Nemendur læra skipulagðar rannsóknaraðferðir þar sem skólasafnið er notað sem meginheimild. Þeir þróa hæfni í að skilgreina rannsóknarefni, velja viðeigandi aðferðir og nota safnið á markvissan hátt til þekkingaröflunar.

Kennslustundin kynnir nemendur fyrir formlegum rannsóknaraðferðum þar sem skólasafnið er notað sem meginheimild. Nemendur læra að greina mun á mismunandi rannsóknarnálgunum (t.d. bókmenntayfirsýn, samanburðarrannsókn, tilviksrannsókn) og hvernig safnið getur stutt hverja um sig. Þeir vinna stutta æfingu þar sem þeir velja rannsóknarnálgun, finna heimildir og útskýra hvers vegna þeir völdu þessa nálgun. Áhersla er á að nemendur skilji rannsókn sem ferli með skýrum skrefum og aðferðum.

• Skólasafnið — fræðibækur, uppsláttarrit, tímarit, ljósrit
• Gegnir og stafrænar gagnaveitur
• Rannsóknaráætlunarblað
• Ritvinnsluforrit

1. Kynning á rannsóknaraðferðum (15 mín): Kennari kynnir þrjár megintegundir rannsóknarnálgana sem henta safnanotkun: (a) Bókmenntayfirsýn — safna og greina heimildir um tiltekið efni, (b) Samanburðarrannsókn — bera saman tvo hluti (t.d. tvö tímabil, tvö lönd), (c) Tilviksrannsókn — rannsaka eitt dæmi ítarlega. Kennari sýnir dæmi um hvert og leggur áherslu á að hvert kerfi hefur sín skref.

2. Stöðvakennsla á safninu (25 mín): Nemendur fara á safnið þar sem þrjár stöðvar hafa verið settar upp: Stöð 1 — Fræðibækur: Nemendur skoða hvernig fræðibækur eru skipulagðar og hvernig nota má efnisyfirlit og efnisorðaskrá til rannsóknar. Stöð 2 — Tímarit og ljósrit: Nemendur skoða eldri tímarit og ljósrit sem geta verið heimildir í rannsókn. Stöð 3 — Stafræn leit: Nemendur nota Gegnir og aðrar gagnaveitur til að finna heimildir sem ekki eru á eigin safni. Nemendur eyða um 8 mínútum á hverri stöð.

3. Val á rannsóknarnálgun (10 mín): Nemendur velja viðfangsefni og rannsóknarnálgun. Þeir fylla út rannsóknaráætlunarblað: Hvað ætla ég að rannsaka? Hvaða aðferð nota ég? Hvers vegna? Hvar finn ég heimildir?

4. Heimildaöflun (20 mín): Nemendur hefja heimildaöflun á safninu samkvæmt áætlun sinni. Þeir finna a.m.k. 3 heimildir og skrá þær á áætlunarblaðið. Kennari og bókavörður aðstoða og veita leiðsögn um heimildaval.

5. Samantekt og endurgjöf (10 mín): Nokkrir nemendur deila rannsóknaráætlunum sínum og kennari veitir endurgjöf. Bekkurinn ræðir hvaða áskoranir komu upp og hvernig þær voru leystar. Kennari dregur saman helstu lærdóma um skipulega rannsókn.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið fræðilegan texta og dregið út meginatriði. Þeir þurfa að geta lesið flókna efnisyfirlit og efnisorðaskrár í fræðibókum.
• Tækni: Nemendur þurfa færni í leit á Gegni og á netinu. Þeir þurfa einnig grunnfærni í ritvinnslu og heimildaskráningu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af heimildaöflun og samanburði heimilda (sjá 6.-7. bekk). Þeir þurfa að skilja muninn á skáldverkum og fræðiritum.

• Bein kennsla á rannsóknaraðferðum — Kennari kynnir mismunandi rannsóknarnálganir á skýran hátt með dæmum sem tengjast raunverulegum viðfangsefnum. Nemendur fá yfirsýn yfir möguleikar áður en þeir velja sína leið.
• Stöðvakennsla (e. station learning) — Nemendur fara á milli stöðva á safninu þar sem þeir kynnast mismunandi heimildum og aðferðum. Þetta gefur fjölbreytta reynslu og leyfir nemendum að vinna á eigin hraða.

Nemendur læra að greina og meta mismunandi tegundir heimilda sem eru tiltækar á skólasafninu og á netinu. Þeir þróa gagnrýna hugsun um heimildir og skilja hvernig tegund heimildar hefur áhrif á áreiðanleika og notagildi hennar.

Í þessari kennslustund fá nemendur dýpri skilning á mismunandi tegundum heimilda: frumheimildir og eftirheimildir, fræðibækur og almennir textar, ritrýnt efni og óritrýnt, prentaðar heimildir og stafrænar. Nemendur skoða dæmi af mismunandi heimildum á safninu og meta þær út frá viðmiðum um áreiðanleika, hlutdrægni og notagildi. Þeir vinna verkefni þar sem þeir flokka heimildir og rökstyðja flokkun sína. Stundin undirbýr nemendur fyrir sjálfstæða heimildavinnu í eldri árgöngum.

• Fjölbreyttar heimildir af safninu — fræðibækur, skáldverk, uppsláttarrit, tímarit, dagblöð
• Vefsíður af mismunandi gerðum (fræðilegar, fréttir, blogg, Wikipedía)
• Heimildaflokkunarverkefni (verkefnablað)
• Matskvarði fyrir heimildir (CRAAP-próf á íslensku)

1. Kynning á heimildategundum (15 mín): Kennari kynnir meginflokkana: (a) Frumheimildir — upprunalegt efni (dagbækur, bréf, ljósmyndir, frumtextar), (b) Eftirheimildir — efni sem byggir á frumheimildum (fræðibækur, greinar), (c) Þriðjuheimildir — samantektir (alfræðirit, kennslubækur). Kennari sýnir dæmi af hverju á safninu og á netinu. Einnig er greint á milli ritrýndra og óritrýndra heimilda.

2. CRAAP-prófið kynnt (10 mín): Kennari kynnir einfalda útgáfu af CRAAP-prófinu (Gjaldgengi, Áreiðanleiki, Uppspretta, Tilgangur) sem viðmið til heimildamats. Hvert viðmið er útskýrt með dæmum.

3. Flokkunarverkefni í hópum (20 mín): Nemendur skiptast í hópa (3-4). Hver hópur fær safn af 8-10 heimildum (bæði prentaðar og stafrænar): fræðibók, skáldsaga, alfræðigrein, bloggfærsla, frétt, Wikipedíugrein, gamalt tímarit, bréf. Hópurinn flokkar heimildir í flokka (frumheimild/eftirheimild, fræðileg/almenn, ritrýnd/óritrýnd) og metur hverja heimild með CRAAP-prófinu. Niðurstöður eru skráðar á verkefnablað.

4. Umræða og samanburður (15 mín): Hópar kynna flokkanir sínar og bera saman. Kennari leiðir umræðu: Voru hópar sammála? Hvar voru mismunandi skoðanir? Hvers vegna? Er heimild gagnleg í einu samhengi en ekki öðru?

5. Beiting á rannsóknarverkefni (15 mín): Nemendur velja rannsóknarefni (eða nota efni úr kennslustund 1) og finna 3-4 heimildir af mismunandi gerðum á safninu og á netinu. Þeir meta hverja heimild með CRAAP-prófinu og rökstyðja hvers vegna þeir myndu eða myndu ekki nota hana.

6. Samantekt (5 mín): Kennari dregur saman helstu lærdóma. Nemendur fá hvatningu til að nota CRAAP-prófið alltaf þegar þeir meta heimildir.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið og borið saman texta af mismunandi gerðum og stíl. Þeir þurfa að geta greint tón og tilgang texta.
• Tækni: Nemendur þurfa grunnfærni í heimildamati og upplýsingaleit bæði á safni og á netinu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af samanburði heimilda (sjá 6. bekk) og grunnþekkingu á rannsóknaraðferðum (sjá kennslustund 1 í 8. bekk).

• Flokkun og greining (e. sorting and analysis) — Nemendur fá fjölbreyttar heimildir og þurfa að flokka þær í flokka. Þetta virkjar gagnrýna hugsun og dýpkar skilning á eðli heimilda.
• Gagnvirk umræða (e. interactive discussion) — Nemendur ræða heimildir í litlum hópum og deila skoðunum á áreiðanleika og gæðum. Umræðan eykur dýpt skilnings og gerir nemendum kleift að læra af ólíkum sjónarmiðum.

Nemendur læra reglur og aðferðir við heimildaskráningu bæði fyrir bókaheimildir og vefheimildir. Þeir þróa hæfni í réttri tilvísun og skilning á hvers vegna heimildaskráning er mikilvæg í fræðilegri vinnu.

Kennslustundin fjallar um hið mikilvæga ferli að skrá heimildir á réttan hátt. Nemendur læra reglur um heimildaskráningu — hvernig á að tilgreina höfund, titil, útgáfuár, útgefanda og blaðsíðutal fyrir bækur, og hvernig á að skrá vefheimildir með vefslóð og aðgangsdagsetningu. Þeir æfa sig í að skrá heimildir af safninu og af netinu og búa til heimildaskrá. Nemendur læra einnig um tilvitnun í texta og hvers vegna það er mikilvægt að gefa heimildum sínum heiður og forðast ritstuld.

• Bækur og tímarit af skólasafninu
• Vefsíður af mismunandi gerðum
• Heimildaskráningarreglur (verkefnablað/plakat)
• Ritvinnsluforrit

1. Kynning: Hvers vegna heimildaskráning? (10 mín): Kennari hefur umræðu: Hvað gerist ef við notum upplýsingar annarra án þess að gefa heiður? Hvað er ritstuld? Nemendur ræða og kennari útskýrir hvers vegna heimildaskráning er mikilvæg: heiðarleiki, rekjanleiki, trúverðugleiki. Stutt myndband eða dæmi um ritstuld er sýnt.

2. Reglur um bókaheimildir (10 mín): Kennari kynnir form heimildaskráningar fyrir bækur: Eftirnafn höfundar, Fornafn. (Útgáfuár). Titill bókar. Útgáfustaður: Útgefandi. Dæmi: Gunnarsson, Pétur. (2018). Saga Íslands. Reykjavík: Mál og menning. Nemendur æfa sig strax: þeir fá bók af safninu og skrá hana rétt.

3. Reglur um vefheimildir (10 mín): Kennari kynnir form heimildaskráningar fyrir vefsíður: Höfundur (ef vitað). (Dagsetning). Titill greinar. Nafn vefsíðu. Sótt af: vefslóð. Sótt þann: dagsetning. Nemendur æfa sig: þeir finna vefsíðu og skrá hana rétt.

4. Villuleitarverkefni (10 mín): Nemendur fá verkefnablað með 6-8 heimildaskráningum sem innihalda villur (röng röðun, vantar upplýsingar, rangt snið). Þeir finna villurnar og laga. Nemendur vinna í pörum.

5. Heimildaskrá úr eigin rannsókn (25 mín): Nemendur fara á safnið og finna 4-5 heimildir (bæði bækur og vefsíður) um viðfangsefni að eigin vali. Þeir skrá hverja heimild í ritvinnsluforrit samkvæmt réttum reglum og raða í stafrófsröð eftir eftirnafni höfundar. Kennari gengur á milli og leiðréttir.

6. Samantekt og samfélagsleg ábyrgð (5 mín): Kennari tengir heimildaskráningu við stærra samhengi — heiðarleika í námi og starfi, virðingu fyrir hugverkum annarra og samfélagslega ábyrgð. Nemendur fá hvatningu til að nota þessi vinnubrögð áfram.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið og skilið reglur um heimildaskráningu. Þeir þurfa að geta fundið nauðsynlegar upplýsingar (höfundur, titill o.s.frv.) í bókum og á vefsíðum.
• Tækni: Nemendur þurfa grunnfærni í ritvinnslu til að skrifa heimildaskrá. Þeir þurfa einnig að geta fundið höfundaupplýsingar á vefsíðum.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af heimildanotkun og heimildamati (sjá kennslustund 2 í 8. bekk). Þeir þurfa að skilja hvað heimild er og hvers vegna hún skiptir máli.

• Bein kennsla með dæmum — Kennari sýnir skýr dæmi um heimildaskráningu og nemendur æfa sig strax eftir hvert dæmi. Þetta tryggir skilning á forminu áður en nemendur reyna sjálfir.
• Villuleit (e. error detection) — Nemendur fá dæmi um rangar heimildaskráningar og þurfa að finna villurnar og laga þær. Þetta eflir nákvæmni og dýpt skilnings.

Að nemendur læri að nota gagnabankasvæði og sérhæfðar leitarvélar til viðbótar við almenna leit á Google. Nemendur skilja muninn á almennum leitarvélum og gagnabönkum og vita hvenær hvor hentar betur.

Nemendur kynnast sérhæfðum gagnabönkum og leitarvettvöngum — t.d. Google Scholar, Hvar.is, Landsbókasafnið (gegnum.is), og gagnagrunnar á vegum skóla. Þeir læra hvenær gagnabanki er betri kostur en almenn leit, hvernig á að nota hann, og hvernig á að túlka niðurstöður. Nemendur bera saman niðurstöður frá almennri leit og gagnabankaleit um sama efni.

• Google
• Google Scholar
• Gegnum.is (Landsbókasafn Íslands)
• Wikipedia

1. Kennari spyr: „Þegar þið leitið á netinu — notið þið alltaf Google? Er til eitthvað annað?“ Nemendur ræða (5 mín).
2. Kennari kynnir hugtakið „gagnabanki“: „Gagnabanki er sérhæft safn upplýsinga sem er skipulagt á ákveðinn hátt. Bókasafn er eins og líkamlegur gagnabanki.“ Sýnir dæmi (7 mín).
3. Kennari sýnir Google Scholar á skjávarpa: Leitar að sama efni þar og á venjulegu Google. Bendir á muninn: fræðigreinar, tilvísanir, ritrýndar heimildir (10 mín).
4. Kennari sýnir gegnum.is: Hvernig leit virkar þar, hvaða efni finnst, og hvernig hægt er að finna bækur og efni á bókasöfnum (8 mín).
5. Nemendur fá viðfangsefni (t.d. „Mengunarfótsporið á Íslandi“ eða „Saga íslenskrar tónlistar“) og vinna í pörum. Þeir leita á: a) Google, b) Google Scholar, c) gegnum.is. Fyrir hverja leit skrifa þeir niður: Hvað fann ég? Hvaða gerð efnis? Hversu áreiðanlegt? (25 mín).
6. Pörin fylla út samanburðartöflu: Hvaða verkfæri gaf bestu niðurstöðurnar? Hvenær hentaði Google best? Hvenær gagnabanki? (8 mín).
7. Hópaumræða: Pör deila niðurstöðum og bekkurinn ræðir: Þegar hentar gagnabanki betur? Þegar almenn leit? (10 mín).
8. Samantekt: Kennari skapar „leitarverkfærahjól“ á töflu — Google í miðjunni (almenn leit), gagnabankar utan um (sérhæfð leit), gervigreind sem viðbót. Nemendur skrifa í glósubók (7 mín).

• Lestur: Nemendur lesa fræðitexta vel og geta lesið einfalda ensku fræðitexta
• Tækni: Nemendur geta notað ítarleitaraðferðir í leitarvélum og metið áreiðanleika heimilda
• Aðrar forsendur: Nemendur hafa reynslu af rannsóknarvinnu og heimildamati frá 7. bekk

• Samanburðarkennsla — Nemendur bera saman ólík verkfæri til að sjá kosti og galla hvers eins
• Stýrt uppgötvunarnám — Nemendur kanna ný verkfæri sjálfir með leiðsögn kennara og uppgötva eiginleika þeirra

Að nemendur skilji hvernig leitarvélar virka á bak við tjöldin — hvernig þær safna, raða og birta niðurstöður — og hvers vegna þessi þekking skiptir máli þegar við metum leitarniðurstöður.

Nemendur læra grunnatriði um hvernig leitarvélar virka: Vefköngulær (web crawlers) safna vefsíðum, skrásetjari (indexer) skipuleggur þær, og röðunaralgrím (ranking algorithm) ákvarðar hvaða niðurstöður birtast efst. Nemendur skoða hvers vegna auglýsingar birtast efst, hvernig persónuleg leit virkar, og hvers vegna tveir einstaklingar geta fengið ólíkar niðurstöður fyrir sömu leit.

• Google
• DuckDuckGo
• Skjávarpi eða snjalltafla

1. Kennari spyr: „Þegar þið leitið á Google — hvernig veit Google hvað á að sýna ykkur efst?“ Nemendur spá í þetta (5 mín).
2. Kennari útskýrir með samlíkingu: „Ímyndið ykkur risastórt bókasafn. Vefköngulóin (web crawler) fer á milli hillna og skráir allar bækurnar. Skrásetjarinn raðar þeim eftir efni. Röðunaralgrímið ákveður hvaða bók á að sýna þér fyrst.“ Sýnir skýringarmynd (10 mín).
3. Kennari útskýrir röðunarþætti: a) Vinsældir — margar vefsíður vísa á þessa síðu, b) Viðeigni — orðin á síðunni passa við leitina, c) Nýlegt — nýrra efni kemur oftar efst, d) Auglýsingar — fyrirtæki borga til að vera efst (merkt sem „Ad/Auglýsing“) (10 mín).
4. Kennari sýnir á skjávarpa: Leitar á Google og bendir á auglýsingar efst (merktar „Ad“). Spyr: „Eru auglýsingar bestu niðurstöðurnar?“ Nemendur ræða (5 mín).
5. Kennari útskýrir persónulega leit: Google mun sýna ólíkar niðurstöður eftir leitarsögu, staðsetningu og stillingum. Þess vegna gefa DuckDuckGo og Google ólíkar niðurstöður (5 mín).
6. Tilraun: Nemendur í pörum leita á Google og DuckDuckGo um sama efni. Einnig prófa nemendur í huliðsham (incognito mode) á Google. Bera saman niðurstöður og skrifa um muninn (18 mín).
7. Hópumræða: Hvað lærðum við? Hvers vegna skiptir máli að vita hvernig leitarvélar virka? Hvernig hefur þetta áhrif á hvaða upplýsingar við sjáum? (10 mín).
8. Nemendur skrifa stutta ígrundun: „Þrjú atriði sem ég vissi ekki um leitarvélar og hvernig þau breyta hvernig ég leita.“ (7 mín).
9. Kennari dregur saman og tengir við gagnrýna hugsun: „Nú vitum við að niðurstöðurnar eru ekki tilviljun — þær eru valdar af tölvu. Þess vegna þurfum við að hugsa sjálf.“ (5 mín).
10. Lausleg umræða og spurningar (5 mín).

• Lestur: Nemendur lesa vel og geta skilið tæknilega hugtök þegar þau eru útskýrð
• Tækni: Nemendur hafa góða reynslu af leitarvélum og geta notað þær sjálfstætt
• Aðrar forsendur: Nemendur hafa skilning á gagnrýnni upplýsingaleit og heimilmati

• Líkanagerð (e. modeling / analogy) — Kennarinn notar samlíkingar og myndrænar útskýringar til að gera flókin hugtök skiljanleg
• Rannsóknartilraun — Nemendur gera tilraunir með leit á mismunandi tækjum/vöfrum til að sjá persónulega leit í verki

Að nemendur dýpki skilning sinn á siðferðilegri ábyrgð í upplýsingaöflun — bæði sem leitendur og sem miðlarar upplýsinga — og geti tekist á við flóknari siðferðileg álitamál á stafrænum tíma.

Nemendur skoða flóknari siðferðileg álitamál: höfundarrétt á netinu, afleiðingar rangra upplýsinga (misinformation og disinformation), ábyrgð á miðlun upplýsinga á samfélagsmiðlum, og persónuvernd í upplýsingaleit. Þeir vinna dæmarannsóknir á raunverulegum tilvikum og þróa dýpri skilning á sinni eigin ábyrgð.

• Raunveruleg dæmi af fréttavefum og samfélagsmiðlum (undirbúin af kennara)
• Google og samfélagsmiðlar (sýnt á skjávarpa)

1. Kennari kynnir tvö hugtök: Misinformation (rangar upplýsingar sem dreifast af vangá) og Disinformation (vísvitandi rangar upplýsingar). Sýnir dæmi um hvort tveggja (8 mín).
2. Kennari sýnir raunverulegt dæmi: Frétt sem reyndist röng og dreifðist mikið á samfélagsmiðlum. Ræðir: Hvað gerðist? Hvers vegna trúðu svo margir þessu? Hvaða skaða olli þetta? (10 mín).
3. Kennari kynnir höfundarrétt á stafrænum tíma: a) Ef þú notar mynd af netinu — áttu rétt á henni? b) Ef þú afritar texta — hvað þarf? c) Hvernig tilvitnað rétt? Kennari sýnir dæmi um rétta og ranga tilhögun (10 mín).
4. Nemendur skiptast í 4 hópa og fá hvert sitt dæmatilvik: a) Nemandi afritar texta úr gervigreind og segist hafa skrifað sjálfur — hvað er siðferðilega rangt við þetta? Myndi skipta máli ef hann hefði notað þjónustu sem geymir samræðurnar og notar þær til þjálfunar? b) Einhver deilir falskri frétt á samfélagsmiðli, c) Vefsíða notar myndir án leyfis, d) Upplýsingar um einstakling birtast við leit á Google (12 mín).
5. Hóparnir greina tilvik sitt: Hvað gerðist? Hvað er siðferðilega rangt? Hvað hefði átt að gera? Hvaða afleiðingar geta orðið? (10 mín).
6. Hópar kynna og bekkurinn ræðir hvert tilvik (15 mín).
7. Rökræða: Kennari setur upp rökræðu: „Er fólk ábyrgt fyrir því að deila rangra upplýsingum ef það vissi ekki að þær voru rangar?“ Nemendur skiptast í tvær hliðar og rökstyðja (10 mín).
8. Samantekt: Nemendur skrifa stutta ígrundun: „Mín ábyrgð í upplýsingaleit og miðlun — hvað ætla ég að gera öðruvísi?“ (5 mín).

• Lestur: Nemendur lesa vel og geta greint flókin efni
• Tækni: Nemendur hafa gott vald á leitarvélum, gagnabönkum og gervigreind
• Aðrar forsendur: Nemendur hafa unnið með siðferðileg álitamál í 6. og 7. bekk og geta rætt á dýpri vísu

• Raunhæfar dæmarannsóknir (e. case-based learning) — Nemendur skoða raunveruleg tilvik og greina siðferðileg álitamál í þeim
• Rökræðuaðferð (e. debate) — Nemendur taka afstöðu og rökstyðja sjónarmið sín í skipulagðri rökræðu

Að kenna nemendum að meta áreiðanleika gagna á kerfisbundinn og gagnrýninn hátt með því að skoða uppruna, aðferðir og samhengi gagna.

Nemendur skoða mismunandi gagnalindir og meta áreiðanleika þeirra. Þeir læra að skoða hvernig gögn eru safnað, hvort úrtak sé viðeigandi og hvort niðurstöður séu raunhæfar. Nemendur greina raunveruleg dæmi um rannsóknir og gögn.

• Tölvur með nettengingu
• Greiningarrammi fyrir gögn (verkefnablað)

Kennarinn kynnir greiningarramma fyrir gögn: 1) Hver safnaði gögnunum? 2) Hvernig voru þau safnað? 3) Hversu stórt var úrtakið? 4) Hvenær voru þau safnað? 5) Hvers vegna voru þau safnað? 6) Passa niðurstöðurnar við aðrar rannsóknir? Nemendur fá tvö gagnasett um sama efni (t.d. tölur um loftslagsbreytingar frá tveimur mismunandi aðilum) og greina þau eftir rammanum. Þeir skrifa greiningu og bera saman. Í seinni hlutanum leita nemendur sjálfir að gögnum um efni að eigin vali og meta áreiðanleikann. Bekkurinn ræðir niðurstöður saman.

• Lestur: Góð lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun og töflureiknir.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnskilning á tölfræði og rannsóknaraðferðum.

• Gagnagreining — Nemendur greina raunveruleg gögn og meta áreiðanleika þeirra.
• Samanburður gagnagjafa — Nemendur bera saman gögn frá mismunandi aðilum um sama efni.

Að kenna nemendum að greina og meta áhrif fjölmiðla á skoðanamyndun og samfélagslega umræðu.

Nemendur skoða hvernig fjölmiðlar — bæði hefðbundnir og samfélagsmiðlar — hafa áhrif á hvernig fólk hugsar og skilur heiminn. Þeir greina dæmi um hlutdrægni, ramma (framing) og dagskrárvald (agenda setting).

• Fréttir frá mismunandi miðlum
• Greiningarrammi fyrir fjölmiðlagreiningu

Kennarinn kynnir hugtökin: hlutdrægni (bias), rammi (framing) og dagskrárvald (agenda setting). Hann sýnir dæmi: sama atburður úr tveimur mismunandi fréttamiðlum þar sem sjónarhorn og áherslur eru ólíkar. Nemendur fá greiningarramma og vinna í pörum: þeir bera saman fréttir frá tveimur miðlum og greina: Hvað er ólíkt? Hvaða sjónarhorn er tekið? Er hlutdrægni til staðar? Í seinni hlutanum velja nemendur sjálfir fréttaefni, leita að fréttum frá tveimur miðlum og skrifa samanburðargreiningu. Bekkurinn ræðir: „Hvernig getum við verið upplýstir borgarar?”

• Lestur: Góð lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnskilning á fjölmiðlalandslagi.

• Fjölmiðlagreining — Nemendur greina fréttir frá mismunandi sjónarhornum.
• Samanburðarverkefni — Nemendur bera saman fréttir frá tveimur miðlum um sama atburð.

Að þjálfa nemendur í dýpri samanburði á trúverðugleika heimilda og kenna þeim að meta heimildir á gagnrýninn og kerfisbundinn hátt.

Nemendur bera saman heimildir af mismunandi tegundum og meta trúverðugleika þeirra eftir ítarlegri aðferð. Þeir skrifa rökstudda greiningu þar sem þeir raða heimildum eftir trúverðugleika.

• Tölvur með nettengingu
• Ítarlegur greiningarrammi (verkefnablað)

Kennarinn kynnir ítarlegan greiningarramma: höfundur og sérfræðiþekking, birting og ritrýni, heimildir og tilvísanir, hlutleysi, aldur upplýsinga, samkvæmni við aðrar heimildir. Nemendur fá þrjár heimildir um sama efni: fræðigrein, fréttavefur og samfélagsmiðlafærsla. Þeir meta hverja eftir rammanum og gefa stig. Í seinni hlutanum skrifa nemendur rökstudda greiningu: „Þessar þrjár heimildir fjalla um [efni]. Trúverðugust er [heimild] vegna þess að...” Bekkurinn ræðir niðurstöður og hvort allir séu sammála um röðunina.

• Lestur: Góð lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun og leit.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af heimildamati frá fyrri árgöngum.

• Stigamat heimilda — Nemendur gefa heimildum stig samkvæmt matsramma og rökstyðja.
• Rökræðuritgerð — Nemendur skrifa rökstudda greiningu á trúverðugleika heimilda.

Að kenna nemendum að greina á kerfisbundinn hátt á milli áreiðanlegra og óáreiðanlegra heimilda og skilja hvers vegna val á heimildum skiptir máli.

Nemendur skoða mismunandi heimildir og meta áreiðanleika þeirra eftir ítarlegri aðferð. Þeir læra um stigveldi heimilda: ritrýndar greinar, fræðibækur, fréttir, blogg, samfélagsmiðlar — og hvernig á að meta hverja tegund.

• Tölvur með nettengingu og aðgangur að gagnagrunnum
• Stigveldi heimilda (veggspjald/glærur)

Kennarinn kynnir stigveldi heimilda: 1) Ritrýndar fræðigreinar (hæst), 2) Fræðibækur, 3) Opinberar vefsíður (ríkisstofnanir), 4) Áreiðanlegar fréttir, 5) Blogg og persónulegar vefsíður, 6) Samfélagsmiðlar (lægst). Nemendur ræða af hverju þessi röðun er svona. Síðan fá nemendur fimm heimildir um sama efni og þurfa að raða þeim eftir stigveldinu og rökstyðja. Í seinni hlutanum fá nemendur rannsóknarverkefni: þeir leita sjálfir að heimildum og velja þrjár sem þeir telja henta best. Þeir rökstyðja val sitt skriflega.

• Lestur: Góð lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Færni í netnotkun og gagnagrunni.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af heimildamati frá fyrri árgöngum.

• Stigveldisgreining — Nemendur læra um stigveldi heimilda og meta heimildir eftir því.
• Raunverulegt matsdæmi — Nemendur meta raunverulegar heimildir og rökstyðja mat sitt.

Að þjálfa nemendur í nákvæmri APA-heimildaskrá fyrir bækur og vefsíður og kenna þeim blæbrigði kerfisins.

Nemendur dýpka þekkingu sína á APA-kerfinu og læra sérstök tilvik: bækur með fleiri en einum höfundi, ritstýrðar bækur, greinar á vefsíðum án höfundar, og fleira. Þeir æfa sig í að búa til nákvæma APA-heimildaskrá.

• APA-leiðbeiningarblað (ítarlegt)
• Tölvur með textavinnsluforrit

Kennarinn fer yfir sérstök tilvik í APA: bækur með tveimur til sjö höfundum, ritstýrðar bækur, greinar á vefsíðum án höfundar, vefsíður stofnana. Nemendur fá æfingabók: 12 heimildir sem þeir þurfa að skrifa á APA-formi. Kennarinn fer yfir rétt svör og ræðir algeng mistök. Í seinni hlutanum fá nemendur heimildaskrá með átta villum og þurfa að finna og leiðrétta þær. Að lokum búa nemendur til eigin heimildaskrá með átta heimildum af mismunandi tegundum, sem þeir nota í rannsóknarverkefni.

• Lestur: Góð lestrar- og skriftarfærni.
• Tækni: Færni í textavinnslu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunn í APA-kerfinu frá fyrri árgöngum.

• Æfingamiðuð kennsla — Nemendur æfa sig ítrekað í að skrifa APA-skráningar.
• Villuleit og leiðrétting — Nemendur finna og leiðrétta villur í heimildaskrám.

Að þjálfa nemendur í réttum tilvísunum í texta samkvæmt APA og kenna þeim mismuninn á beinni tilvitnun, óbeinni tilvitnun og tilvísun.

Nemendur læra og æfa þrjár tegundir tilvísana: beina tilvitnun (orðrétt), óbeina tilvitnun (endursögn) og almenna tilvísun. Þeir skrifa texta þar sem þeir nota allar þrjár tegundirnar rétt.

• Dæmi um beinar og óbeinar tilvísanir
• Tölvur með textavinnsluforrit

Kennarinn sýnir þrjár tegundir tilvísana:
- Bein: Jónsson (2020) sagði: „Loftslagið er að breytast” (bls. 42).
- Óbein: Samkvæmt Jónssyni (2020) er loftslagið í breytingu.
- Almenn: Loftslagsbreytingar hafa áhrif á vistkerfi heimsins (Jónsson, 2020).
Nemendur æfa sig: þeir fá fimm heimildatexta og þurfa að skrifa hverja tegund tilvísunar fyrir hvern. Kennarinn ræðir hvenær hver tegund hentar best. Í seinni hlutanum skrifa nemendur 400 orða texta um viðfangsefni þar sem þeir nota a.m.k. tvær beinar tilvitnanir, þrjár óbeinar og tvær almennar tilvísanir. Nemendur fara yfir texta hvers annars og leiðrétta.

• Lestur: Góð lestrar- og skriftarfærni.
• Tækni: Færni í textavinnslu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa reynslu af APA-tilvísunum frá fyrri árgöngum.

• Samanburðarkennsla — Kennarinn sýnir þrjár tegundir tilvísana hlið við hlið og nemendur bera saman.
• Skriftarverkefni — Nemendur skrifa texta þar sem þeir nota allar þrjár tegundir tilvísana.

Nemendur læra að nota rafrænar töflur og gagnvirk yfirlit (t.d. Miro eða Padlet) sem hluta af kynningu. Þeir skilja hvernig gagnvirk verkfæri geta aukið þátttöku áhorfenda og gert kynningu lifandi.

Kennarinn kynnir rafrænar töflur (t.d. Miro, Padlet eða Jamboard) og hvernig þær geta verið hluti af kynningu. Nemendur búa til rafræna töflu sem stuðningsefni fyrir kynningu og nota hana til að safna hugmyndum eða svörum frá áhorfendum meðan á kynningu stendur. Þeir læra hvernig gagnvirkni eykur þátttöku.

• Google Slides
• Canva

Nemendur búa til kynningu um samfélagslegt málefni (t.d. loftslagsbreytingar, jafnrétti, menntun) þar sem gagnvirkni er lykilþáttur. Kynningin á að innihalda a.m.k. einn gagnvirkan þátt: rafræna töflu þar sem áhorfendur geta bætt við hugmyndum, könnun sem áhorfendur svara eða gagnvirkan valmöguleika. Nemendur kynna fyrir litlum hópi og nota gagnvirka þáttinn á meðan á kynningu stendur.

• Lestur: Nemandi getur lesið og skilið leiðbeiningar um gagnvirk verkfæri
• Tækni: Nemandi getur búið til margmiðlunarkynningar með hlekkjum og miðlum
• Aðrar forsendur: Grunnþekking á samvinnuverkfærum á netinu

• Sýnikennsla með þátttöku — Kennarinn sýnir gagnvirka kynningu þar sem nemendur taka þátt með því að bæta við miða á rafræna töflu meðan á kynningu stendur.
• Hönnunarhugsun — Nemendur skipuleggja kynninguna með áhorfandann í huga: hvaða gagnvirkt efni væri áhugavert og gagnlegt?

Nemendur dýpka þekkingu sína á hönnunarreglum og læra að búa til kynningar sem líta út eins og fagmannlegar kynningar. Þeir skilja meginreglur eins og sjónrænt stigveldi, jafnvægi, andstæður og samræmi.

Kennarinn fer yfir hönnunarreglur: sjónrænt stigveldi (hvað sér maður fyrst), jafnvægi (dreifing efnis á glæru), andstæður (litir og stærðir) og samræmi (sama leturgerð, litir, stíll). Nemendur skoða dæmi um fagmannlegar kynningar og greina hvaða reglur eru notaðar. Þeir búa svo til kynningu sem uppfyllir öll hönnunarviðmið.

• Canva
• PowerPoint

Nemendur velja efni úr vísindum eða tækni og búa til tólf glæru kynningu sem uppfyllir fagmannleg hönnunarviðmið. Þeir nota Canva eða PowerPoint og gæta sérstaklega að: sjónrænu stigveldi (fyrirsagnir stærri, lykilorð feitletrað), jafnvægi (efni dreift jafnt á glæru), andstæðum (skýr aðgreining á bakgrunni og texta) og samræmi (sömu leturgerðir, litir og stíll). Nemendur skila kynningu og stuttu hönnunaryfirliti þar sem þeir útskýra hönnunarval sín.

• Lestur: Nemandi getur lesið um hönnunarreglur og beitt þeim
• Tækni: Nemandi getur notað Canva og Google Slides til hönnunar
• Aðrar forsendur: Þekking á grunnhönnunarreglum úr 6. bekk

• Greining á fagdæmum — Nemendur skoða kynningar frá fyrirtækjum og stofnunum og greina hvaða hönnunarreglur eru notaðar.
• Hönnunarverkefni — Nemendur hanna kynningu eftir hönnunarreglum og fá endurgjöf frá samnemendum.

Nemendur búa til fagmannlega myndbandskynningu þar sem þeir sameina glærukynningar, myndbandsupptöku og klippingu. Þeir læra að taka upp, klippa og deila myndbandskynningu sem samþættir mismunandi miðla.

Nemendur nota Canva eða PowerPoint til að búa til kynningu og taka hana upp sem myndband. Þeir bæta inn röddinni sinni, hljóðáhrifum og myndbandsklippum. Kennarinn sýnir hvernig hægt er að klippa myndbandið og bæta við umskiptum á milli hluta. Nemendur fá tækifæri til að endurtaka og bæta upptöku sína.

• Canva
• PowerPoint

Nemendur búa til fimm mínútna myndbandskynningu um efni sem tengist námi þeirra. Þeir skipuleggja efnið, skrifa handrit, búa til glærur í Canva eða PowerPoint, taka upp kynninguna með rödd og bæta við myndbandsklippum eða hljóðáhrifum. Þeir klippa myndbandið, bæta við umskiptum og vista sem .mp4 skrá. Myndbandið er sýnt í bekknum og nemendur gefa hver öðrum endurgjöf.

• Lestur: Nemandi getur lesið og skrifað handrit fyrir myndbandskynningu
• Tækni: Nemandi getur búið til fagmannlega kynningu og notað gagnvirk verkfæri
• Aðrar forsendur: Grunnþekking á myndbandsklippingu úr 6. bekk

• Ítrekunarnám — Nemendur fara í gegnum endurteknar umferðir: taka upp, meta, bæta, taka upp aftur. Þetta eflir gæðavitund.
• Verkefnamiðað nám — Nemendur vinna sjálfstætt að myndbandskynningu frá upphafi til enda með stuðningi kennara.

Nemendur bera saman mismunandi ritvinnsluforrit (Google Docs, Microsoft Word, Pages) og læra styrkleika og veikleika hvers forrits. Þeir þjálfast í að velja rétt forrit miðað við verkefni og aðstæður.

Kennarinn kynnir helstu ritvinnsluforrit og nemendur fá verkefni þar sem þeir prófa sömu aðgerðir í tveimur mismunandi forritum. Þeir bera saman viðmót, möguleika og notagildi. Kennarinn ræðir einnig kostnaðarsjónarmið og samvinnumöguleika hvers forrits.

• Google Docs
• Microsoft Word
• Pages

Nemendur búa til sama eins blaðsíðu skjal í Google Docs og Microsoft Word (eða Pages): fyrirsögn, þrjár efnisgreinar, mynd og blaðsíðutal. Þeir fylla út samanburðartöflu þar sem þeir bera saman forritin eftir viðmiðum: auðveld notkun, hönnunarmöguleikar, samvinnumöguleikar, kostnaður og skráarsnið. Þeir skrifa 200-300 orða niðurstöðu þar sem þeir mæla með forriti fyrir ákveðin tilvik.

• Lestur: Nemandi getur lesið og greint tæknilýsingar
• Tækni: Nemandi hefur reynslu af Google Docs og grundvallarritvinnslu
• Aðrar forsendur: Nemandi getur nálgast mismunandi forrit á tölvunni sinni

• Samanburðarnám — Nemendur búa til sama skjal í tveimur mismunandi forritum og bera saman upplifunina og niðurstöðuna.
• Matsramma — Nemendur nota matsramma (viðmiðatöflu) til að bera saman forrit eftir viðmiðum: notagildi, kostnaður, samvinna, skráarsnið.

Nemendur læra að nota dálka og töflur í ritvinnsluforriti til að skipuleggja upplýsingar á sjónrænan hátt. Þeir skilja hvernig dálkar og töflur geta bætt uppsetningu og lesanleika skjals.

Kennarinn sýnir hvernig á að búa til töflur í Google Docs eða Word (Insert > Table) og hvernig á að stilla dálka (Format > Columns). Nemendur búa til skjöl sem nota bæði dálka og töflur og læra hvernig þessi verkfæri geta bætt uppsetningu og skipulag upplýsinga.

• Google Docs
• Microsoft Word

Nemendur búa til tveggja blaðsíðna 'skólablað' þar sem þeir nota dálka (tvo dálka á blaðsíðu eins og dagblað) og a.m.k. eina töflu (t.d. stundaskrá, leiknasúrslit eða kannananiðurstöður). Þeir bæta við fyrirsögnum, meginmáli, myndum og töflum. Kennarinn sýnir hvernig á að búa til dálka (Format > Columns > 2) og töflur (Insert > Table) og nemendur hanna skólablaðið sitt. Bestu blöðin eru prentuð eða sýnd bekknum.

• Lestur: Nemandi getur lesið og skilið töflur og skipulögð gögn
• Tækni: Nemandi getur búið til fagmannleg skjöl með heading-stílum, myndum og blaðsíðutali
• Aðrar forsendur: Grunnþekking á töflum og dálkum úr daglegu lífi (dagblöð, kennslubækur)

• Sýnikennsla og æfing — Kennarinn sýnir töflugerð og dálkastillingar og nemendur æfa samstundis á eigin tölvum.
• Raunhæf verkefnavinna — Nemendur búa til skjal sem líkir eftir raunhæfu skjali (t.d. blaðfrétt, stundaskrá) þar sem dálkar og töflur eru notaðar.

Nemendur læra að nota sjálfvirkar tilvísanir (footnotes) og neðanmálsgreinar í ritvinnslu. Þeir skilja hvernig tilvísanir styðja trúverðugleika texta og hvernig á að nota þær rétt.

Kennarinn sýnir hvernig á að setja neðanmálsgrein (footnote) í Google Docs eða Word og hvernig hún birtist neðst á síðunni. Nemendur læra hvers vegna tilvísanir eru mikilvægar: til að sýna heimildir, bæta við viðbótarupplýsingum og auka trúverðugleika. Þeir æfa sig í að setja tilvísanir í texta sem þeir eru að skrifa.

• Google Docs
• Microsoft Word

Nemendur skrifa 500+ orða texta um vísindaefni (t.d. sólkerfið, loftslagsbreytingar, líffræðilegar uppgötvanir). Þeir nota a.m.k. þrjár heimildir og setja neðanmálsgreinar (Insert > Footnote) þar sem þeir vísa í heimildir. Í neðanmálsgreininni skrifa þeir: nafn höfundar, heiti greinar/vefsíðu og slóð. Nemendur meta texta samnemanda og athuga hvort tilvísanir eru réttar.

• Lestur: Nemandi getur lesið og skrifað lengri texta með heimildanotkun
• Tækni: Nemandi getur búið til fagmannleg skjöl með dálkum, töflum og heading-stílum
• Aðrar forsendur: Grunnþekking á heimildum og hvers vegna þær eru mikilvægar

• Sýnikennsla og æfing — Kennarinn sýnir hvernig neðanmálsgreinar virka og nemendur setja þrjár tilvísanir í eigin texta.
• Umræða um trúverðugleika — Nemendur ræða hvers vegna heimildir og tilvísanir skipta máli og skoða dæmi um texta með og án tilvísana.

Að nemendur geti notað COUNTIF og FREQUENCY föll til að greina dreifingu og tíðni gagna á markvissa hátt.

Nemendur læra að nota COUNTIF til að telja gögn eftir skilyrðum og FREQUENCY til að greina dreifingu gagna í flokkum. Þeir vinna með raunveruleg gagnasöfn og setja niðurstöður fram í myndritum.

• Google Sheets eða Excel
• Tölvur

Kennarinn gefur nemendum gagnasafn (t.d. einkunnir á prófi, 50 gildi). Nemendur nota COUNTIF til að telja hversu margir fengu hverja einkunn. Þeir nota FREQUENCY til að flokka einkunnir í bil (0-2, 3-4, 5-6, 7-8, 9-10) og búa til súlurit af dreifingunni. Nemendur skrifa greiningu: 'Flestar einkunnir voru á bilinu X-Y og meðaleinkunnin var Z.'

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið og skilið tæknilegar leiðbeiningar um formúlur.
• Tækni: Nemendur þurfa reynslu af formúlum í töflureikni (AVERAGE, SUM, MAX, MIN, COUNTIF).
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnskilning á dreifingu og tíðni í gögnum.

• Fyrirmyndarkennsla með æfingu — Kennarinn sýnir fall og nemendur æfa strax á eigin gögnum.
• Gagnagreining í samhengi — Nemendur vinna með raunveruleg gögn sem gefa greiningunni tilgang.

Að nemendur geti notað mörg blöð (sheets) í sama skjali til að skipuleggja gögn og útreikninga á faglegan hátt.

Nemendur læra að nota mörg blöð í töflureikni til að aðskilja gögn, útreikninga og myndrit. Þeir búa til reitivísanir á milli blaða og skipuleggja verkefnið á faglegan hátt.

• Google Sheets eða Excel
• Tölvur

Nemendur búa til töflureikni um skólaárið með þremur blöðum: (1) 'Gögn' — mánaðarlegar tölur (mæting, einkunnir, viðburðir), (2) 'Útreikningar' — formúlur sem vísa í gagnablaðið (=Gögn!B2) til að reikna meðaltöl og samtölur, (3) 'Myndrit' — sjónræn framsetning á niðurstöðum. Kennarinn sýnir hvernig reitivísanir á milli blaða virka.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið og skilið skipulag á mörgum blöðum.
• Tækni: Nemendur þurfa reynslu af töflureikni, formúlum og myndritum.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að skilja hvernig aðskilja gögn frá úrvinnslu.

• Skipulagsfærni — Nemendur læra að skipuleggja gögn á faglegan hátt með skýru aðskilnaði.
• Raunverulegt verkefni — Nemendur vinna með dæmi úr raunveruleikanum sem krefst margra blaða.

Að nemendur geti stillt talnasnið í töflureikni, m.a. aukastafi, gjaldmiðil og prósentur, til faglegrar framsetningu.

Nemendur læra að sníða tölur í töflureikni: stilla fjölda aukastafa, nota gjaldmiðilssnið, prósentusnið og dagsetningarsnið. Þeir skilja hvers vegna rétt snið skiptir máli og hvernig það gerir gögn skýrari.

• Google Sheets eða Excel
• Tölvur

Kennarinn sýnir töflu með ósniðnum tölum og sama töflu með snið (aukastafir, gjaldmiðill, prósentur). Nemendur ræða muninn. Þeir fá gagnasafn (t.d. fjárhagsyfirlit verslunar) og sníða gögnin: (1) Upphæðir í gjaldmiðilssniði (ISK), (2) Hlutföll í prósentusniði, (3) Meðaltöl með 2 aukastöfum, (4) Dagsetningar í íslensku sniði. Nemendur búa til snyrtilega útgáfu af gögnunum.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið og skilið stillingarvalmyndir í töflureikni.
• Tækni: Nemendur þurfa reynslu af töflureikni og formúlum.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa grunnskilning á aukastöfum, prósentum og gjaldmiðli.

• Samanburðardæmi — Nemendur sjá sömu tölurnar með mismunandi sniði og bera saman læsileika.
• Hagnýt æfing — Nemendur vinna með fjölbreytt gögn sem krefjast mismunandi talnasnið.

Að nemendur kynnist mismunandi klippiaðferðum (t.d. bein klipping, cross-dissolve, fade) og skilji hvernig þær hafa áhrif á frásögn.

Nemendur læra mismunandi klippiaðferðir og hvenær þær henta. Þeir prófa beina klippingu, cross-dissolve, fade to black og L-cut/J-cut. Þeir búa til stutt myndskeið þar sem þeir nota markvisst klippiaðferðir til að styðja söguflæðið.

• iPad eða Mac
• iMovie

Kennarinn sýnir dæmi um klippiaðferðir úr kvikmyndum og nemendur greina þær. Nemendur taka 5-6 stutt myndbrot af daglegum atburði (t.d. fara í skóla). Þeir klippa saman í iMovie og prófa: (1) Beina klippingu (harð skipti), (2) Cross-dissolve (mjúk skipti), (3) Fade to black (dimmist milli atriða). Þeir búa til tvær útgáfur af sama myndbandi með ólíkum klippistíl og bera saman.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið tæknilegar leiðbeiningar um klippingu.
• Tækni: Nemendur þurfa reynslu af iMovie og grunnklippingu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa skilning á söguskipulagi og frásögn.

• Greining á kvikmyndum — Nemendur skoða stutt klipp úr kvikmyndum og greina klippiaðferðir.
• Verklegar tilraunir — Nemendur prófa mismunandi klippiaðferðir á sama efni og sjá muninn.

Að nemendur geti beitt mismunandi lýsingaraðferðum markvisst til að skapa stemningu í ljósmyndum.

Nemendur læra um mismunandi tegundir lýsingar: náttúrulegt ljós, beint ljós, dreift ljós, bakljós og hliðarljós. Þeir taka myndir í mismunandi ljósskilyrðum og sjá hvernig lýsing hefur áhrif á stemningu og gæði.

• iPad eða sími með myndavél
• Photos - ítarlegri breytingar
• Vasaljós eða borðlampi

Kennarinn sýnir myndir teknar í mismunandi ljósskilyrðum og nemendur greina muninn. Nemendur fá verkefni: taka sömu mynd í 4 ljósskilyrðum: (1) Framljós (ljós beint á viðfangsefni), (2) Bakljós (ljós að baki), (3) Hliðarljós (ljós frá hlið), (4) Dreift ljós (mjúkt ljós). Þeir nota vasaljós eða glugga sem ljósgjafa. Nemendur búa til samanburðarblað og skrifa um hvaða lýsing skapaði bestu stemninguna.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið og skilið hugtök um lýsingu.
• Tækni: Nemendur þurfa reynslu af ljósmyndun og myndvinnslu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa skilning á birtu, skugga og áhrifum á mynd.

• Rannsóknarlegt nám — Nemendur rannsaka hvernig lýsing hefur áhrif á mynd með eigin tilraunum.
• Fagleg dæmi — Nemendur skoða ljósmyndir fagfólks og greina lýsingaraðferðir.

Að nemendur geti blandað saman mörgum hljóðrásum í myndbandi á faglegan hátt.

Nemendur læra að vinna með margar hljóðrásir samtímis: upprunalegt hljóð, bakgrunnstónlist, hljóðáhrif og sögulestur. Þeir stilla hljóðstyrk, nota fade in/out og tryggja að allt heyrist vel saman.

• Mac eða iPad
• iMovie

Nemendur vinna með myndskeið (60-90 sek.) og bæta við hljóðrásum einu sinni í einu: (1) Upprunalegt hljóð - stilla hljóðstyrk, (2) Bakgrunnstónlist - lágur hljóðstyrkur sem passar við stemningu, (3) Hljóðáhrif - á viðeigandi stöðum (t.d. hurðarsláttur), (4) Sögulestur - skýr og á réttum hljóðstyrk. Nemendur stilla fade in/out á tónlist og tryggja að sögulestur heyrist alltaf. Þeir bera saman útgáfu með öllum hljóðrásum og án.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið tæknilegar leiðbeiningar um hljóðblöndun.
• Tækni: Nemendur þurfa reynslu af iMovie: klipping og hljóðvinnsla.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa skilning á áhrifum hljóðs á stemningu og frásögn.

• Lag-á-lag kennsla — Nemendur bæta einni hljóðrás við í einu og heyra hvernig heildin breytist.
• Gagnrýnin hlustun — Nemendur hlusta á myndskeið og meta hvort hljóðblöndun er í jafnvægi.

Að nemendur nái meiri tökum á nákvæmri bakgrunnsfjarlægingu og beitingu áhrifa í faglegum myndvinnsluhugbúnaði. Þeir læra mismunandi aðferðir til bakgrunnsfjarlægingar og hvernig á að fínstilla niðurstöður.

Nemendur nota GIMP eða Canva Pro til að fjarlægja bakgrunn af flóknum myndum (t.d. hár, gras, gegnsæir hlutir). Þeir læra að nota fínstillingarverkfæri til að bæta brúnir og bæta við skugga og birtuáhrifum til að gera samsettar myndir sannfærandi.

• GIMP
• Tölvur

1. Kennari sýnir dæmi um vel og illa fjarlægðan bakgrunn — nemendur sjá muninn (5 mín).
2. Kennari sýnir 3 mismunandi aðferðir í GIMP: sjálfvirk fjarlæging, handvirk val og litaval (15 mín).
3. Nemendur prófa hverja aðferð á tilbúinni mynd (15 mín).
4. Kennari sýnir hvernig á að fínstilla brúnir (feather, refine edge) og bæta við skugga (10 mín).
5. Nemendur fá verkefni: Fjarlægðu bakgrunn af ljósmynd af þér sjálfum og settu á 3 mismunandi bakgrunn — einn raunhæfan, einn grínískan og einn listrænan (25 mín).
6. Nemendur kynna myndir sínar og meta gæði bakgrunnsfjarlægingar í pörum (8 mín).
7. Kennari dregur saman (2 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið tæknilegar leiðbeiningar á íslensku og ensku
• Tækni: Nemendur hafa reynslu af myndvinnslu og bakgrunnsfjarlægingu á einfaldari stigum
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa góðar ljósmyndir til vinnslu — geta tekið þær sjálfir eða notað tilbúnar

• Stigvaxandi færnikennsla — Kennari byrjar á einfalda dæmi og eykur smátt og smátt flókni
• Sjálfsmatsverkfæri — Nemendur meta eigin vinnu og bera saman við dæmi um góð gæði

Að nemendur kynnist blendimöguleikum (blending modes) í myndvinnslu og læri hvernig mismunandi blendistillingar breyta samspili tveggja eða fleiri laga. Þetta opnar nýja möguleika í skapandi myndvinnslu.

Nemendur nota GIMP til að kanna mismunandi blendistillingar eins og Multiply, Screen, Overlay og Soft Light. Þeir leggja tvær myndir saman og sjá hvernig blendistilling breytir samspili þeirra. Lokaverkefnið er listræn mynd sem notar blendistillingar markvisst.

• GIMP
• Tölvur

1. Kennari sýnir tvær myndir lagðar saman á „Normal” og breytir síðan í Multiply, Screen, Overlay — nemendur sjá muninn (8 mín).
2. Kennari útskýrir hvernig helstu blendistillingar virka: Multiply (myrkvun), Screen (ljósun), Overlay (andstæður), Soft Light (mild) (10 mín).
3. Nemendur fá tvær myndir og prófa a.m.k. 8 blendistillingar sjálfir — skrá hvað gerist (15 mín).
4. Kennari sýnir hvernig gagnsæi (opacity) stýrir styrk blendiáhrifa (5 mín).
5. Nemendur fá verkefni: Búið til listræna mynd úr a.m.k. 3 lögum þar sem blendistillingar eru notaðar markvisst. Gefið henni titil og stuttan texta sem útskýrir tilganginn (30 mín).
6. Nemendur kynna verk sín og útskýra hvaða blendistillingar þeir notuðu og hvers vegna (10 mín).
7. Kennari dregur saman (2 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið tæknilegar leiðbeiningar og hugtök
• Tækni: Nemendur kunna á lagakerfi GIMP og geta unnið með mörg lög
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa myndir til vinnslu og áhuga á sjónrænni sköpun

• Tilraunanám — Nemendur prófa margar blendistillingar og uppgötva sjálfir áhrifin áður en þeim er útskýrt
• Skapandi beiting — Nemendur nota blendistillingar til að skapa listrænna mynd sem endurspeglar eigin hugmyndir

Að nemendur læri grunnatriði hreyfigrafíkur (motion graphics) — hvernig á að gefa kyrrstæðu myndefni hreyfingu til að gera kynningar og auglýsingar áhrifaríkari.

Nemendur nota Canva (animate) eða sambærilegt verkfæri til að búa til stutt hreyfigrafísku verkefni þar sem texti og myndir hreyfast á skjáinn. Þeir hanna auglýsingu, kynningarglæru eða smáforrit fyrir samfélagsmiðla.

• Canva (animate/video)
• Tölvur

1. Kennari sýnir dæmi um hreyfigrafík úr raunheiminum: auglýsingar, Instagram Stories, YouTube-inngangar (8 mín).
2. Kennari útskýrir grunnatriði: timing, áttir, flæði, lesanleiki (7 mín).
3. Kennari sýnir hvernig Canva animate virkar — mismunandi hreyfistillingar á texta og myndum (10 mín).
4. Nemendur velja verkefni: auglýsing, Instagram-story eða kynningarglæra (5 mín).
5. Nemendur hanna og búa til hreyfigrafík — fyrsta útgáfa (25 mín).
6. Nemendur sýna í pörum og fá endurgjöf (8 mín).
7. Nemendur lagfæra og bæta (10 mín).
8. Kynning á lokaverkum og samantekt (7 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið og skrifað kynningartexta
• Tækni: Nemendur hafa reynslu af Canva og myndbandshönnun
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa hugmynd um efni sem þeir vilja kynna

• Greining og sköpun — Nemendur greina dæmi um hreyfigrafík í raunheiminum og búa síðan til eigin verk
• Ítrunarnám — Nemendur gera fyrstu útgáfu, fá endurgjöf og bæta við — endurtekið ferli

Að nemendur læri að taka upp mörg hljóðfæri eða raddir á aðskildum rásum samtímis eða í röð. Þeir skilja hvers vegna fjölrása upptaka er mikilvæg og hvernig hún eykur stjórn á blöndun.

Nemendur taka upp a.m.k. 3 rásir sérstaklega — t.d. rödd, gítar og trommur — og setja saman á tímalínu. Þeir læra um aðskilnað hljóðheimilda og hvers vegna hvort tæki á að vera á sinni rás.

• Audacity eða GarageBand
• USB hljóðnemar og/eða hljóðviðmót
• Tölvur

1. Kennari útskýrir fjölrása upptöku — hvers vegna er betra að taka hvert hljóðfæri upp sérstaklega? (8 mín).
2. Kennari sýnir hvernig á að taka upp á nýja rás án þess að skrifa yfir þá gömlu (5 mín).
3. Nemendur ákveða hvað þeir vilja taka upp — 3 rásir (t.d. rödd, klapp, söngur) (5 mín).
4. Nemendur taka upp rás 1 (10 mín).
5. Nemendur taka upp rás 2 á meðan þeir hlusta á rás 1 (10 mín).
6. Nemendur taka upp rás 3 (10 mín).
7. Nemendur samstilla rásir og laga tímasetningu (10 mín).
8. Nemendur blanda og stilla hljóðstyrk (10 mín).
9. Nemendur hlusta á lokaverkefni og bera saman við einrása útgáfu (7 mín).
10. Kennari dregur saman (5 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið tæknilegar leiðbeiningar
• Tækni: Nemendur hafa reynslu af margrása vinnu og hljóðblöndun í Audacity
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa aðgang að a.m.k. 2 hljóðheimildum (hljóðfæri, raddir)

• Hljóðstöðvavinnu — Nemendur vinna í hljóðstöðvu-aðstæðum og taka upp eina rás í einu
• Verklag og skipulag — Nemendur læra skipulögð vinnubrögð — merkja rásir, halda utan um skrár

Að nemendur læri um hljóðstyrkssjálfvirkni (automation) — hvernig á að stilla hljóðstyrk á breytilegan hátt yfir tíma. Þeir nota þetta til að skipta mjúklega milli rása eins og gert er í útvarpi og podcast.

Nemendur nota hljóðstyrkssjálfvirkni (volume automation) í Audacity eða GarageBand til að láta eina rás hækka á meðan önnur lækkar — t.d. tónlist sem lækkar þegar kynnir talar og hækkar aftur þegar tali lýkur.

• Audacity eða GarageBand
• Tölvur

1. Kennari spilar dæmi um vel gerða útvarpsþátt þar sem tónlist lækkar og hækkar — nemendur taka eftir tækninni (5 mín).
2. Kennari sýnir envelope tool í Audacity — hvernig á að setja punkta og lækka/hækka hljóðstyrk (10 mín).
3. Nemendur æfa á einni rás — búa til fade-in og fade-out (10 mín).
4. Nemendur fá tvær rásir: rödd og tónlist. Búa til sjálfvirkni þar sem tónlist lækkar þegar rödd hefst (15 mín).
5. Nemendur búa til stuttan útvarpsþátt (2 mín) þar sem þeir nota sjálfvirkni á 3+ rásir (25 mín).
6. Nemendur kynna útvarpsþáttinn og bekkurinn hlustar gaumgæfilega (10 mín).
7. Kennari dregur saman (5 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið tæknilegar leiðbeiningar
• Tækni: Nemendur geta unnið með margar rásir í Audacity
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa skilning á hljóðstyrk og tímasetningu

• Sýnikennsla og æfing — Kennari sýnir sjálfvirkni og nemendur æfa strax á eigin verkefni
• Raunhæf beiting — Nemendur nota sjálfvirkni á raunverulegt hljóðverkefni — ekki bara æfingu

Að nemendur skilji hvernig rúmfræði herbergis hefur áhrif á hljóðgæði og læri einfaldar aðferðir til að bæta hljóðvist. Þeir rannsaka mismunandi rými og mæla/upplifa muninn.

Nemendur taka sömu upptöku í mismunandi rýmum (t.d. kennslutofu, sal, gangi, úti) og bera saman hljóðgæði. Þeir ræða hvers vegna sum rými henta betur til upptöku og hvernig hægt er að bæta hljóðvist.

• Audacity
• Færanlegar spjaldtölvur eða símar (til mælinga)
• Tölvur

1. Kennari útskýrir hljóðvist: endurkast, eftirómur, gleypni efna (10 mín).
2. Nemendur fá verkefni: Takið sömu setningu upp á 4 mismunandi stöðum í skólanum (5 mín undirbúningur).
3. Nemendur fara um skólann og taka upp: (a) kennslutofa, (b) salur, (c) gangur, (d) úti (20 mín).
4. Nemendur setja allar 4 upptökur inn í Audacity og bera saman sjónrænt og heyranlega (15 mín).
5. Nemendur skrifa skýrslu: Hvar var best að taka upp? Hvers vegna? Hvernig mætti bæta hljóðvist? (15 mín).
6. Hópar kynna niðurstöður sínar (10 mín).
7. Kennari dregur saman (5 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið fræðsluefni um hljóðfræði
• Tækni: Nemendur geta tekið upp og greint hljóðbylgjur í Audacity
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa aðgang að mismunandi rýmum í skólanum

• Rannsóknarmiðað nám — Nemendur framkvæma rannsókn — taka sömu upptöku á mismunandi stöðum og greina niðurstöður
• Vettvangskennsla — Nemendur fara út úr kennslustofunni og rannsaka hljóðvist raunverulegra rýma

Að nemendur læri um ábyrgð við birtingu efnis á netinu — höfundarréttur, heimildanotkun, Creative Commons leyfi og áhrif þess sem birt er.

Nemendur læra um Creative Commons leyfi og hvernig á að nota efni annarra á leyfilegan hátt. Þeir birta eigið efni á vef og nota réttar heimildir við allt lánað efni.

• Google Sites eða WordPress
• Creative Commons leit
• Tölvur

1. Kennari útskýrir höfundarrétt: Hver á efnið sem þú finnur á netinu? (8 mín).
2. Kennari kynnir Creative Commons leyfi og mismunandi tegundir (CC-BY, CC-BY-SA osfrv.) (10 mín).
3. Kennari sýnir hvernig á að leita að CC-myndum á netinu (5 mín).
4. Nemendur finna 5 myndir með frjálsu leyfi og skrá heimildir (15 mín).
5. Nemendur búa til vefsíðu/bloggfærslu um efni að vali og nota CC-myndir með réttum heimildum (25 mín).
6. Nemendur skoða verk hvers annars og athuga hvort heimildir eru réttar (8 mín).
7. Umræða og samantekt (9 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið um höfundarrétt og leyfi
• Tækni: Nemendur geta búið til og birt efni á vef
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa skilning á höfundarrétti

• Fræðsla og beiting — Nemendur læra um höfundarrétt og beita strax í verkefni
• Gagnrýnin miðlalæsikennsla — Nemendur skoða hvernig efni er notað á netinu og meta hvort það sé gert á réttan hátt

Að nemendur beri saman mismunandi skýjalausnir (Google Drive, OneDrive, Dropbox, iCloud) og skilji kosti og galla hverrar. Þeir velja hentuga lausn eftir tilgangi.

Nemendur rannsaka 3-4 mismunandi skýjalausnir og bera saman: geymslurými, verð, samhæfni, deilingarmöguleika. Þeir búa til samanburðartöflu og kynna niðurstöður.

• Google Drive, OneDrive, Dropbox
• Tölvur

1. Kennari kynnir 4 skýjalausnir stuttlega (8 mín).
2. Kennari gefur samanburðarviðmið: geymsla, verð, samhæfni, deiling, öryggi (5 mín).
3. Nemendur rannsaka á netinu og fylla út samanburðartöflu (25 mín).
4. Nemendur velja bestu lausnina fyrir 3 mismunandi aðstæður: nemandi, fyrirtæki, listafólk (10 mín).
5. Nemendur kynna niðurstöður í hópum (15 mín).
6. Umræða: Er ein lausn best? Eða fer það eftir? (10 mín).
7. Kennari dregur saman (7 mín).

• Lestur: Nemendur geta lesið samanburðarefni og vefgreinar
• Tækni: Nemendur hafa reynslu af a.m.k. einni skýjalausn
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa rannsóknarhæfni

• Rannsóknarmiðað nám — Nemendur rannsaka sjálfstætt og draga ályktanir
• Samanburðargreining — Nemendur bera saman á kerfisbundinn hátt

Að nemendur búi til gagnvirkt kynningarefni á vef — efni sem notandinn getur haft áhrif á, t.d. smellt á, fellt út, svarað spurningum.

Nemendur nota Google Sites, Smore eða H5P til að búa til gagnvirka kynningu þar sem lesandinn getur smellt á hluti, svarað spurningum eða opnað falin efni. Þetta er skref fram yfir kyrrstætt efni.

• Google Sites, Smore eða H5P
• Tölvur

1. Kennari sýnir dæmi um gagnvirkt efni á vef og ber saman við kyrrstætt (8 mín).
2. Kennari sýnir hvernig á að búa til gagnvirka hluti: felliglugga, spurningarleik, smellhæf svæði (12 mín).
3. Nemendur velja efni (t.d. fræðslukynning, söguleg ganga, spurningaleikur) (5 mín).
4. Nemendur skipuleggja gagnvirkni á pappír (8 mín).
5. Nemendur búa til gagnvirkt efni á vef (30 mín).
6. Nemendur prófa efni hvers annars og gefa endurgjöf (10 mín).
7. Nemendur lagfæra og kennari dregur saman (7 mín).

• Lestur: Nemendur geta skrifað texta og skipulagt efni
• Tækni: Nemendur hafa reynslu af vefsíðugerð og efnissköpun
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa hugmynd um efni sem hentar gagnvirkni

• Hönnunarmiðuð kennsla — Nemendur hanna upplifun — ekki bara efni — og hugsa um notandann
• Tilraunir og ítrun — Nemendur prófa gagnvirkni, fá endurgjöf og lagfæra

Að nemendur geti nýtt stafræna tækni á markvissan hátt til að bæta heilsu sína og vellíðan.

Nemendur kanna heilsutækniforrit (fitness trackers, meditation apps, sleep trackers) og meta hvort og hvernig þau geta bætt vellíðan. Þeir prófa forrit og meta þau gagnrýnið.

• Heilsutækniforrit (t.d. Apple Health, Google Fit, Headspace)
• Common Sense Media – App Reviews
• SAFT.is

Nemendur velja tvo flokka heilsutækniforrita (t.d. hreyfing og núvitund). Þeir prófa a.m.k. eitt forrit úr hvorum flokki í eina viku og skrá reynslu sína. Þeir meta forritin samkvæmt gefnum viðmiðum: notagildi, persónuvernd, aldurshæfi, vísindagrunnur, kostnaður. Nemendur skrifa gagnrýna umsögn og deila með bekknum. Bekkurinn ræðir: Getur tækni raunverulega bætt heilsu?

• Lestur: Nemandi getur lesið og greint flókin gögn og upplýsingatexta
• Tækni: Reynsla af notkun mismunandi forrita og tækja
• Aðrar forsendur: Grunnþekking á heilsu og vellíðan

• Gagnrýnið mat — Nemendur þróa og beita matsviðmiðum til að meta heilsutækniforrit
• Reynslunám — Nemendur prófa forritin sjálfir áður en þeir meta þau

Að nemendur skilji rannsóknir á tengslum félagsmiðla og andlegrar heilsu og geti beitt gagnrýninni hugsun á eigin notkun.

Nemendur skoða rannsóknir um áhrif félagsmiðla á andlega heilsu unglinga. Þeir greina eigin félagsmiðlanotkun og hanna aðferðir til að nýta félagsmiðla á heilbrigðan hátt.

• Rannsóknargrein á íslensku eða ensku (kennarinn útvegar)
• Common Sense Education – Social Media and Mental Health

Kennarinn kynnir helstu rannsóknir á áhrifum félagsmiðla á andlega heilsu unglinga (kvíði, þunglyndi, samanburður). Nemendur vinna í hópum og lesa stuttar samantektir. Þeir ræða: Hvað segja gögnin? Á þetta við um okkur? Hvað getum við gert? Nemendur búa síðan til persónulega áætlun um heilbrigðari félagsmiðlanotkun með þremur markmiðum og aðferðum.

• Lestur: Nemandi getur lesið og skilið rannsóknarniðurstöður á aldursviðeigandi stigi
• Tækni: Reynsla af félagsmiðlum
• Aðrar forsendur: Geta til að ræða viðkvæm málefni af virðingu og samkennd

• Umræða byggð á rannsóknum — Nemendur lesa og ræða um rannsóknarniðurstöður og tengja við eigin reynslu
• Persónuleg áætlanagerð — Nemendur hanna eigin áætlun um heilbrigðari félagsmiðlanotkun

Að nemendur skilji muninn á því að vera í stjórn sinnar tækninotkunar og að vera stjórnað af tækninni, og að þeir efli sjálfsstjórnun sína.

Nemendur rannsaka viðfangsefnið ‚digital wellness' og búa til verkefni þar sem þeir nýta tækni á markvissan hátt til að bæta einhvern þátt í lífi sínu.

• Tölva eða spjaldtölva
• Valfrítt stafrænt verkfæri (forrit, vefsíða, tækni)

Nemendur velja eitt svið sem þeir vilja bæta í lífi sínu (t.d. hreyfing, svefn, nám, skapandi starf). Þeir finna stafrænt verkfæri sem getur stutt þá og gera áætlun um tveggja vikna tilraun. Á meðan á tilrauninni stendur halda þeir dagbók um reynslu sína. Að lokum skrifa þeir ígrundun: Hjálpaði tæknin? Var hún truflandi? Hvað lærði ég? Nemendur kynna niðurstöður sínar.

• Lestur: Nemandi getur lesið og unnið sjálfstætt með flókin verkefni
• Tækni: Góð almenn tæknifærni
• Aðrar forsendur: Reynsla af sjálfstjórnun og markmiðasetningu

• Verkefnamiðað nám — Nemendur vinna að persónulegu verkefni þar sem þeir nota tækni til að bæta vellíðan
• Sjálfsskoðun og ígrundun — Nemendur ígrunda eigin tæknivenjur og hvernig þær styðja eða hindra vellíðan

Að nemendur þekki helstu persónuverndarlög og réttindi sín samkvæmt þeim.

Nemendur kynna sér GDPR og íslensk persónuverndarlög, læra um réttindi sín (réttur til eyðingar, aðgangs, leiðréttingar) og skoða dæmi um beitingu þeirra.

• Persónuvernd.is (vefsíða Persónuverndar)
• GDPR-yfirlitsgögn (kennarinn útbýr)

Kennarinn kynnir helstu réttindi samkvæmt GDPR og íslenskum persónuverndarlögum. Nemendur fá dæmisögur (t.d. fyrirtæki sem safnar gögnum um unglinga, skóli sem birtir myndir án leyfis) og þurfa að greina hvort lagabrot hafi átt sér stað. Í lokahópaverkefni leika þeir ‚réttarhöld' þar sem einn hópur er sóknaraðili, annar verjandi, og þriðji dómari.

• Lestur: Nemandi getur lesið og skilið lagalegan texta
• Tækni: Reynsla af netrannsóknum
• Aðrar forsendur: Grunnþekking á persónuvernd og gagnasöfnun

• Dæmisögugreining — Nemendur greina raunveruleg mál um persónuvernd og beita lagalegum hugtökum
• Hlutverkaleikur – réttarsal — Nemendur leika réttarhöld þar sem persónuverndarréttindi eru til skoðunar

Að nemendur skilji grunnreglur dulkóðunar og hvernig VPN og önnur öryggisverkfæri vernda gögn.

Nemendur læra um dulkóðun (encryption), VPN og HTTPS. Þeir gera einfaldar dulkóðunartilraunir og skilja hvers vegna þessi verkfæri eru mikilvæg.

• Einfalt dulkóðunarverkfæri á netinu
• Common Sense Education – Cybersecurity

Kennarinn kynnir dulkóðun með hliðstæðu: skilaboð í lokuðu umslagi vs. opnu póstkort. Nemendur prófa Caesar-dulkóðun (hliðrun stafrófs) á eigin skilaboðum. Þeir bera saman HTTP og HTTPS og læra hvað VPN gerir. Í hópum búa þeir til upplýsingaveggspjald: ‚Hvernig vernda ég gögn mín á netinu' – með útskýringum á dulkóðun, VPN og HTTPS.

• Lestur: Nemandi getur lesið tæknilegan texta
• Tækni: Grunnþekking á netsamskiptum og vöfrun
• Aðrar forsendur: Áhugi á tækni og öryggi

• Tilraun og sýnikennsla — Nemendur prófa einfalda dulkóðun og sjá hvernig hún virkar
• Hliðstæðukennsla — Kennarinn notar hliðstæður (t.d. ‚lás á bréfi') til að útskýra dulkóðun

Að nemendur geti metið á gagnrýninn hátt hvers vegna fyrirtæki safna gögnum og hvort tilgangurinn sé réttmætur.

Nemendur rannsaka viðskiptalíkön stórra tæknifyrirtækja og meta hvort gagnasöfnun sé réttmæt. Þeir skrifa gagnrýna grein eða taka þátt í rökræðu.

• Fréttir og greinar um gagnasöfnun stórfyrirtækja
• Persónuvernd.is

Nemendur fá dæmi um gagnasöfnun: heilsutækniforrit sem deilir gögnum með tryggingafyrirtækjum, skóli sem notar myndavélar, félagsmiðill sem selur gögn til auglýsenda. Í hópum meta þeir hvert dæmi: Hvert er tilgangurinn? Er hann réttmætur? Hverjir njóta góðs? Hverjir verða fyrir skaða? Nemendur rökstyðja afstöðu sína í rökræðu og skrifa stutta álitsgerð.

• Lestur: Nemandi getur lesið og greint fræðilegan texta
• Tækni: Reynsla af rannsóknarverkefnum
• Aðrar forsendur: Þekking á persónuverndarlögum og gagnasöfnun

• Gagnrýnin greining — Nemendur meta tilgang og réttmæti gagnasöfnunar í raunverulegum dæmum
• Rökræða — Nemendur halda skipulagða rökræðu um réttmæti gagnasöfnunar

Að nemendur þekki helstu ákvæði persónuverndarlaga (GDPR) og skilji réttindi sín sem stafrænn borgari.

Nemendur kynna sér helstu ákvæði evrópsku persónuverndarlöggjafar (GDPR) og íslensku persónuverndarlöggjafar. Þeir skoða hvernig lögin vernda stafrænt fótspor og réttindi einstaklinga.

• Persónuvernd.is
• GDPR-yfirlitsblað (kennarabúið)
• Tölvur með interneti

Kennarinn byrjar á dæmisögu: ‚Ásgeir er 14 ára og uppgötvar að leikjaforrit safnaði staðsetningu hans í 2 ár. Hvað getur hann gert?' Nemendur ræða og kennarinn kynnir GDPR. Hópar fá eitt réttindi hver (réttur til aðgangs, réttur til leiðréttingar, réttur til eyðingar, réttur til flutnings, samþykkisréttur) og verða ‚sérfræðingar'. Þeir rannsaka réttindið á Persónuvernd.is og undirbúa stutta kynningu. Hópar kenna síðan hver öðrum (Jigsaw). Í lokin leysa nemendur dæmisöguna um Ásgeir: Hvaða réttindi á hann? Hvað ætti hann að gera?

• Lestur: Nemendur geta lesið lengri lagalega texta með stuðningi
• Tækni: Sjálfstæð notkun vafra og leitarvéla
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja stafrænt fótspor, gagnaöflun og vefkökur

• Jigsaw-aðferð — Hver hópur verður sérfræðingur í einu réttindi og kennir öðrum
• Gagnvirk fyrirlesturskennsla — Kennarinn kynnir lögin og nemendur spyrja og ræða jafnóðum

Að nemendur skilji hvernig stafrænt fótspor og auðkenni getur haft áhrif á framtíðarmöguleika þeirra.

Nemendur rannsaka hvernig vinnuveitendur, háskólar og aðrir nota stafrænt fótspor til að meta fólk. Þeir greina eigin stafræna ímynd og gera áætlun um hvernig þeir vilja móta hana.

• Tölvur með interneti
• Sniðmát: ‚Stafræna ferilskráin mín'

Kennarinn byrjar á frétt: ‚Unglingur missti sumarstarf vegna gamallar færslu á samfélagsmiðli.' Nemendur ræða: ‚Er þetta sanngjarnt? Hvað hefði hann getað gert öðruvísi?' Kennarinn sýnir rannsóknir sem sýna að stór hluti vinnuveitenda leitar af umsækjendum á netinu. Nemendur gera eigin ‚stafræna leit' — leita að eigin nafni á Google og skrá niðurstöður (ef ekkert finnst er það líka merkt). Nemendur hanna síðan ‚stafræna ferilskrá' á sniðmáti: Hvernig vil ég birtast á netinu eftir 5 ár? Hvaða færni og áhugamál vil ég sýna? Hvaða fótspor þarf ég að búa til NÚ? Nemendur deila í hópum og fá endurgjöf.

• Lestur: Nemendur geta lesið fréttir og greinar sjálfstætt
• Tækni: Sjálfstæð notkun leitarvéla og samfélagsmiðla
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja GDPR, persónuverndarstillingar og stafrænt auðkenni

• Dæmisögur og greining — Nemendur lesa raunverulegar fréttir um fólk sem missti tækifæri vegna stafrænna fótspora
• Framtíðarverkefni — Nemendur hanna stafræna ferilskrá og sjá sjálfa sig í framtíðinni

Að nemendur skilji hvernig auðkennisþjófnaður gerist á netinu og geti varið sig.

Nemendur rannsaka auðkennisþjófnað (identity theft), vefveiðar (phishing) og félagslega árásartækni (social engineering). Þeir læra að þekkja hættuleg skilaboð og búa til öryggisáætlun.

• Tilbúin phishing-skilaboð (kennarabúin)
• Tölvur með interneti
• Sniðmát: ‚Öryggisáætlunin mín'

Kennarinn byrjar á sögu: ‚Sigrún fékk tölvupóst frá bankanum sínum sem bað hana um lykilorðið. Hún sendi — og þá var búið.' Nemendur ræða: ‚Hvað gerðist? Hvað hefði hún átt að gera?' Kennarinn útskýrir vefveiðar og félagslega árásartækni. Nemendur fá 5 tilbúin skilaboð (tölvupóst, SMS, skilaboð á samfélagsmiðlum) og vinna í pörum: Hvert er alvöru og hvert er svik? Þeir nota gátlista: Lénið rétt? Óeðlileg brýnt? Beiðni um persónuupplýsingar? Stafsetningarvillur? Eftir greininguna leika nemendur hlutverkaleik þar sem einn reynir social engineering og hinn á að bregðast rétt við. Nemendur búa til ‚Öryggisáætlun' á sniðmáti.

• Lestur: Nemendur geta lesið fréttir og tæknilega texta
• Tækni: Sjálfstæð notkun tölvupósts, vafra og forrita
• Aðrar forsendur: Nemendur þekkja stafrænt auðkenni, lykilorð og persónuvernd

• Greiningarverkefni — Nemendur greina tilbúin phishing-skilaboð og finna vísbendingar um svik
• Hlutverkaleikur — Nemendur leika aðstæður þar sem einhver reynir að fá persónuupplýsingar (social engineering)

Að kenna nemendum að greina á milli mismunandi tegunda neikvæðra samskipta á netinu og skilgreina hatursorðræðu, og skilja lagalegan og siðferðilegan ramma hennar.

Nemendur vinna með hugtökin netáreitni, hatursorðræða og tjáningarfrelsi í gagnrýnu samhengi. Kennarinn notar raunveruleg dæmi (nafnlaus og aldursviðeigandi) til að sýna hvernig hatursorðræða birtist á netinu og hvaða afleiðingar hún hefur. Nemendur greina dæmi, ræða siðferðileg álitamál og skoða lagalegan ramma á Íslandi.

• Tölvur eða spjaldtölvur
• Greiningarsniðmát og lagaákvæði

1. Kennarinn spyr: Hvað er munurinn á gagnrýni og hatursorðræðu? Hvar er mörkin? 2. Nemendur ræða í pörum og deila hugmyndum. 3. Kennarinn kynnir skilgreiningu á hatursorðræðu og tengir við íslensk lög (almenn hegningarlög 233. gr. a). 4. Kennarinn sýnir fimm dæmi á skjánum: sum eru hatursorðræða, önnur gagnrýni, önnur á mörkum. 5. Nemendur fá greiningarsniðmát og vinna í hópum: Er þetta hatursorðræða? Gagnrýni? Á mörkum? Af hverju? 6. Hópar kynna niðurstöður og bekkurinn ræðir álitamálin. 7. Kennarinn tengir: Tjáningarfrelsi er mikilvægt en á ekki að nota til að skaða aðra. 8. Nemendur skrifa stutta ígrundun: Hvar eru mörkin á milli tjáningarfrelsis og hatursorðræðu?

• Lestur: Nemendur geta lesið og greint flókinn texta sjálfstætt.
• Tækni: Góð færni í notkun tölvu og nettengdra verkfæra.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta rætt viðkvæm og flókin efni af gagnrýni og virðingu.

• Gagnrýnin greining — Nemendur greina raunveruleg dæmi um hatursorðræðu og bera saman við tjáningarfrelsi.
• Lagaleg og siðferðileg greining — Nemendur skoða lagaákvæði um hatursorðræðu og ræða siðferðileg álitamál.

Að kenna nemendum undirstöðuatriði stafrænnar siðfræði og þjálfa þá í að beita siðferðilegri hugsun í stafrænum aðstæðum.

Nemendur læra um stafræna siðfræði og beita siðferðilegum kenningum á raunverulegar stafrænar aðstæður. Kennarinn kynnir einfaldar siðfræðilegar spurningar og nemendur vinna með siðferðileg álitamál sem tengjast stafrænu umhverfi. Áherslan er á gagnrýna siðferðilega hugsun og rökstuðning.

• Tölvur eða spjaldtölvur
• Siðferðileg álitamálaspjöld

1. Kennarinn kynnir stafræna siðfræði: Hvernig vitum við hvað er rétt og rangt á netinu? 2. Kennarinn sýnir tvær grundvallarspurningar: a) Myndi ég gera þetta ef allir væru að horfa? b) Myndi ég vilja að þetta gerðist við mig? 3. Nemendur fá siðferðileg álitamálaspjöld í litlum hópum. Dæmi: Vinur þinn sýnir þér einkaskilaboð frá öðrum nemanda – lesið þið þau? 4. Hópar ræða og taka afstöðu. 5. Tveir hópar með ólíkar afstöður kynna rök sín í umræðuþingi. 6. Bekkurinn ræðir: Var þetta auðvelt eða erfitt? Af hverju? 7. Kennarinn dregur saman: Siðferðileg hugsun þýðir að hugsa áður en maður gerir. 8. Nemendur skrifa stutta ígrundun: Mitt siðferðilega leiðarljós á netinu.

• Lestur: Nemendur geta lesið og greint flókinn texta sjálfstætt.
• Tækni: Góð færni í notkun tölvu.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta hugsað gagnrýnið og tekið þátt í siðferðilegri umræðu.

• Siðferðileg álitamálagreining — Nemendur greina siðferðileg álitamál og bera saman mismunandi sjónarmið.
• Umræðuþing (debate) — Nemendur taka afstöðu í siðferðilegu álitamáli og rökstyðja hana fyrir bekknum.

Að kenna nemendum um stafrænt samþykki – hvernig á að biðja um það, virða það og skilja mikilvægi þess í öllum stafrænum samskiptum.

Nemendur vinna með hugtakið stafrænt samþykki í víðu samhengi: deling mynda, persónulegra upplýsinga, samtala og efnis. Kennarinn tengir við hugmyndina um virðingu og friðhelgi einkalífs og nemendur vinna gagnrýnið með dæmisögur þar sem samþykki er eða er ekki til staðar. Áherslan er á menninguna um samþykki í stafrænu umhverfi.

• Tölvur eða spjaldtölvur
• Dæmisögur og greiningarsniðmát

1. Kennarinn byrjar: Hvað þýðir samþykki? Hvar þurfum við samþykki á netinu? 2. Nemendur ræða í pörum og deila hugmyndum. 3. Kennarinn kynnir hugtakið stafrænt samþykki og mismunandi svið þess: myndir, upplýsingar, samræður, efni. 4. Nemendur fá dæmisögur í hópum þar sem samþykki er í ólíku samhengi. 5. Hópar greina: Var samþykki til staðar? Hvað gerðist? Hvað hefði átt að gerast? 6. Hópar kynna og bekkurinn ræðir. 7. Kennarinn tengir: Samþykki er grundvöllur virðingar – á netinu og utan þess. 8. Nemendur skrifa persónulega yfirlýsingu: 'Ég skuldbind mig til...' varðandi stafrænt samþykki.

• Lestur: Nemendur geta lesið og greint flókinn texta sjálfstætt.
• Tækni: Góð færni í notkun tölvu og nettengdra verkfæra.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að geta rætt viðkvæm efni af þroska og virðingu.

• Dæmisögugreining — Nemendur greina dæmisögur þar sem stafrænt samþykki er eða er ekki til staðar.
• Samræða og ígrundun — Nemendur ræða hugtakið samþykki í stafrænu samhengi og ígrunda eigin hegðun.

Að þjálfa nemendur í að meta áreiðanleika heimilda á netinu og greina á milli traustra og óáreiðanlegra upplýsinga, sem er undirstaða gagnrýninnar hugsunar í stafrænu umhverfi.

Kennslustundin fjallar um heimildagagnrýni í stafrænu samhengi. Nemendur læra aðferðir til að meta hvort vefheimildir séu áreiðanlegar, skoða mismunandi tegundir heimilda og æfa sig í að bera saman upplýsingar úr ólíkum áttum. Þeir nota skipulagðar aðferðir á borð við SIFT-aðferðina (Stop, Investigate, Find, Trace) til að greina fréttir og efni á samfélagsmiðlum. Áhersla er lögð á virka þátttöku nemenda og gagnrýna umræðu í hópum.

• Vafri (t.d. Firefox eða Chrome)
• Google Fact Check Tools
• Sameiginlegt skjal (t.d. Google Docs)

1. Kynning (15 mín): Kennarinn spyr nemendur hvaðan þeir fá fréttir sínar og hvort þeir hafi lent í því að trúa einhverju á netinu sem reyndist rangt. Stutt umræða. 2. Kennsla (20 mín): Kennarinn kynnir SIFT-aðferðina skref fyrir skref og sýnir á skjávarpa hvernig hún er notuð á raunverulegu dæmi. Nemendur gera athugasemdir og spyrja spurninga. 3. Hópverkefni (30 mín): Nemendum er skipt í hópa (3-4 nemendur). Hver hópur fær 2-3 vefheimildir til að meta með SIFT-aðferðinni. Þeir skrá niðurstöður í sameiginlegt skjal og meta áreiðanleika hverrar heimildar á kvarðanum 1-5 með rökstuðningi. 4. Kynningar og umræða (15 mín): Hópar kynna niðurstöður sínar. Umræða um hvað gerði sumar heimildir traustari en aðrar.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið og skilið texta á íslensku og ensku á miðlungs- til háu getustigi, þar sem margar vefheimildir eru á ensku.
• Tækni: Grunnfærni í notkun vafra og leitarvéla. Nemendur þurfa að geta unnið sjálfstætt við upplýsingaleit á netinu.
• Aðrar forsendur: Grundvallarskilningur á því hvernig efni dreifist á netinu og samfélagsmiðlum.

• Beint kennsla með umræðu — Kennarinn kynnir SIFT-aðferðina og sýnir dæmi um beitingu hennar á raunverulegum vefheimildum. Nemendur taka þátt í umræðu.
• Hópvinna með raunverulegum dæmum — Nemendur vinna saman í litlum hópum að því að meta tilgreindar vefsíður og fréttir með SIFT-aðferðinni. Hver hópur fær ólíkt efni til greiningar.

Að nemendur öðlist skilning á bergmálsklefum (echo chambers) og síunarblöðrum (filter bubbles) og hvernig reiknirit samfélagsmiðla móta þær upplýsingar sem birtast þeim, til að þeir geti tekið meðvitaðar ákvarðanir um fjölmiðlaneyslu sína.

Nemendur kanna hvernig reiknirit samfélagsmiðla velja hvaða efni birtist á tímalínu þeirra og hvaða áhrif það hefur á skoðanamyndun. Þeir framkvæma tilraun þar sem þeir bera saman leitarniðurstöður og efni sem birtist ólíkum notendum. Umræða fer fram um hvernig bergmálsklefar og síunarblöðrur geta takmarkað sjóndeildarhring fólks og hvernig hægt er að vinna gegn þessum áhrifum. Nemendur búa til leiðbeiningarit (infographic) um efnið.

• Samfélagsmiðlar (t.d. YouTube, TikTok)
• Canva eða Google Slides
• Verkefnablað (stafrænt)

1. Inngangur (10 mín): Kennarinn sýnir stutt myndskeið eða dæmi um hvernig tveir einstaklingar fá gjörólíkar leitarniðurstöður þegar þeir leita að sama efni. Nemendur spjalla saman um hvers vegna þetta gerist. 2. Hugtakakynning (15 mín): Kennarinn útskýrir hugtökin bergmálsklefi og síunarblöðrur með skýringarmyndum. Umræða um hvernig þessi fyrirbæri tengjast daglegu lífi nemenda. 3. Tilraunin (20 mín): Nemendur vinna í pörum. Þeir leita að sama efni á ólíkum tækjum eða í ólíkum vöfrum og skrá niðurstöður í verkefnablaðið. Þeir bera saman hvað birtist og velta fyrir sér ástæðum. 4. Skapandi verkefni (25 mín): Nemendur vinna í hópum (3-4) að leiðbeiningariti sem útskýrir bergmálsklefa og síunarblöðrur og gefur ráð um hvernig brjótast megi út úr þeim. 5. Deiling og umræða (10 mín): Hópar deila verkum sínum og umræða fer fram um aðgerðir sem nemendur geta gripið til.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið upplýsingatexta á íslensku og skilið hugtök tengd tækni og samfélagsmiðlum.
• Tækni: Reynsla af notkun samfélagsmiðla og grunnþekking á því hvernig leitarvélar og samfélagsmiðlar virka.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa að hafa grunnþekkingu á heimildagagnrýni (sjá kennslustund 1 í þessum þætti).

• Tilraunamiðað nám — Nemendur framkvæma tilraun þar sem þeir leita að sama efni á ólíkum tækjum/reikningum og bera saman niðurstöður. Þetta gerir hugrænt fyrirbæri áþreifanlegt.
• Skapandi verkefni — Nemendur búa til leiðbeiningarit sem útskýrir hugtökin og aðferðir til að brjótast út úr síunarblöðrum. Þetta dýpkar skilning þar sem þeir þurfa að setja upplýsingarnar fram á skýran og aðgengilegan hátt.

Að þjálfa nemendur í að taka þátt í uppbyggilegri umræðu á netinu með virðingu og ábyrgð, og að þeir þekki samskiptareglur sem stuðla að heilbrigðri stafrænu umhverfi.

Nemendur skoða dæmi um góð og slæm samskipti á netinu og greina hvað einkennir uppbyggilega umræðu. Þeir þjálfa sig í að skrifa ábyrg og rökrétt svör á netinu og æfa sig í að bregðast við neikvæðni á uppbyggilegan hátt. Nemendur búa til samskiptareglur fyrir bekkinn sem gilda í stafrænu umhverfi. Áhersla er á tengsl á milli orðræðu á netinu og áhrif hennar á fólk í raunveruleikanum.

• Padlet eða sambærilegur umræðuvettvangur
• Kynningarforrit (t.d. Google Slides eða Canva)
• Dæmi um raunveruleg samskipti á netinu (skjámyndir)

1. Inngangur (10 mín): Kennarinn sýnir skjámyndir af raunverulegum samskiptum á netinu (nafnlaus dæmi) – bæði góðum og slæmum. Nemendur ræða í pörum um hvað einkennir hvort. 2. Greining (15 mín): Nemendur vinna í litlum hópum. Hver hópur fær sett af dæmum um samskipti á netinu og flokkar þau í uppbyggileg og niðurbrjótandi. Þeir skrifa niður hvað einkennir hvora tegund. 3. Hlutverkaleikur (20 mín): Hópar fá aðstæður á spjöldum (t.d. einhver dreifir rangri frétt, einhver notar persónuárásir í umræðu) og æfa sig í að bregðast við á uppbyggilegan hátt á Padlet. Aðrir hópar gefa endurgjöf. 4. Samskiptareglur (25 mín): Bekkurinn vinnur saman að því að búa til samskiptareglur sem gilda í stafrænu umhverfi bekkjarins. Nemendur nota Canva eða Google Slides til að hanna veggspjald eða leiðbeiningarit með reglunum. 5. Samantekt (10 mín): Umræða um hvers vegna samskiptareglur skipta máli og hvernig nemendur geta stuðlað að betra umhverfi á netinu.

• Lestur: Nemendur þurfa að geta lesið og skilið samskiptatexta á samfélagsmiðlum og umræðuvettvangi.
• Tækni: Grunnfærni í ritvinnslu og notkun samfélagsmiðla. Nemendur þurfa að geta tjáð sig skriflega á netinu.
• Aðrar forsendur: Skilningur á grundvallarreglum um virðingu og samkennd í samskiptum.

• Dæmisögugreining — Nemendur greina raunveruleg dæmi um samskipti á netinu og meta hvort þau séu uppbyggileg eða niðurbrjótandi. Þeir bera kennsl á árangursríkar og óheppilegar samskiptaaðferðir.
• Hlutverkaleikur og herming — Nemendur æfa sig í að svara á netinu í ólíkum hlutverkum og aðstæðum, til dæmis að bregðast við rangfærslum, neikvæðni eða ágreiningi á uppbyggilegan hátt.

Að kenna nemendum að skilja og nota kerfisstillingar stýrikerfisins til að bæta afköst, laga vandamál og sérsníða tækið að eigin þörfum.

Nemendur kynnast kerfisstillingum á Windows, macOS eða ChromeOS. Þau læra að breyta stillingum á skjá, neti, hljóði, tilkynningum og orkusparnaði. Þetta er mikilvæg færni til að geta greint og lagað algeng vandamál sjálfstætt.

• Tölva (Windows, macOS eða Chromebook)
• Kerfisstillingarvalmynd stýrikerfisins

Kennarinn sýnir helstu kerfisstillingar á skjávarpa: netstillingar, skjástillingar, hljóðstillingar, tilkynningar og orkusparnaður. Nemendur fá „stillingaáskorun” með 10 verkefnum: (1) Breyta birtustigi, (2) Slökkva á tilkynningum, (3) Athuga geymslupláss, (4) Breyta orkustillingu, (5) Athuga IP-tölu, o.s.frv. Nemendur vinna sjálfstætt og merkja við á gátlista. Nemendur sem ljúka öllum verkefnum hjálpa samnemendum. Að lokum ræða nemendur: Hverjar eru mikilvægustu stillingarnar sem allir ættu að þekkja?

• Lestur: Góður lestur; getur lesið tæknilegan texta á íslensku og ensku
• Tækni: Nemandi þekkir grunnstillingar og hefur reynslu af bilanaleit
• Aðrar forsendur: Nemandi getur unnið sjálfstætt með tæknilegar leiðbeiningar

• Verklegt nám með leiðsögn — Kennarinn leiðir nemendur í gegnum kerfisstillingar og nemendur breyta stillingum á eigin tæki
• Könnunarnám — Nemendur kanna kerfisstillingar sjálfstætt og skrá hvað þeir finna

Að kenna nemendum að setja upp hugbúnað á öruggan hátt, uppfæra forrit og fjarlægja óþarfa hugbúnað.

Nemendur læra hvernig á að setja upp hugbúnað á réttan og öruggan hátt, athuga áreiðanleika hugbúnaðar, uppfæra forrit og fjarlægja óþarfa hugbúnað. Þetta er mikilvæg færni til sjálfstæðis í tölvunotkun.

• Tölva með netaðgangi
• App Store / Microsoft Store / Flatpak

Kennarinn útskýrir mismunandi leiðir til að setja upp hugbúnað: (1) App Store/Microsoft Store (öruggast), (2) Opinber vefsíða framleiðanda, (3) Þriðja aðila síður (hættulegast). Nemendur fá verkefni: Setja upp tiltekinn hugbúnað (t.d. ókeypis myndvinnsluforrit) á öruggan hátt. Þau þurfa fyrst að meta: Er þetta áreiðanlegur hugbúnaður? Hvaðan ætti ég að sækja hann? Þau skrá ferli sitt. Síðan læra nemendur hvernig á að fjarlægja hugbúnað: í gegnum stillingar, ekki bara eyða tákninu. Að lokum skrifa nemendur „öryggisleiðbeiningar” um hugbúnaðaruppsetningu.

• Lestur: Góður lestur á íslensku og ensku
• Tækni: Nemandi getur notað kerfisstillingar og leitað á netinu
• Aðrar forsendur: Nemandi skilur grunnatriði um netöryggi

• Sýnikennsla og verklegt nám — Kennarinn sýnir örugga uppsetningu og nemendur æfa á eigin tækjum
• Gagnrýnin hugsun — Nemendur meta hvort hugbúnaður er öruggur áður en þau setja hann upp

Að þjálfa nemendur í sjálfstæðri úrræðaleit þar sem þau nota allar aðferðir sem þau hafa lært til að leysa flókin tæknivandamál.

Nemendur fá flókin tæknivandamál og þurfa að leysa þau sjálfstætt með þeim aðferðum og verkfærum sem þau hafa lært. Þetta er samantektarverkefni sem metur hæfni nemenda til sjálfstæðrar vandamálalausnar.

• Tölva með netaðgangi
• Úrræðaleitardagbók (stafræn)

Nemendur fá þrjú vandamál af mismunandi erfiðleikastigi: (1) Meðalerfitt: Forrit neitar að opnast og gefur villuboð, (2) Erfitt: Tölvan er mjög hæg og minnið virðist fullt, (3) Krefjandi: Vefsíða virkar í einum vafra en ekki öðrum. Nemendur velja eitt vandamál og vinna sjálfstætt. Þau skrá allt ferli sitt í úrræðaleitardagbók: Hvað er vandamálið? Hvað get ég prófað? Hvað reyndi ég? Hvað virkaði? Nemendur skiptast síðan á dagbókum og gefa hverjir öðrum endurgjöf. Að lokum kynna nokkrir nemendur ferli sitt fyrir bekknum.

• Lestur: Góður lestur á íslensku og ensku; getur lesið tæknilegar leiðbeiningar
• Tækni: Nemandi hefur reynslu af bilanaleit, stillingum og leit á netinu
• Aðrar forsendur: Nemandi getur unnið sjálfstætt og skjalfest feril sinn

• Sjálfstætt vandamálamiðað nám — Nemendur vinna sjálfstætt að flóknum vandamálum og nota allar aðferðir sem þau kunna
• Jafningjaendurgjöf — Nemendur gefa hverjir öðrum endurgjöf á lausnir og ferli

Að nemendur skilji hvað dulkóðun er, hvers vegna hún er mikilvæg og hvernig hún verndar gögn í geymslu og sendingu.

Nemendur læra um dulkóðun (encryption) sem aðferð til að vernda gögn. Þeir skilja hvernig dulkóðun virkar á einfaldan hátt, hvers vegna hún er notuð og hvernig þeir geta verndað eigin gögn með lykilorðum og dulkóðun.

• Tölvur með nettengingu
• 7-Zip eða sambærilegt þjöppunar- og dulkóðunarforrit
• Google Docs (deiling með lykilorðsvörn)

Kennarinn byrjar með hliðstæðu: „Ímyndaðu þér að þú sendir bréf en þú vilt að aðeins viðtakandinn geti lesið það. Þú dulkóðar bréfið — þú breytir bókstöfunum — og viðtakandinn hefur lykilinn til að lesa.” Nemendur æfa Caesar-dulkóðun á pappír (einföld tilfærsla bókstafa). Kennarinn tengir þetta við nútíma dulkóðun: HTTPS, dulkóðaðar skilaboð, dulkóðaðar skrár. Nemendur rannsaka: Hvar sjá þeir dulkóðun í daglegu lífi? (Lás-táknið í vafra, Signal, WhatsApp). Í seinni hlutanum dulkóða nemendur skrá í verki: (1) búa til textaskjal með viðkvæmum upplýsingum (tilbúnum), (2) búa til lykilorðsvarið .zip-skrá með 7-Zip, (3) senda skrána til samnemanda sem opnar hana með lykilorðinu. Nemendur skrifa stutta samantekt um hvar og hvenær dulkóðun er nauðsynleg.

• Lestur: Góð lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Nemandi getur unnið með skrár og möppur og skilur grunnatriði tölvunotkunar.
• Aðrar forsendur: Nemandi þekkir mikilvægi persónuverndar og lykilorða.

• Verklegt nám og hliðstæður — Kennarinn notar hliðstæðu (leynilegt bréf) til að útskýra dulkóðun og nemendur dulkóða síðan raunverulegar skrár.
• Rannsóknarmiðað nám — Nemendur rannsaka hvar dulkóðun er notuð í daglegu lífi.

Að nemendur skilji og geti stjórnað aðgangsheimildum að skrám og möppum í skýjaþjónustu á ábyrgan hátt.

Nemendur læra um mismunandi stig aðgangs (skoða, athuga, breyta, eigandi) og hvernig á að stjórna hverjir hafa aðgang að gögnum þeirra í Google Drive og sambærilegum þjónustum. Þeir meta eigin deilingarstillingar og gera úrbætur.

• Google Drive (deilingarstillingar)
• Tölvur með nettengingu

Kennarinn kynnir aðgangsstigin: Eigandi (full réttindi), Ritstjóri (getur breytt), Athugandi (getur sett inn athugasemdir), Skoðandi (getur aðeins lesið). Hann sýnir hvernig á að breyta stillingum í Google Drive. Nemendur fá fimm tilvik: „Þú átt verkefni sem þú vilt (1) sýna kennara, (2) vinna með félaga, (3) deila með bekknum til að lesa, (4) birta á netinu, (5) halda alfarið einkamáli.” Nemendur ákveða rétt aðgangsstig fyrir hvert tilvik og rökstyðja. Kennarinn kynnir vandamál: „Jón setti heimaverkefnið sitt sem 'allir á netinu geta skoðað' — hvað getur gerst?” Nemendur ræða áhættu. Í seinni hlutanum skoða nemendur eigin Google Drive og athuga: Hvaða skrám hefur verið deilt? Með hverjum? Á hvaða stigi? Þeir gera úrbætur og skrifa samantekt um hvað þeir breyttu og hvers vegna.

• Lestur: Góð lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Nemandi getur deilt skrám og unnið í skýjaþjónustu.
• Aðrar forsendur: Nemandi þekkir grundvallaratriði deilingar í Google Drive.

• Tilfellisgreining — Nemendur greina tilvik þar sem röng deilingarstilling olli vandamáli.
• Verklegt nám — Nemendur stilla raunverulegar deilingarheimildir og sjá áhrifin.

Að nemendur læri að viðhalda góðri gagnastjórnun með reglubundnum „stafrænum þrifum” og skilja hvers vegna það skiptir máli fyrir afköst og öryggi.

Nemendur læra um stafræn þrif (digital decluttering): að eyða óþarfa skrám, skipuleggja gögn, yfirfara deilingarstillingar og tryggja að geymsla sé nýtt á skilvirkan hátt. Þeir framkvæma stafræn þrif á eigin tölvu og skýjaþjónustu.

• Google Drive (geymslustjórnun)
• Tölva (staðbundin geymsla)

Kennarinn kynnir „stafræn þrif” — hugmyndina um að hreinsa og skipuleggja stafræn gögn reglulega, eins og þrifin heima. Hann sýnir gátlista: (1) Eyða óþarfa skrám og tvítökum, (2) Endurnefna illa merktar skrár, (3) Flokka skrár í réttar möppur, (4) Yfirfara deilingarstillingar, (5) Athuga hvað notar mest geymslupláss, (6) Tæma ruslið. Nemendur athuga fyrst geymslupláss í Google Drive: Hversu mikið er notað? Hvað notar mest? Þeir finna stærstu skrárnar og ákveða hvort á að eyða, geyma eða færa. Þeir framkvæma stafræn þrif: eyða óþarfa, endurnefna, flokka. Í seinni hlutanum búa nemendur til „stafræna þrifaáætlun”: Hversu oft ætla þeir að hreinsa? Hvað á að skoða? Hvernig á að viðhalda skipulagi? Þeir deila áætlunum í pörum og gefa endurgjöf.

• Lestur: Góð lestrar- og greiningarfærni.
• Tækni: Nemandi getur unnið sjálfstætt með skrár, möppur og skýjaþjónustu.
• Aðrar forsendur: Nemandi þekkir möppukerfi, skráarsnið og geymslustaði.

• Sjálfstætt verkefni — Nemendur framkvæma stafræn þrif á eigin gagnageymslu.
• Ígrundun og skipulagning — Nemendur ígrunda eigin venjur og skipuleggja betri gagnastjórnun.

Að nemendur skilji grunnatriði tölvuarkitektúrs: von Neumann-líkanið, hvernig örgjörvinn vinnur úr leiðbeiningum og hvernig gögn flæða á milli hluta.

Nemendur kynnast von Neumann-arkitektúrnum sem er grundvöllur flestra nútímatölva. Þau læra hvernig örgjörvinn sækir (fetch), afkóðar (decode) og framkvæmir (execute) leiðbeiningar. Nemendur skilja flæðið á milli örgjörva, vinnsluminnis og geymslu og hvers vegna þetta kerfi er enn í notkun í dag.

• Tölva með netaðgangi
• Flæðirit af von Neumann-líkani (prentað eða stafrænt)

Kennarinn útskýrir von Neumann-líkanið: John von Neumann hannaði kerfi þar sem tölvan geymir bæði gögn og leiðbeiningar á sama stað (í minni). Örgjörvinn vinnur í þríþættri hringrás: Sækja (fetch) leiðbeininguna úr minni → Afkóða (decode) hvað á að gera → Framkvæma (execute) verkefnið. Nemendur gera hlutverkaleik: þrír nemendur eru örgjörvi, vinnsluminni og geymsla. „Geymslan“ sendir miða (leiðbeiningar) til „vinnsluminnisins“ sem sendir til „örgjörvans“ sem framkvæmir (t.d. leggur saman tvær tölur). Nemendur teikna síðan eigið flæðirit af ferlinu og bæta við dæmi (t.d. opna forrit, vista skrá). Bekkurinn ræðir: Hvers vegna er þetta enn notað í dag? Hverjir eru takmarkanir þessa líkans?

• Lestur: Mjög góður lestur; getur lesið tæknilegan texta og flæðirit
• Tækni: Nemandi þekkir alla helstu vélbúnaðarhluta og hlutverk þeirra
• Aðrar forsendur: Nemandi getur hugsað abstrakt og unnið með flæðirit

• Sjónræn kennsla með flæðiriti — Kennarinn notar flæðirit til að sýna hvernig gögn og leiðbeiningar flæða í tölvunni
• Hlutverkaleikur — tölvan í mannlegri mynd — Nemendur leika hlutverkin: einn er örgjörvinn, annar vinnsluminnið, þriðji geymslan

Að nemendur skilji tvíundarkerfið (binary) og hvernig tölvur nota núll og einn til að tákna allar upplýsingar: tölur, texta og myndir.

Nemendur læra tvíundarkerfið — tungumál tölvunnar. Þau skilja að tölvur nota aðeins 0 og 1 (slökkt og kveikt) og allar upplýsingar eru kóðaðar með þessum tveimur táknum. Nemendur umbreyta tugakerfistölum yfir í tvíundartölur og öfugt og sjá hvernig ASCII kóðar texta.

• Tvíundarkort (CS Unplugged-stíll)
• ASCII-tafla (prentuð)

Kennarinn útskýrir: Tölvan er eins og lampi — hún getur aðeins verið kveikt (1) eða slökkt (0). En með mörgum lömpum saman getum við táknað allt! Nemendur fá fimm tvíundarkort (1, 2, 4, 8, 16) og æfa sig: Hvernig tákna ég töluna 13? (8+4+1 = 01101). Nemendur umbreyta tölum: 5, 10, 23, 31. Kennarinn kynnir síðan ASCII: Hver stafur hefur númer, og hvert númer er táknað í tvíundarkerfinu. Nemendur fá ASCII-töflu og skrifa nafnið sitt í tvíundarkóða. Þau búa einnig til leynileg skilaboð og skipta á milli para sem afkóða. Bekkurinn ræðir: Ef tölvan kann bara 0 og 1, hvernig getur hún sýnt myndir og spilað hljóð?

• Lestur: Mjög góður lestur; getur lesið tæknilegan texta
• Tækni: Nemandi skilur grunnatriði um hvernig tölvur vinna úr gögnum
• Aðrar forsendur: Nemandi hefur góða stærðfræðilega grunnfærni (veldisvísitölur, tugakerfi)

• CS Unplugged — tvíundarkort — Nemendur nota áþreifanleg kort til að búa til tvíundartölur og umbreyta þeim
• Leyndarkóðaverkefni — Nemendur nota ASCII-töfluna til að kóða og afkóða leynileg skilaboð

Að nemendur skilji hvað skýjaþjónusta (cloud computing) er, hvernig hún virkar og hverjir eru kostir og gallar þess að geyma gögn í skýinu.

Nemendur læra að „skýið“ er í rauninni tölvur annars staðar í heiminum (gagnamiðstöðvar). Þau skilja hvernig þjónustur eins og Google Drive, iCloud og OneDrive virka, hvar gögnin eru geymd og hverjir eru kostir og gallar. Nemendur skoða einnig öryggis- og friðhelgismál.

• Tölva með netaðgangi og skýjaþjónustu (Google Drive, OneDrive)
• Umræðukort (kostir/gallar)

Kennarinn útskýrir: Þegar þú vistar í „skýinu“ eru gögnin þín send í gegnum netið á risastórar tölvugeymslur (gagnamiðstöðvar) sem standa einhvers staðar í heiminum. Þú getur nálgast gögnin hvar sem þú ert ef þú hefur netaðgang. Nemendur skoða Google Drive og sjá hvernig skrár eru vistaðar, deildar og nálgaðar frá mismunandi tækjum. Nemendur vinna síðan „kostir-og-gallar-greiningu“: Kostir — aðgengi hvar sem er, öryggisafrit sjálfvirkt, deiling auðveld. Gallar — þarfnast nettengingar, friðhelgisáhyggjur, kostnaður, umhverfisáhrif gagnamiðstöðva. Nemendur skrifa stutta grein (150-200 orð): „Ætti ég að geyma gögnin mín í skýinu?“ og rökstyðja afstöðu sína. Greinar eru lesnar upp og bekkurinn ræðir.

• Lestur: Mjög góður lestur; getur lesið greinar og tæknilýsingar
• Tækni: Nemandi þekkir skráarkerfi og hefur notað skýjaþjónustu (t.d. Google Drive)
• Aðrar forsendur: Nemandi getur hugsað gagnrýnið og rætt siðferðileg mál

• Samlíkingarkennsla — Kennarinn notar samlíkingu: skýið er eins og geymslubox sem þú leigir — þú átt hlutina en geymir þá annars staðar
• Gagnrýnin umræða — Nemendur ræða kosti, galla, öryggismál og friðhelgi í tengslum við skýjaþjónustu

Að kenna nemendum að skrifa og nota föll (functions) í Python til að skipuleggja kóða og gera hann endurnýtanlegan.

Nemendur læra hugtakið fall – sjálfstæður hluti af kóða sem framkvæmir ákveðna aðgerð. Þeir skrifa eigin föll með def, nota viðföng (parameters) og skilagild (return). Áherslan er á hvers vegna föll eru mikilvæg: þau draga úr endurtekningu, gera kóða læsilegri og auðveldara að villuleita.

• Thonny
• Python 3

1. Kynning – Af hverju föll? (10 mín): Kennarinn sýnir Python kóða þar sem sama kóðabúturinn endurtekur sig 5 sinnum. Spyr: Hvað er vandamálið? Ef ég þarf að breyta einu, þá þarf ég að breyta á 5 stöðum! Lausn: Fall! 2. Grunn föll – Saman (20 mín): Kennarinn leiðir nemendur: (a) def heilsa(): print('Halló!') – einfalt fall, (b) def heilsa(nafn): print('Halló ' + nafn) – fall með viðfangi, (c) def leggja_saman(a, b): return a + b – fall sem skilar gildi. Nemendur skrifa og keyra á sínum tölvum. 3. Verkefnavinna (35 mín): Nemendur forrita reiknivél: (a) Búa til fall fyrir samlagningu, frádrátt, margföldun og deilingu, (b) Spyrja notanda hvaða aðgerð hann vill, (c) Spyrja um tvær tölur, (d) Kalla á rétt fall og prenta niðurstöðu, (e) Nota while lykkju svo forritið haldi áfram. Kennarinn gengur á milli og hjálpar. 4. Kóðaendurskoðun og samantekt (15 mín): Nemendur skoða kóða nágranna: Eru föllin vel nefnd? Eru þau endurnýtanleg? Kennarinn dregur saman: Föll eru eins og uppskriftir – þú skrifar þær einu sinni og notar aftur og aftur!

• Lestur: Nemendur geta lesið Python kóða og enska forritunartexta.
• Tækni: Nemendur þekkja breytur, lykkjur, skilyrði og lista í Python.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa stærðfræðilegan skilning á inntaki og úttaki.

• Samlíkinganám og kóðad saman — Kennarinn líkir föllum við uppskriftir í matreiðslu – fall er uppskrift sem þú getur notað aftur og aftur með mismunandi hráefnum (viðföngum).
• Endurbættur kóði (Refactoring) — Nemendur taka eldri kóða sem er endurtekinn og endurbæta hann með föllum.

Að nemendur læri JavaScript grunnatriði og sjái hvernig HTML, CSS og JavaScript vinna saman til að búa til gagnvirkar vefsíður.

Nemendur bæta JavaScript við HTML/CSS vefsíður sínar til að gera þær gagnvirkar. Þeir læra DOM manipulation – hvernig á að breyta vefsíðu með kóða. Verkefnið er að búa til gagnvirka vefsíðu sem bregst við notanda (takkar, inntak, breytingar á útliti).

• CodePen eða Replit
• Vafri með Developer Tools

1. Kynning (10 mín): Kennarinn sýnir vefsíðu sem bregst við smellum – litur breytist, texti birtist, mynd skiptist. Spyr: Hvernig gerist þetta? Svarið: JavaScript! Kennarinn notar samlíkinguna: HTML = beinagrind, CSS = klæðnaður, JavaScript = heilinn. 2. JavaScript grunnur – Saman (20 mín): Kennarinn leiðir nemendur: (a) Bæta við <script> tagi, (b) document.getElementById() – finna hlut, (c) .innerHTML – breyta texta, (d) .style – breyta útliti, (e) onclick – bregðast við smelli. Dæmi: Takki sem breytir lit á bakgrunni. 3. Verkefnavinna (35 mín): Nemendur búa til gagnvirka vefsíðu – velja eitt af: (a) Spurningaleikur: Spurningar birtast, notandi svarar, JavaScript athugar svar og sýnir skor, (b) Litabreyti-síða: Takkar sem breyta litum, letri og myndum, (c) Reiknivél: Inntak fyrir tölur, takkar fyrir aðgerðir, JavaScript reiknar og sýnir. 4. Kynning og samantekt (15 mín): Nemendur sýna gagnvirku vefsíðurnar. Kennarinn dregur saman: HTML + CSS + JS = fullkomin vefsíða!

• Lestur: Nemendur geta lesið HTML, CSS og enska hugtök.
• Tækni: Nemendur þekkja HTML og CSS (frá 5.-6. bekk) og hafa reynslu af textaforritun (Python).
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa skilning á breytum og skilyrðum úr Python.

• Þríþætt nám (HTML + CSS + JS) — Kennarinn notar samlíkingu: HTML er beinagrind, CSS er húð og klæðnaður, JavaScript er heilinn og vöðvarnir.
• Sýnikennsla og tilraunir (Live Coding + Tinkering) — Kennarinn skrifar JavaScript í rauntíma og nemendur prófa sjálfir með breytingum.

Að kenna nemendum kerfisbundna villuleit (debugging) og einfalda prófun (testing) í Python og byggja upp þrautseigju í lausnaleit.

Nemendur læra mismunandi tegundir villna (syntax, runtime, logic), hvernig á að lesa villuskilaboð og kerfisbundnar aðferðir til að finna og laga villur. Þeir nota print til villuleitar, kerfisbundna nálgun og skrifa einföld prófunarföll. Áherslan er á að villur eru eðlilegur hluti af forritun og að villuleit er lykilfærni.

• Thonny
• Python 3

1. Kynning – Tegundir villna (15 mín): Kennarinn sýnir þrjár tegundir: (a) Syntax villa: print('Halló – vantar loka-sviga. Python segir: SyntaxError. (b) Runtime villa: x = 10/0 – Python segir: ZeroDivisionError. (c) Logic villa: Forrit á að telja frá 1-10 en telur 0-9 – engin villa birtist, en niðurstaðan er röng! Kennarinn spyr hvaða tegund er erfiðust (logic!) og hvers vegna. 2. Villuleitaraðferðir (10 mín): Kennarinn kynnir aðferðir: (a) Lestu villuskilaboðin vandlega, (b) Notaðu print() til að skoða gildi breytna, (c) Keyrðu smá hluta í einu, (d) Notaðu Thonny debugger til að stíga í gegn. 3. Villuleitarverkefni (40 mín): Nemendur í pörum fá 6-8 Python forrit sem innihalda villur – blöndu af öllum þremur tegundum. Hvert forrit: (a) Keyra og lesa villuskilaboð, (b) Finna villuna, (c) Laga villuna, (d) Skrifa athugasemd sem útskýrir villuna. Verkefnin eru stigvaxandi í erfiðleika. 4. Samantekt (15 mín): Nemendur deila reynslu: Hvaða villa var erfiðust? Hvaða aðferð hjálpaði mest? Kennarinn dregur saman: Allir forritarar gera villur – góðir forritarar eru góðir í villuleit!

• Lestur: Nemendur geta lesið Python kóða og villuskilaboð á ensku.
• Tækni: Nemendur þekkja Python: breytur, lykkjur, skilyrði, lista og föll.
• Aðrar forsendur: Nemendur þurfa þolinmæði og rökhugsun – villuleit krefst skipulagðrar nálgunar.

• Villutegundagreining — Nemendur læra að flokka villur í þrjá flokka og nálgast hverja tegund á mismunandi hátt.
• Pararannsókn villna (Pair Debugging) — Nemendur vinna saman í pörum að villuleit þar sem annar les kóðann hátt og hinn fylgist með.