pláss frelsaðist. Að lokum búa nemendur til „viðhaldsáætlun” — mánaðarlegan gátlista yfir viðhaldsverkefni sem þau ætla að framkvæma reglulega.

• Lestur: Góður lestur á íslensku og ensku
• Tækni: Nemandi hefur reynslu af kerfisstillingum og kerfistólum
• Aðrar forsendur: Nemandi getur unnið sjálfstætt og tekið ábyrga ákvarðanir

• Verklegt nám — Nemendur æfa kerfisstjórnun á eigin tækjum undir leiðsögn
• Viðhaldsáætlun — Nemendur búa til mánaðarlega viðhaldsáætlun fyrir tölvuna sína

Að nemendur skilji lög og reglur um gagnageymslu og persónuvernd og geti metið hvernig stofnanir og fyrirtæki fara með gögn þeirra.

Nemendur kynna sér persónuverndarlög (einkum GDPR/evrópsku persónuverndarreglugerðina) og íslenska löggjöf um persónuvernd. Þeir rannsaka hvernig fyrirtæki safna og geyma persónuupplýsingar og meta hvort þau fari rétt með gögnin.

• Tölvur með nettengingu
• Vefsíða Persónuverndar (personuvernd.is)

Kennarinn kynnir GDPR með einföldum hætti: Hvað er það? Hvers vegna var það sett? Hvaða réttindi hefur fólk? Hann útskýrir lykilhugtök: Samþykki, réttur til eyðingar (right to be forgotten), réttur til aðgangs, tilkynningarskylda um gagnabrot. Nemendur lesa persónuverndarstefnu þekkts fyrirtækis (t.d. Instagram, TikTok eða Snapchat) og svara spurningum: Hvaða gögn safnar fyrirtækið? Hversu lengi geymir það þau? Getur notandi eytt gögnum sínum? Er stefnan skýr? Nemendur skrifa greiningarskýrslu. Í seinni hlutanum ræðir bekkurinn: „Ættum við að lesa persónuverndarstefnur? Hvað ef við samþykkjum allt án þess að lesa?” Nemendur velja annað fyrirtæki, lesa stefnuna og bera saman við fyrra fyrirtækið. Þeir skrifa rökstudda niðurstöðu um hvort fyrirtækið sé trúverðugt í meðferð gagna.

• Lestur: Mjög góð lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun og gagnagreiningu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnskilning á persónuvernd og gagnageymslu.

• Rannsóknarmiðað nám — Nemendur rannsaka raunverulegar persónuverndarstefnur og lög.
• Rökræðuverkefni — Nemendur ræða réttindi og skyldur í tengslum við gagnageymslu.

Að nemendur öðlist hæfni í að setja upp og stjórna sjálfvirkum afritunarferlum og skilji kosti og galla mismunandi skýjalausna.

Nemendur bera saman mismunandi skýjaþjónustur (Google Drive, OneDrive, iCloud, Dropbox) og meta kosti og galla hverrar. Þeir setja upp sjálfvirka samstillingu og afritun og skilja hvernig 3-2-1 reglan á við í stafrænum heimi.

• Google Drive, OneDrive og/eða Dropbox
• Google Sheets eða Excel
• Tölvur og snjalltæki

Kennarinn rifjar upp 3-2-1 regluna (3 afrit, 2 miðlar, 1 utan staðar) og útskýrir hvernig hún á við í nútíma stafrænum heimi. Nemendur fá verkefni: bera saman fjórar skýjaþjónustur (Google Drive, OneDrive, iCloud, Dropbox) í Google Sheets. Þeir rannsaka: geymslupláss (ókeypis og greitt), verð, öryggiseiginleikar, samstillingar-möguleikar, stuðningur við mismunandi stýrikerfi. Nemendur fylla út samanburðartöflu og velja hvaða þjónustu þeir myndu mæla með og hvers vegna. Í seinni hlutanum setja nemendur upp sjálfvirka samstillingu á Google Drive á tölvu og/eða snjalltæki. Þeir prófa: breyta skrá á einu tæki og sjá breytinguna á öðru. Nemendur búa til eigin 3-2-1 afritunaráætlun: Hvar eru afritin mín? Eru þau á tveimur mismunandi miðlum? Er eitt utan staðar? Þeir kynna áætlun sína í pörum.

• Lestur: Mjög góð lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Færni í skýjaþjónustu og tölvunotkun.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af öryggisafritun og skýjaþjónustu.

• Samanburðarrannsókn — Nemendur rannsaka og bera saman mismunandi skýjaþjónustur.
• Verklegt nám — Nemendur setja upp sjálfvirka samstillingu og prófa hana.

Að nemendur skilji orsakir gagnaglata, læri að meta áhættu og búi til viðbragðsáætlun ef gögn tapast.

Nemendur rannsaka algengar orsakir gagnaglata (vélbilun, netárásir, mannleg mistök, náttúruhamfarir) og læra hvernig á að bregðast við. Þeir búa til viðbragðsáætlun fyrir eigin gögn og framkvæma æfingu í endurheimtu.

• Google Drive (útgáfusaga og endurheimtur)
• Tölvur með nettengingu

Kennarinn kynnir algengar orsakir gagnaglata: (1) Vélbilun — harður diskur bilar, (2) Netárásir — lausnarhugbúnaður (ransomware), (3) Mannleg mistök — eyddi skrá óvart, (4) Náttúruhamfarir — vatn, eldur, (5) Þjófnaður — tölva stolið. Nemendur fá áhættumatsspjald og meta hverja orsök: Hversu líklegt? Hversu alvarlegt? Er ég varinn? Kennarinn býr til hermunaræfingu: „Tölvan þín hefur hætt að virka. Öll gögn á harða diskinum eru ófáanleg. Hvað gerirðu?” Nemendur þurfa að: finna afrit, endurheimta úr skýjaþjónustu, og meta hvað tapast. Þeir æfa endurheimtu úr Google Drive: endurheimta úr rusli, endurheimta eldri útgáfu. Í seinni hlutanum búa nemendur til ítarlega viðbragðsáætlun: Hvað ef tölvan bilar? Hvað ef ég verð fyrir netárás? Hvað ef ég eyði skrá? Þeir kynna áætlanir í litlum hópum.

• Lestur: Mjög góð lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Færni í öryggisafritun, skýjaþjónustu og tölvunotkun.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af öryggisafritun og samstillingu.

• Hermun (simulation) — Nemendur upplifa „gagnaglöt” í hermunaræfingu og þurfa að bregðast við.
• Áhættugreining — Nemendur meta áhættu og búa til viðbragðsáætlun.

Að nemendur skilji hvað Internet hlutanna (IoT) er, hvernig snjalltæki tengjast og eiga samskipti, og geti metið kosti og áhættur.

Nemendur kynnast Internet hlutanna — hugmyndinni um að hversdagslegir hlutir (þvottavélar, ljós, hitamælar, úr) tengist internetinu og geti deilt gögnum og tekið ákvarðanir sjálfkrafa. Nemendur skoða dæmi um IoT í daglegu lífi og ræða kosti (þægindi, orkunýtni) og áhættur (öryggi, friðhelgi, persónugögn).

• Tölva með netaðgangi
• Dæmi um IoT-tæki (snjaltklukkur, snjallhátalari, hitastýring — ef til staðar)

Kennarinn kynnir IoT: Ímyndið ykkur heimili þar sem ljósin kveikja sjálfkrafa þegar þið komið heim, ísskápurinn pantar mjólk þegar hún klárast og úrið á úlnliðnum mælir púlsinn. Þetta er IoT — þegar allir hlutir tengjast netinu. Nemendur rannsaka í hópum og finna dæmi um IoT í: heimilinu, heilbrigðisþjónustunni, samgöngum og landbúnaði. Þau búa til kynningu um sína grein. Kennarinn hefur síðan rökræðu: helmingur bekkjarins rökstyður kosti IoT, hinn helmingurinn rökstyður áhættur. Nemendur nota raunveruleg dæmi. Að lokum skrifa nemendur íhugunargrein: Hvaða IoT-tæki myndi ég vilja eiga og hverju myndi ég hafna — og hvers vegna?

• Lestur: Mjög góður lestur á íslensku og ensku; getur lesið greinar og tæknilýsingar
• Tækni: Nemandi skilur nettengingar, vélbúnað og skýjaþjónustu
• Aðrar forsendur: Nemandi getur hugsað gagnrýnið um tækni og samfélag

• Rannsóknarmiðað nám — Nemendur rannsaka IoT-tæki og safna upplýsingum sjálfstætt
• Rökræða (structured debate) — Nemendur taka afstöðu (með/á móti IoT) og rökstyðja

Að nemendur geti hannað tölvusamsetning eftir gefnum þörfum, valið samhæfða vélbúnaðarhluta og rökstutt val sitt.

Nemendur fá „viðskiptavin“ með ákveðnar þarfir og fjárhagsáætlun og hanna tölvusamsetning frá grunni. Þau velja örgjörva, vinnsluminni, geymslu, skjákort, móðurborð og aflgjafa og tryggja samhæfni hlutanna. Nemendur nota raunverulegar verðupplýsingar og rökstyðja val sitt.

• Tölva með netaðgangi
• PCPartPicker eða sambærilegt veftól

Kennarinn kynnir verkefnið: Þið eruð tölvuráðgjafar og þurfið að hanna tölvu fyrir viðskiptavin. Hópar fá mismunandi viðskiptavini: (1) Leikjamaður — fjárhagsáætlun 250.000 kr., þarf öflugt skjákort og hraðvirkan örgjörva, (2) Grafískur hönnuður — 300.000 kr., þarf mikið vinnsluminni og gott skjákort, (3) Nemandi — 120.000 kr., þarf almenna notkun og góða geymslu. Nemendur nota PCPartPicker eða sambærilegt tól til að velja: örgjörva, móðurborð, vinnsluminni, geymslu (SSD/HDD), skjákort, aflgjafa og kassi. Þau tryggja samhæfni og halda sig innan fjárhagsáætlunar. Hópar kynna tölvusamsetninguna og rökstyðja hvert val. Aðrir hópar gefa endurgjöf: Er þetta gott val? Hvað myndi ég breyta?

• Lestur: Mjög góður lestur á íslensku og ensku; getur lesið tæknilýsingar á vélbúnaði
• Tækni: Nemandi þekkir alla helstu vélbúnaðarhluta, forskriftir og samhæfni
• Aðrar forsendur: Nemandi getur unnið sjálfstætt, lesið töflur og reiknað kostnað

• Verkefnamiðað nám (hönnunarverkefni) — Nemendur hanna tölvu fyrir raunverulegan „viðskiptavin“ og rökstyðja val
• Jafningjamat og kynning — Nemendur kynna hönnun sína og fá endurgjöf frá samnemendum

Að nemendur skilji umhverfisáhrif rafrænna tækja: framleiðslu, orkunotkun og förgun, og geti lagt til lausnir.

Nemendur rannsaka lífsferil rafrænna tækja: frá námugröft sjaldgæfra jarðefna, í gegnum framleiðslu og notkun, til förgunar sem rafrænn úrgangur (e-waste). Þau læra um skaðleg efni í tækjum, hvert úrgangurinn fer og hvernig endurvinnsla og endurnýting geta dregið úr áhrifum. Nemendur íhuga eigin neyslu og taka afstöðu.

• Tölva með netaðgangi
• Heimildamyndarbrúðubútar um e-waste (aldursviðeigandi)

Kennarinn sýnir stutt myndband um rafrænan úrgang: hvert fara gömlu símar og tölvur okkar? Nemendur sjá myndir af e-waste urðunarstöðum og læra um skaðleg efni (blý, kvikasilfur, kadmín). Nemendur rannsaka í hópum: Hópur 1 — Framleiðsluáhrif (námugröftur, vatnsnotkun, orka), Hópur 2 — Notkunaráhrif (raforka, uppfærslur sem gera gömul tæki úrelt), Hópur 3 — Förgunaráhrif (e-waste, endurvinnsla, endurnýting). Hópar kynna niðurstöður. Bekkurinn notar síðan hönnunarhugsun til að finna lausnir: Hvernig getum VIÐ dregið úr rafrænum úrgangi? Hugmyndir: lengja líftíma tækja, kaupa endurnýtt, endurnýta/gefa, krefjast endurvinnslu. Nemendur skrifa „Aðgerðaáætlun“ fyrir eigin skóla.

• Lestur: Mjög góður lestur; getur lesið greinar og tölfræði
• Tækni: Nemandi þekkir vélbúnaðarhluta og framleiðsluferli í grófum dráttum
• Aðrar forsendur: Nemandi getur hugsað gagnrýnið um umhverfi og neyslu

• Rannsóknarmiðað nám — Nemendur rannsaka umhverfisáhrif tækni og safna gögnum
• Hönnunarhugsun (Design Thinking) — Nemendur nota hönnunarhugsun til að finna lausnir á rafrænum úrgangi

Að kenna nemendum hvernig á að lesa úr og skrifa í skrár í Python og vinna með gagnaskipulag eins og orðabækur (dictionaries) til að vinna úr raunverulegum gögnum.

Nemendur læra að opna, lesa og skrifa textaskrár í Python og kynnast orðabókum (dictionaries) sem gagnaskipulagi. Þeir forrita verkefni sem les gögn úr skrá, vinnur úr þeim og skrifar niðurstöður. Áherslan er á hagnýta notkun forritunar til að vinna úr gögnum – mikilvæg færni í nútímasamfélagi.

• Thonny
• Python 3

1. Kynning – Af hverju skráarvinnsla? (10 mín): Kennarinn spyr: Hvað gerist við gögn forritanna ykkar þegar þið lokar þeim? Þau hverfa! Skrár leyfa okkur að geyma gögn varanlega. 2. Skráarvinnsla – Saman (20 mín): Kennarinn leiðir nemendur: (a) Búa til textaskrá (nöfn.txt) með nokkrum nöfnum, (b) Opna skrá: with open('nöfn.txt', 'r') as f:, (c) Lesa línur: for lina in f:, (d) Skrifa í skrá: with open('nidurstodur.txt', 'w') as f: f.write(). 3. Orðabækur (15 mín): Kennarinn kynnir dict: nemandi = {'nafn': 'Anna', 'aldur': 14, 'bekkur': 9}. Sýnir: Lesa gildi (nemandi['nafn']), bæta við, fara í gegnum (.items()). 4. Verkefnavinna (25 mín): Nemendur forrita nemendaskrárkerfi: (a) Les nemendanöfn og einkunnir úr textaskrá (CSV-form), (b) Geymir í lista af orðabókum, (c) Reiknar meðaleinkunn, hæstu og lægstu einkunn, (d) Skrifar niðurstöður í nýja skrá. 5. Samantekt (10 mín): Nemendur sýna niðurstöður. Kennarinn tengir við raunveruleikann: Svona vinna gagnagrunnir og töflureiknar í grunninn!

• Lestur: Nemendur geta lesið Python kóða og skilið gagnaskipulag.
• Tækni: Nemendur þekkja breytur, lykkjur, lista og föll í Python.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnþekkingu á skrám og möppum í tölvu.

• Raunhæf gögn (Authentic Data) — Nemendur vinna með raunveruleg eða raunhæf gögn sem gefa verkefninu merkingu – t.d. nemendaskrá eða veðurgögn.
• Stigvaxandi flókni (Spiral Curriculum) — Nemendur byrja á einfaldri skráarlestri og bæta smám saman við orðabókum og flóknari vinnslu.

Að nemendur læri að búa til gagnvirka vefsíðu með eyðublöðum (forms) og JavaScript sem vinnur úr gögnum frá notanda.

Nemendur byggja á HTML/CSS/JavaScript þekkingu og læra að búa til eyðublöð sem safna gögnum frá notanda og JavaScript sem staðfestir og vinnur úr gögnunum. Verkefnið er að búa til hagnýta vefsíðu – t.d. könnun, skráningarform eða reiknivél – sem bregst skynsamlega við inntaki notanda.

• Visual Studio Code eða Replit
• Vafri með Developer Tools

1. Kynning (10 mín): Kennarinn sýnir dæmi um eyðublöð á netinu (skráning á síðu, könnun, pöntun). Spyr: Hvað gerist þegar þú ýtir á 'Senda'? Hvernig veit síðan að þú skrifaðir rétt netfang? Svarið: JavaScript athugar gögnin! 2. HTML Forms – Saman (20 mín): Kennarinn leiðir nemendur: (a) <form> tagið og mismunandi input tegundir (text, number, email, select, radio, checkbox), (b) <label> og skipulag forms, (c) <button> til að senda. Nemendur búa til prófunar-eyðublað. 3. JavaScript staðfesting (15 mín): Kennarinn sýnir hvernig á að: (a) Lesa gildi úr formi (document.getElementById().value), (b) Athuga hvort reitur er tómur, (c) Sýna villuboð ef inntak er rangt, (d) Sýna staðfestingu ef allt er rétt. 4. Verkefnavinna (25 mín): Nemendur velja og forrita eitt af: (a) Skráningarform (nafn, netfang, aldur) með staðfestingu, (b) Könnun um uppáhalds fag með niðurstöðum birt á síðunni, (c) BMI reiknivél sem tekur hæð/þyngd og birtir niðurstöðu. 5. Kynning og samantekt (10 mín): Nemendur sýna vefsíður. Kennarinn tengir við raunveruleikann: Öll form á netinu nota þetta!

• Lestur: Nemendur geta lesið HTML, CSS og JavaScript kóða.
• Tækni: Nemendur þekkja HTML/CSS grundvallaratriði og JavaScript grunnatriði (frá 8. bekk).
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa skilning á inntaki/úttaki og rökhugsun.

• Hagnýtt verkefnamiðað nám — Nemendur búa til vefsíðu sem leysir raunverulegt vandamál eða þjónar tilgangi, sem eykur áhugahvöt.
• Kóðad saman og sjálfstæð vinna — Kennarinn sýnir grunnformið saman og nemendur bæta við eigin virkni sjálfstætt.

Að nemendur noti hugbúnaðarhönnunarferli til að greina vandamál í sínu umhverfi og búa til frumgerð (prototype) af appi sem leysir það.

Nemendur fara í gegnum hönnunarferli hugbúnaðar: greina vandamál, rannsaka notendaþarfir, hanna notendaviðmót og búa til frumgerð. Þeir nota Figma eða MIT App Inventor til að búa til virka frumgerð sem hægt er að sýna og prófa. Verkefnið tengir saman forritun, hönnun og samfélagsvitund.

• Figma
• MIT App Inventor

1. Vandamálagreining (15 mín): Hópar (3-4 nemendur) velja vandamál í skólanum eða nágrenninu. Dæmi: Erfitt að finna laus tölvu, ruslaflokkun er ruglingsleg, nemendur vita ekki af viðburðum. Hópur skrifar: Hvað er vandamálið? Hverjir verða fyrir áhrifum? Hvað er til núna? 2. Hugmyndasköpun (10 mín): Hópur hugmyndaflæðir lausnir (brainstorm) og velur þá bestu. Skrifar: App hugmynd í einni setningu, helstu eiginleikar (3-5), hverjir eru notendur. 3. Wireframes/hönnun (20 mín): Hópur hannar notendaviðmót: (a) Teikna wireframes á pappír (3-4 skjái), (b) Fá endurgjöf frá öðrum hópi, (c) Færa í Figma eða byrja í App Inventor. 4. Frumgerðarsmíði (25 mín): Hópur býr til frumgerð: Í Figma: Klikkanlegan prototype sem sýnir flæði appsins. Í App Inventor: Virkt app með grunnvirkni. 5. Kynning (10 mín): Hópar kynna: Vandamálið, lausnina og sýna frumgerðina. Bekkurinn gefur endurgjöf.

• Lestur: Nemendur geta lesið, skrifað og flutt mál á íslensku.
• Tækni: Nemendur þekkja HTML/CSS/JavaScript og/eða Python. Reynsla af gagnvirkri vefsíðu er gagnleg.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa getu til að vinna í hóp, greina vandamál og hugsa skapandi.

• Hönnunarhugsun (Design Thinking) — Nemendur fara í gegnum fimm skrefa hönnunarferlið: Samkennd, skilgreining, hugmyndasköpun, frumgerðarsmíði, prófun.
• Hópvinna með skilgreindum hlutverkum — Nemendur vinna í hópum þar sem hver hefur hlutverk (verkefnastjóri, hönnuður, forritari, prófunaraðili).